Fylgstu með okkur á Twitter Sjáumst á FaceBook Gerast áskrifandi

Nýjasta greinin
Flugeldaþoka með ákafri stjörnumyndun

Nýja myndavélin í Hubble-sjónaukanum, „Wide Field Camera 3“ hefur nú fundið hraða og ákafa nýmyndun stjarna í stjörnuþoku sem helst minnir á flugeldasýningu. Stjörnuþokan kallast M83 og sést frá suðurhveli jarðar. Nýju myndirnar frá Hubble sýna miklu meiri fjölbreytni í stjörnuþróun en áður hefur sést. Við jaðar dökkra skýsvæða í M83 má sjá fjölda ungra stjarna, sem aðeins eru nokkurra milljón ára. Ljósið frá þeim er einmitt í þann veginn að brjóta sér leið út úr rykþykkninu sem þær mynduðust úr og lýsa nú upp umhverfið þar sem mikið er af vetnisríku gasi, sem aftur svarar með því að gefa frá sér rauðleitt skin. Þar sem öflugir stjörnuvindar með rafhlöðnum efniseindum frá þessum ungu stjörnum hafa blásið vetnisgasinu alveg í burtu, má greinilega sjá í bláleitar þyrpingar stjarna á ba Lesa meira

Greinalisti

Gervihnöttur nær mynd af stærstu sprengistjörnunni

Stjörnufræði Stjörnufræðingar hjá NASA hafa nú uppgötvað stjörnusprengingu sem fyllilega þolir samjöfnuð við þolmörk ímyndunaraflsins varðandi mögulegan styrk sprengistjarna. Deyjandi stjörnur, svonefndar sprengistjörnur, falla svo saman þegar orkuforði þeirra er endanlega þrotinn og verða þá gjarna að tifstjörnum eða jafnvel svartholi. En stjarnan SN2006gy, sem upphaflega hafði um 150-faldan mas Lesa meira

Öngþveiti á aðalbrautum í geimnum

Þann 10. febrúar á þessu ári skullu bandaríski gervihnötturinn Iridium 33 og rússneski gervihnötturinn Kosmos-2251 saman yfir Norður-Síberíu. Meira en 40 þúsund km hraði olli því að báðir gervihnettirnir nánast molnuðu sundur og nú eru mörg þúsund brot og smáagnir úr þeim á hraðferð kringum jörðina. Þessi árekstur er sá fjórði sem skráður er úti í geimnum frá 1991 og Nicholas Johnson, sem er he Lesa meira

Hvar er hæsta fjallið í sólkerfinu?

Hæsta fjallið sem þekkist í sólkerfinu er eldfjallið Olympus Mons á Mars sem telur heila 21,2 km. Á Mars er einnig að finna eldfjöllin Ascraeus Mons (18,2 km), Arsia Mons (17,8 km) og Pavonis Mons (14,0 km). Það er engin hending að öll þessi gríðarmiklu eldfjöll er að finna á Mars. Mars er nefnilega lítil reikistjarna með þyngdarafl sem nemur þriðjungi jarðar. Þetta litla þyngdarafl gerir háum fjö Lesa meira

Hvaðan kemur ísinn í halastjörnunum?

Halastjörnum er gjarnan lýst sem skítugum íshnullungum. Í þeim er mikið af ís ásamt ýmsum öðrum efnum. Halastjörnurnar mynduðust þegar sólkerfið varð til fyrir meira en 4,5 milljörðum ára og ísinn hlýtur því að hafa verið til staðar við myndun sólkerfisins. Sólin og reikistjörnurnar mynduðust upphaflega úr risastóru skýi þar sem einkum var að finna vetni og helíum, en þó einnig mikið af vatni o Lesa meira

Af hverju renna loftsteinarnir ekki saman í reikistjörnu?

Loftsteinarnir eru það efni sem gekk af þegar sólkerfið myndaðist fyrir 4,5 milljörðum ára. Stærð þeirra margra mælist vissulega í kílómetrum og þeir skipta tugum þúsunda, en ef við ímyndum okkur að þeir rynnu allir saman í eina plánetu, yrði hún þó afar smá. Samanlagður massi þessara loftsteina er nefnilega minni en tunglsins. Loftsteinarnir eiga þess ekki heldur neinn kost að sameinast. Ástæð Lesa meira

Hópferðir út í geim

Nyrst í Svíþjóð, 145 km norðan við heimskautsbauginn, er að finna bæinn Kiruna sem er einna þekktastur fyrir járnnámur sínar. En brátt mun hróður Kiruna aukast. Það er nefnilega fyrirhugað að byggja fyrsta geimflugvöll Svíþjóðar þar. Hann á að heita Spaceport Sweden og verður einn af þeim brottfararstöðum sem fyrirtækið Virgin Galatics hyggst nota fyrir geimferðamennsku sína. Geimferðalangar sem h Lesa meira

Getur Plútó rekist á Neptúnus?

Það virðist ekki fráleit hugmynd að Neptúnus og Plútó gætu rekist saman, vegna þess að brautir þeirra skerast. Plútó var þannig nær sólu en Neptúnus frá 21. janúar 1979 til 11. febrúar 1999. Báða þessa daga fór Plútó fram hjá braut Neptúnusar án þess að nokkuð gerðist. Raunar verður Neptúnus alltaf staddur annars staðar í brautinni þegar Plútó fer hjá og hnettirnir tveir munu aldrei koma nær hvor Lesa meira

Fiskar gætu leynst undir ísnum á Evrópu

Á ísi þöktu tungli Júpíters, Evrópu, kynni að leynast meira líf en bara örverur. Þar gætu líka verið stærri dýr. Þessa tilgátu setur Richard Greenberg hjá Arizonaháskóla fram. Hann sér fyrir sér að í hafinu sem menn telja að sé að finna undir ísbreiðunni á yfirborði Evrópu, geti verið allt eins mikið súrefni og í höfum á jörðinni. Sé það rétt, gætu jafnvel stórir fiskar verið á sundi undir ísnum á Lesa meira

Getur risavaxið svarthol gleypt heila stjörnuþoku?

Í mörgum stjörnuþokum sjá stjörnufræðingar að þéttni efnis, hvort heldur um er að ræða stjörnur, ryk eða gas, eykst mjög þegar dregur nær miðju stjörnuþokunnar. Á grundvelli mælinga á hraðri hringhreyfingu þessa efnis hafa menn í mörgum tilvikum getað slegið því föstu að í miðju stjörnuþokunnar sé að finna mjög þungt svarthol. Ástæða þess að svartholið skuli ekki hafa sogað til sín allt efni og Lesa meira

Hættulegur fjallaakstur

David Scott getur ekki ímyndað sér nokkurn ævintýralegri stað fyrir lendingu á tunglinu en við rætur hins fjögurra kílómetra háa Hadley-fjalls. Þegar við aðflugið yfir Appenniner-fjöllum eru hann og félagi hans James Irwing algerlega heillaðir af fegurð hálendisins. Og nú þegar hann sem sjöundi maður í sögunni undirbýr sig fyrir að stíga fæti í tunglrykið, finnst honum þetta vel þekkta en engu að Lesa meira

Hvers vegna hafa halastjörnur hala?

Halastjarna er ísklumpur sem fer á aflangri braut um sólu. Þegar halastjarnan kemst nærri sólu – í innra sólkerfinu – hitnar hún og ísinn tekur að gufa upp. Þannig losnar um ryk og gas sem er lokað inni í ísnum. Sólarljósið verður einnig þess valdandi að hali myndast í stað þess að rykkornin fari á braut umhverfis halastjörnuna. Geislunin frá sólu þrýstir nefnilega á rykið og því snýr halinn æ Lesa meira

Hve margir hafa farið út í geim?

512 manns frá 38 löndum hafa farið út í geim. Til að teljast með, þarf maður að hafa farið í 100 km hæð. Lesa meira

Gátu víkingar siglt eftir sólarsteini?

Það er raunar ekki allt of mikið vitað um hvernig menn fóru að því á víkingaöld að halda áttum á opnu hafi. Vafalaust hafa þeir fylgst með sólargangi, stjörnum, skýjafari og flugi fugla. Ríkjandi vindáttir, straumar, litur sjávar og hitastig geta líka hafa komið að haldi. Ekki er vitað með fullri vissu hvort menn hafa notað svokallaðan sólarstein til að greina stöðu sólar þegar alskýjað var. Sólar Lesa meira

Galilei uppgötvaði Neptúnus þegar árið 1613

Ysta reikistjarna sólkerfisins, Neptúnus, fannst árið 1846. Þetta hafa stjörnufræðingar hingað til álitið fyllilega staðfest. En ítarleg athugun á 400 ára gömlum glósum ítalska vísindamannsins Galileos Galilei bendir nú til að hann hafi uppgötvað Neptúnus þegar árið 1613. Ástralski eðlisfræðingurinn David Jamieson við Melbourneháskóla hefur komist að því að Galileo hafði fundið himinhnött sem h Lesa meira

Blettir Júpíters birtast og hverfa

Stjörnufræði Stundum er engu líkara en Júpíter sé að fá mislinga. Á plánetunni eru tveir stórir, rauðir blettir, en á myndum sem Hubble-sjónaukinn tók á síðasta ári hafði sá þriðji skyndilega bæst við. Upphaflega mátti greina nýja blettinn sem hvítt óveðurssvæði, en á Hubble-myndunum var svæðið orðið rautt. Eftir fáeina mánuði lá leið hans svo framhjá þeim stærri af hinum blettinum og sá gleyp Lesa meira

Japanir sækja orku út í geim

Árið 2040 hyggjast Japanir skjóta á loft gervihnetti sem fangar sólskin í geimnum og sendir orkuna til jarðar í örbylgjuformi. Gervihnötturinn á að vera á staðbrautinni í 36.000 km hæð yfir miðbaug þar sem hann verður því sem næst stöðugt baðaður í sólskini. Þar eð örbylgjur berast vandræðalaust gegnum ský verður með þessu móti unnt að tryggja orkuvinnslu óháð veðri. Gríðarstórt kerfi loftneta á Lesa meira

Veðurspá frá sólinni

Sólin sendir frá sér stöðugan sólvind, samfelldan straum hlaðinna efniseinda, út í geiminn. Yfirleitt erum við í öruggu skjóli segulsviðs jarðar en af og til verður sólgos eða eða efnisgos í kórónunni til að margfalda þessa hættulegu geislun. Þessi öflugu sólstormar geta drepið geimfara í geimgöngu, eyðilagt rafeindabúnað í gervihnöttum og jafnvel á jörðu niðri. Sjóðandi og kraumandi kúla úr mö Lesa meira

Hefur norður alltaf snúið upp á kortum?

Norður tók að snúa upp á landakortum á 15. öld. Eitt af fyrstu kortunum þar sem norður sneri upp kallast Imago Mundi (Heimsmynd) og er að finna í bók frá 1483. Á þeim tíma var annars til siðs að láta austur snúa upp. Mörg af fyrstu landakortunum geta ekki talist landabréf í hefðbundinni merkingu, heldur sýna þau táknrænan heim, byggðan á biblíunni. Jerúsalem og Paradís eru í austri og þessir st Lesa meira

Ráðgátan um hina heitu kórónu sólar leyst

Umhverfis sólina er að finna kórónu – þunnar gasslæður sem teygja sig milljónir kílómetra út í geiminn og lýsa með perluhvítu skini. Þetta hvíta skin endurspeglar ofurhátt hitastig gasskýjanna, því kórónan er um eina milljóna gráðu heit og sums staðar allt að fjórum milljón gráðum. Það hefur verið mönnum ráðgáta hvers vegna þetta þunna gas verður svo ógnarheitt, allt frá því að hitastigið varð Lesa meira

Gleymdur tunglbíll kemur að góðu haldi

Þann 17. nóvember 1970 lenti rússneski tunglbíllinn Lunokhod 1 á tunglinu. Þetta var fyrsta vitvélin sem send var til annars hnattar og þessi litli, sjálfvirki bíll ferðaðist um á tunglinu og tók þar myndir í heilt ár, áður en sambandið við hann rofnaði. En sögu Lunokhods 1 reyndist ekki þar með lokið, því nú hefur hópi vísindamanna hjá Kaliforníuháskóla í San Diege tekist að finna hann. Vísindame Lesa meira

Pappírsflugvél í geimferð

Geimferðir Flugverkfræðingur við háskólann í Tokyo hyggst nú biðja næsta japanska geimfarann að taka með sér 100 pappírsflugvélar og kasta þeim út úr alþjóðlegu geimstöðinni. Þetta hljómar óneitanlega sem einhvers konar brandari, en tilraunin er reyndar gerð í fyllstu alvöru, því vísindamennirnir hyggjast þróa lítil og létt geimför sem snúið geti aftur til jarðar. Það er prófessorinn Shinji Su Lesa meira

Eru segulpólar á Mars eins og hér?

Á Mars eru ekki sams konar segulpólar og hér á jörð. Þar er aðeins mjög veikburða segulsvið og allt öðruvísi upp byggt. Segulsvið jarðar á upptök sín á miklu dýpi og að því leyti má líkja iðrum hnattarins við rafal. Þetta er tvípólasvið, sem sagt segulsvið þar sem báðir pólarnir eru skýrt afmarkaðir. Mögulegt er að endur fyrir löngu hafi sams konar segulsvið ríkt á Mars, en „rafallinn“ í Mars h Lesa meira

Vatn í gömlum tunglsýnum

Stjörnufræði Tunglið er kannski ekki alveg jafn þurrt og við höfum haldið. Þetta sýna nýjar rannsóknir á örsmáum, grænum glerkúlum sem geimfararnir í Apollo 15. fluttu til jarðar 1971. Kúlurnar hafa myndast í hrauni sem barst upp á yfirborðið í eldgosi fyrir um 3 milljörðum ára. Vísindamenn við Brown-háskóla hafa nú rannsakað þær með sérstökum massarófsmæli og sýnt fram á að í miðjunni er vatn Lesa meira

Hvað er hulduefni?

Kenning 1 - Hulduefni er vel þekkt efni Daufar stjörnur halda stjörnuþokunum saman Í jaðri stjörnuþoka er að finna hulduefni hvers massi tryggir að stjörnuþokurnar þeytast ekki hver frá annarri og að stjörnuklasar haldist á sínum stað. Samkvæmt þessari fyrstu kenningu um hulduefni eru þetta venjuleg himintungl sem eru aðeins of lítil og dauf til að við getum séð þau frá jörðu. SAGA KENNINGAR Lesa meira

Það rignir í geimnum

Stjörnufræði Í sólkerfi í þúsund ljósára fjarlægð frá jörðu hafa stjörnufræðingar í fyrsta sinn séð hvernig vatn berst til svæða þar sem nýjar reikistjörnur eru í fæðingu. Í gegnum Spitzer-sjónauka NASA hafa stjörnufræðingar athugað sólkerfið NGC 1333-IRAS 4B í stjörnumerkinu Perseifi. Þetta reikistjörnukerfi er umlukið risavöxnu skýi sem gefur frá sér mikið af ís. Þessum ís „rignir“ síðan nið Lesa meira

Nú eiga eldflaugar að sigla til jarðar

Gamlar skotflaugar eru til vandræða í geimnum þar sem þær hringsóla nú um jörðu ásamt öðru geimrusli og valda hættu á árekstrum við t.d. gervihnetti. En nú hafa vísindamenn hjá fyrirtækinu EADS Astrium, sem framleiðir evrópsku eldflaugina Ariane 5, stungið upp á óvæntri lausn: Á eldflaugarnar má einfaldlega setja segl. Hlutar þeirra eldflauga sem notaðar eru til að skjóta upp gervihnöttum, geta Lesa meira

Uppgötvun farvegar á Mars bendir til lífs

Fyrir 3,4 milljörðum ára rann vatn eftir þessum 48 km langa farvegi á Mars. Vatnið bar fram set sem myndað hefur stórt óshólmasvæði og þetta eykur nú líkurnar á að finna líf á reikistjörnunni, segja vísindamenn hjá Colorado-háskóla í Bandaríkjunum. Á óshólmasvæðum grefst kolefni og önnur ummerki lífs fljótt niður og hér er því upplagt að leita eftir ummerkjum lífs – að líkindum leifum örvera. Ó Lesa meira

Stefnan tekin á loftsteinana

Obama Bandaríkjaforseti hefur háar hugmyndir um framtíð geimferða: „Árið 2025 vænti ég þess að við höfum í fyrsta sinn tilbúið geimskip sem ætlað er til að flytja menn um lengri veg en til tunglsins. Við byrjum á að láta menn lenda á stórum loftsteini í fyrsta sinn í sögunni. Upp úr 2030 geri ég ráð fyrir að við getum sent mannað geimfar á braut um Mars. Í kjölfarið fylgir svo lending manna á Mars Lesa meira

NASA þróar sjónauka fyrir bakhlið tunglsins

Stjörnufræði Í öllu sólkerfinu er ekki hægt að finna heppilegri stað fyrir útvarpsbylgjusjónauka en á bakhlið tunglsins. Bakhliðin snýr alltaf frá jörðu og tunglið sjálft útilokar þannig allt það flóð útvarpsbylgna sem mannlíf nútímans hefur í för með sér. Jafnframt ná öll boð niður á yfirborð tunglsins, þar eð ekkert gufuhvolf er hér til truflunar. Hjá NASA hafa menn nú stigið fyrsta litla skref Lesa meira

Stjörnur flýja frá útskýringum fræðimanna

Þegar fyrsta stjarnan á ofurhraða uppgötvaðist árið 2003 vakti fundurinn furðu meðal stjörnufræðinga. En hann ætti eiginlega ekki að hafa gert það, því þegar 20 árum áður var sagt fyrir um slíkar stjörnur af stjörnufræðingnum Jack Hills við Los Alamos National Laboratory í BNA. Hann hafði reiknað út að fari tvístirni of nærri svartholi geti gagnvirkur aðdráttur milli stjarnanna tveggja rofnað. Önn Lesa meira

Eru litirnir í geimmyndum ekta?

Hinir skæru litir sem við fáum stundum að sjá á myndum sem t.d. eru teknar frá Hubble-geimsjónaukanum, eru ekki alltaf í fullu samræmi við það sem við myndum sjá með eigin augum. Stundum nota stjörnufræðingarnir gerviliti til að draga fram ákveðin atriði sem mannsaugað fær ekki greint með öðru móti. Myndavél Hubble-sjónaukans er fær um að fanga alla liti sem mannsaugað greinir og til viðbótar marg Lesa meira

Er tunglið alltaf alveg jafnstórt?

Sumir hafa vafalaust tekið eftir því að í desember 2008 og janúar 2009 var fullt tungl óvenju stórt og skært. Þetta var engin sjónhverfing heldur er ástæðunnar að leita í braut tunglsins um jörðu. Braut tunglsins kringum jörðina er nokkuð aflöng og fjarlægðin milli jarðar og tungls getur verið frá 363.300 upp í 405.500 km – sem reyndar eru meðaltölur. Þegar tunglið er næst okkur er það sagt í j Lesa meira

Í kappi við tímann

Það eru slæmar fréttir sem læknar NASA færa hinum 36 ára Kenneth Mattingly í apríl 1972: Úr blóðprufu frá þessum verðandi geimfara hafa þeir fundið aukið magn galllitarefnis – merki um að hann kunni að vera með sýkingu í lifur. Með einungis tvær vikur í geimskot eru þetta hörmulegar fregnir og í annað sinn á einungis tveimur árum eru fyrirætlanir Mattinglys í uppnámi. Vorið 1970 þurfti hann að vík Lesa meira

Af hverju er geimurinn svartur?

Þetta virðist einföld spurning, en í rauninni er mjög erfitt að svara því hvers vegna geimurinn er svartur. Segja má að svörin séu tvö. Einfalda svarið er að úti í geimnum sé umhverfið svart vegna þess að ekki er þar neinn lofthjúpur til að dreifa ljósinu. Frá jörðu sýnist himinninn blár vegna þess að sameindir í loftinu dreifa sólarljósinu. Öllu flóknara svar byggist á samhenginu við uppbyggingu Lesa meira

Hve hratt hreyfumst við í alheimi?

Jafnvel þegar við sitjum hér á stól tökum við þátt í mörgum hreyfingum. Fyrst og fremst fylgjum við snúningi jarðar um eigin öxul. Hraðinn í þessari hreyfingu ræðst af hvar við erum stödd á hnettinum. Við miðbaug er snúningshraðinn 1670 km/klst. en heldur minni á okkar breiddargráðu. En við fylgjum einnig jörðinni á hringferð hennar um sólu með 107.200 km/klst. hraða. Þar við bætist að gjörval Lesa meira

Klæddir fyrir hvaða aðstæður sem er

NASA hefur nú í hyggju að þróa nýja geimbúninga í fyrsta sinn í ríflega tuttugu ár. Um er að ræða tvær gerðir af geimbúningum og er ætlunin að önnur verði notuð í Orion-geimskipinu, sem væntanlegt er, og hin í tunglstöðinni, sem einnig er fyrirhuguð. Tunglbúningurinn verður mikil áskorun, tæknilega séð, því nú er vitað hve litlu mátti muna að gömlu Apollo-búningarnir gæfu sig eftir aðeins þriggja Lesa meira

Hvað eru norðurljós?

Norðurljósin, eins og við þekkjum þau, er einnig að finna á suðurhveli jarðar en þar kallast þau raunar suðurljós. Latneska heitið er aurora, en það var einmitt nafn rómversku dagrenningargyðjunnar, og myndir af henni minna mikið á litadýrðina sem við þekkjum af norðurljósunum. Norðurljósin myndast í kringum segulpólana þegar hlaðnar agnir frá sólu rekast á lofthjúp Jarðar. Norðurljós sjást aða Lesa meira

Hver myndaði Neil Armstrong?

Þegar geimfarinn Neil Armstrong prílaði niður stigann niður á yfirborð tunglsins, kveikti hann sjálfur á lítilli tökuvél sem fest var á hlið lendingarfarsins Arnarins. Það var frá þessari vél sem heimsbyggðin fékk að sjá hinar frægu myndir af Armstrong stíga fæti á tunglið sumarið 1969. Neil Armstrong stóð svo tilbúinn með þessa sömu myndavél þegar félagi hans, Edwin „Buzz“ Aldrin kom niður sti Lesa meira

Rússi lýsti geimflaug í smáatriðum strax 1903

Konstantin Tsiolkovskji (1857-1935) var frumkvöðull á sviði þróunar eldflauga og geimrannsókna. Strax árið 1903 lýsti hann því í ritsmíð hvernig hægt væri að yfirvinna þyngdaraflið og komast á braut um jörðu með því að nota fjölþrepa eldflaug sem m.a. væri knúin fljótandi súrefni – rétt eins og Bandaríkjamenn gerðu 65 árum síðar í Apollo-geimferðunum. Tsiolkovskji hélt sig þó einvörðungu við fr Lesa meira

Stjarna deyr í miklu og stóru rykskýi

Stjörnufræði Geimsjónaukinn Spitzer hefur nú sent alveg einstæða mynd heim til jarðar. Þar má sjá útbrunna stjörnu í formi hvíts dvergs, sem hefur þeytt utan af sér ysta laginu á nákvæmlega sama hátt og sólin okkar mun gera eftir svo sem sex milljarða ára. Þessi hvíti dvergur er í Helix-þokunni í stjörnumerkinu Vatnsberanum, í um 700 ljósára fjarlægð héðan. Í miðju þokunnar má sjá hvíta dvergi Lesa meira

Lending í blindni

3 dögum, 10 tímum og 53 mínútum eftir að Apollo 11 hafði verið skotið upp í hvítglóandi eldstrók frá Kennedyhöfða í Flórída hrópa Edwin "Buzz" Aldrin frá sér numinn: "Ég get séð hann! Ég get séð allan lendirgarstaðinn héðan."" Lesa meira

Geimsjónauki sér nýfæddar stjörnur

Hópur bandarískra og franskra stjörnufræðinga hefur nú alveg nýlega uppgötvað þrjár splunkunýjar stjörnur mjög nálægt miðju Vetrarbrautarinnar, sem sagt mjög ungar sólir. Aldurinn er talinn vera um ein milljón ár, en til samanburðar er sólin okkar um 4,6 milljarða ára og telst venjuleg, miðaldra stjarna, sem er nálægt því að vera hálfnuð með líftíma sinn. Nýfæddu stjörnurnar þrjár sáust gegn Lesa meira

Nýfundin pláneta með miklu vatni

Nýuppgötvuð pláneta er svo lík jörðinni að hún er nefnd „Ofur-Jörð“. Plánetan er að mestu úr vatni sem að líkindum er frosið. Umhverfis plánetuna, sem fengið hefur heitið GJ 1214b, er 200 km þykkt og afar þétt gufuhvolf, sem einkum er úr vetni og helíum. Plánetan er of heit til að halda í gufuhvolf og stjörnufræðingarnir gera því ráð fyrir að það hafi annað hvort myndast mjög nýlega eða endurnýis Lesa meira

Hringir Úranusar breytast

Stjörnufræði Með hinum öfluga stjörnusjónauka Keck II á Hawaii tókst mönnum í maí 2007 að sjá hringi Úranusar beint frá hlið. Frá þessu sjónarhorni virðast þeir aðeins örmjótt strik, en það er aðeins á 42 ára fresti sem færi gefst til að skoða þá úr þessu horni. Hringirnir uppgötvuðust ekki fyrr en 1977 og stjörnufræðingar hafa því ekki áður átt þess kost að skoða þá alveg frá hlið. Þessar nýj Lesa meira

Til Mars á 39 dögum

Af hverju að eyða hálfu ári í Marsferð ef hægt er að komast þangað á 39 dögum? Í samvinnu NASA og fyrirtækisins Ad Astra Rocket Company á nú að smíða öflugan fareindahreyfil sem gæti gerbreytt geimferðum. Í geimferðum er megninu af eldsneytinu eytt í að koma geimfarinu frá jörðu og út í geiminn. Eftir það þarf að fara sparlega með og hraðinn verður því takmarkaður. Fareindahreyfill virkar þverö Lesa meira

Mars er með mikið af ís undir yfirborðinu

Enginn vafi leikur á að ís er að finna á Mars. Stjörnufræðingar geta beinlínis séð hvítan ísinn á pólunum þar sem hann liggur í margra metra lagi. En nú hefur geimkanninn Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) einnig fundið ís nær miðbaug Mars á breiddargráðu sem hér á jörðu samsvarar suðurhluta Evrópu. Ísinn liggur mörg hundruð metra undir yfirborðinu á svæðinu Deuteromilus Mensai sem er á 42,4° Lesa meira

Er hægt að ferðast til annarra sólkerfa?

Fræðilega séð er mögulegt að ferðast milli sólkerfa en í veruleikanum má kalla það ógerlegt fyrir mannað geimfar. Nálægustu stjörnur eru milljónum sinnum fjær okkur en Mars og jafnvel með allra nýjustu tækni tekur Mars-ferð nokkra mánuði. Ef við margföldum þetta með aðeins einni milljón er ferðatíminn farinn að mælast í þúsundum ára. Ef við ímyndum okkur 2.000 tonna geimskip sem næði tíunda hlu Lesa meira

Heill her af vitvélum rannsakar geiminn

Það mun ekki líða langur tími til þar til hvers kyns tæki, búin gervigreind, fljúga, svífa, ganga og grafa á framandi himinhnöttum og hafa samtímis innbyrðis tjáskipti hvert við annað. Þetta segja eðlisfræðingarnir Wolfgang Fink og félagar hans hjá Tæknistofnun Kaliforníu í Pasadena, sem komið hafa upp prófunarbrautum til tilrauna með gervigreindarþjarka. Nú eru framandi hnettir kannaðir með li Lesa meira

Hvað verður um jörðina þegar sólin brennur upp?

Eftir svo sem fjóra milljarða ára hefur sólin nýtt allan vetnisforða sinn og þá mun hún þenjast út og breytast í rauða risastjörnu sem nær alla leið þangað út í sólkerfið þar sem jörðin er nú. Þegar að þessu kemur er alveg ljóst að sólin gleypir í sig bæði Merkúr og Venus en örlög jarðarinnar að því er þetta varðar eru nokkuð óvissari. Þegar sólin tútnar út, missir hún samtímis nokkuð af massa sín Lesa meira

Lostinn eldingu

Nístandi nóvemberúrhellið dynur á Apollo 12 geimfarinu og sendir bylgjur af vatni yfir stjórnfarið Yankee Clipper á toppi hinnar voldugu Satúrnus 5 eldflaugar. Geimfararnir þrír reyna að láta sér þetta í léttu rúmi liggja - allt frá því um morguninn hefur frestunin hangið eins þungt yfir þeim og skýin yfir Kennedy Space Center. Í átta mánuði hafa Pete Conrad, Dick Gordon og Alan Bean Lesa meira

Hvernig varð alheimur til?

Kenning 1 - Miklihvellur með útþenslu Allt varð til af engu Alheimur er 13,7 milljarða ára gamall og á undan honum var hvorki til rúm né tími. Hann fæddist úr ekkertinu og var óskiljanlega lítill í upphafi en hefur þanist út síðan þá. Miklihvellur var ekki skyndileg sprenging í tómarúmi heldur útþensla á sjálfu rúminu. Við fyrstu örskjótu útþensluna, sem kalla má óðaþenslu, myndaðist efnið. Lesa meira

Nýr sjónauki mælir mestu orku alheims

Fyrir meira en 7 milljörðum ára gerðust firn mikil í fjarlægri stjörnuþoku. Rétt eins og margar aðrar stjörnuþokur hafði þessi stórt svarthol í miðju sinni sem gleypti í sig gríðarlegt magn efnis frá stjörnuþokunni. Reyndar var þetta svarthol umlukið gríðarlegri aðsópsskífu efnis og gass. Rétt eins og þegar vatn rennur úr baðkari var efnið úr skífunni sogað niður í svarthol. Eftir því sem efnið ná Lesa meira

Nýfundin pláneta keimlík jörðinni

Stjörnufræði Stjörnufræðingar hafa nú uppgötvað reikistjörnu sem líkist nokkuð jörðinni á æskudögum hennar. Þessi reikistjarna er í 424 ljósára fjarlægð, í sólkerfinu HD113766 sem er um 10 milljón ára að aldri. Þessi unga bergreikistjarna er í miklu belti af heitu ryki sem umlykur aðra af tveimur sólstjörnum þessa sólkerfis. Stjörnufræðingarnir telja að í rykbeltinu sé nægilega mikið efni til Lesa meira

Nú ætlar Evrópa að eignast geimferju

Fjölmargir gervihnettir fyrir rannsóknir, veðurathuganir og fjarskipti bíða í áraraðir þess að komast á loft, þar sem núverandi geimflaugar anna ekki eftirspurninni. Auk þess er afar kostnaðarsamt að senda gervihnött á braut um jörðu. Þúsundir tæknimanna þarf til að sinna núverandi geimferjum. Burðareldflaugar eru ódýrari, en þær er ekki hægt að nýta aftur, þar sem eldflaugaþrep þeirra brenna upp Lesa meira

Það er eitthvað að sólinni

Veturinn 2010 var óvenju kaldur í Norður-Evrópu. Margt bendir nú til að þetta hafi ekki verið tölfræðileg hending heldur að skýringuna megi leita til sólarinnar. Á þessu tímabili var virkni sólar óvenjulega lítil. Þessi litla virkni gæti hafa verkað á svonefndar vindrastir í heiðhvolfinu sem hafa hindrað milda vestanvinda að komast inn frá Atlantshafi, en þeir veita okkur tiltölulega mild vetrarve Lesa meira

Af hverju eru gervihnettir klæddir gullhúð?

Á myndum af geimskipum og gervihnöttum má sjá að yst er þunn himna úr ekta gulli. Þetta er vissulega falleg sjón en gull er dýrt og er hér einungis notað vegna þess hve góða hitaeinangrun það veitir. Eitt erfiðasta vandamálið við smíði geimskipa og gervihnatta er að koma í veg fyrir ofhitnun í glóandi sólskininu úti í geimnum. Og hér kemur gullþynnan að góðu haldi. Úti í geimnum verður geimf Lesa meira

Spitzer sér gegnum rykið

Nýlega náði geimsjónaukinn Spitzer nokkuð nákvæmum myndum af miðju Vetrarbrautarinnar. Miðbik Vetrarbrautarinnar er reyndar hulið sjónum af ryki, en þar eð Spitzer er innrauður sjónauki, sér hann í gegnum rykið. Með því að setja svo liti í myndirnar má fá ákveðið innsæi í þetta svæði, sem enn má heita órannsakað. Stjörnufræðingarnir beina einkum sjónum að fjölmörgum rykstrókum sem teygja sig út Lesa meira

Goshverir finnast á sólinni

Stjörnufræði Japanski geimsjónaukinn Hinode hefur nú sent vísindamönnunum nýjar og merkilegar myndir af jarðvirkni á yfirborði sólarinnar. Í staðinn fyrir myndir af fremur kyrrlátu ljóshvolfinu, sem er um 4.000 stiga heitt og þunnt lag í gufuhvolfi sólarinnar, sem vísindamennirnir áttu von á að sjá blöstu við þeim myndir af risavöxnum og allt að 8.000 km löngum goshverum, sem spúðu plasma út úr l Lesa meira

Indverjar lyfta hulunni af geimferðaáætluninni

Geimferðir Indverjar hafa nú veitt umheiminum innsýn í áætlanirnar um fyrsta mannaða geimskip sitt – þriggja tonna hylki með rými fyrir þrjá geimfara, ásamt þjónustueiningu með ýmsum rafeindabúnaði, stýriflaugum og hemlunarflaugum. Geimskipið á í fyrstu að fara á braut um jörðu í 400 km hæð, en síðar á að þróa það áfram þannig að einnig verði unnt að tengja það við önnur farartæki í geimnum. Bæ Lesa meira

Úr hverju er kjarni stjörnuþoku?

Á myndum af stjörnuþokum er greinilegt að mest ljósmagn kemur frá litlu svæði í miðju stjörnuþokunnar. Það er reyndar ekkert skrýtið því einmitt í miðjunni eru stjörnur þéttastar. Margar þeirra eru að auki mjög ljóssterkar og það er hluti skýringarinnar á því að svo miklu ljósi stafar frá kjarnanum. Ekki síður mikilvægt er svo það svarthol sem í mörgum stjörnuþokum er að finna og þá einmitt í mi Lesa meira

Júpíter gleypir í sig himinhnetti

Þann 19. júlí 2009 skall lítill himinhnöttur á Júpíter og skildi eftir sig nýjan, dökkan blett á þessari risareikistjörnu. Þegar bletturinn var sem stærstur samsvaraði hann um tvöföldu flatarmáli allra Bandaríkjanna. Svo öflugir árekstrar eru taldir afar sjaldgæfir og vísindamenn því hissa á að verða vitni að slíkum atburði aðeins 15 árum eftir að halastjarnan Shoemaker-Levy 9 hvarf inn í Júpí Lesa meira

Hvað verður um loftsteinana sjálfa?

Lofsteinagígar virðast alltaf tómir. En á því leikur enginn vafi að það hefur þurft stóra loftsteina til að skapa þessa stóru gíga og því má sem best velta fyrir sér hvað hafi orðið um loftsteininn sjálfan. Skýringin felst að stórum hluta í stærð loftsteinsins og þeirri orku sem myndast við áreksturinn. Sé loftsteinninn ekki mjög stór og að auki úr hörðu efni, svo sem járni eða hörðu bergi, lifir Lesa meira

Hvað gerist þegar pólskipti verða?

Tíminn milli pólskipta getur verið allt frá nokkur þúsund árum upp í milljónir ára. Þetta gerðist fyrir 780.000 árum og enginn veit hvenær það gerist næst. En um þessar mundir dregur úr styrk segulsviðsins og segulnorðurpóllinn hefur síðustu ár færst hraðar en áður, eða um nálægt 40 km á ári. Séu þetta merki um yfirvofandi pólskipti, verða afleiðingarnar í besta falli gríðarmikið tjón en í versta Lesa meira

Venus varð til í árekstri

Stjörnufræði Venus er stjörnufræðingum að mörgu leyti mikil ráðgáta. Auk þess sem þar ríkja gríðarleg gróðurhúsaáhrif, eru loftsteinagígar mun færri en vera ætti, plánetan snýst mjög hægt um sjálfa sig og í öfuga átt við allar aðrar reikistjörnur í sólkerfinu. Nú hefur enski vísindamaðurinn John Huw Davies þó sett fram kenningu sem gæti skýrt mikið af þessum sérkennilegheitum. Davies telur að Lesa meira

Hvaða himinhnöttur er elstur?

Elstu stjörnurnar eru næstum jafngamlar og alheimurinn – sem sagt meira en 13 milljarða ára. Ein þeirra hefur skráningarnúmerið HE0107-5240 og er í útjaðri Vetrarbrautarinnar, í um 36.000 ljósára fjarlægð. Massi þessarar stjörnu er örlitlu minni en massi sólarinnar. Aldur stjörnunnar er metinn út frá innihaldi hennar af þungum frumefnum, þyngri en vetni og helíum. Vetni og helíum myndaðist við Lesa meira

Hve heit getur stjarna orðið?

Hitastig inni í kjarna stærstu stjarnanna getur orðið margir milljarðar stiga, en þegar talað er um hitastig stjarna er reyndar yfirleitt átt við yfirborðshitann. Og á yfirborðinu er hitametið um 200.000 gráður sem er um 35-faldur yfirborðshiti sólarinnar. Hin heita stjarna HD62166 er hvítur dvergur sem vegna hás hitastigs skín 250-falt bjartar en sólin. Hvítur dvergur myndast þegar stjarna á b Lesa meira

Geimfar í nauðum

Jim Lowell flugstjóri er víðförlasti maður heims. Í þrem geimferðum sínum hefur þessi 42 ára geimfari lagt að baki um 11 milljón km og verið samanlagt 572 tíma í geimnum. Þetta vorkvöld árið 1970 er hann á leiðinni í sína fjórðu og – eftir all nokkra umhugsun – sína síðustu ferð sem mun ljúka ferli hans sem geimfara: þriðju lendingu í sögunni á tunglinu. Fyrir leiðangurinn hafa blaðamenn í síf Lesa meira

Þekktu Súmerar sólkerfið?

Súmerar, sem fyrstir þjóða sköpuðu borgamenningu fyrir um 5.000 árum, þekktu aðeins þær 5 reikistjörnur sem sjást með berum augum; Merkúr, Venus, Mars, Júpíter og Satúrnus. Tvær ystu pláneturnar, Úranus og Neptúnus uppgötvuðust ekki fyrr en sjónaukar komu til sögunnar. Súmerar gerðu sér heldur ekki grein fyrir því að sólin væri miðpunktur sólkerfisins og reikistjörnurnar snerust um hana. Grikkinn Lesa meira

Úr geimnum til jarðar

Hvað eiga lending geimfars á Títan og poki af kartöfluflögum sameiginlegt? Ekki neitt er auðvitað fyrsta svarið sem manni dettur í hug. Staðreyndin er þó sú að þýsku geimiðnaðarfyrirtæki tókst að tengja þetta tvennt saman. Hjá Hyperschall Technologie Göttingen starfa menn við það dagsdaglega að þróa stærðfræðilíkön um hegðun geimskipa við lendingu t.d. á Títan, stærsta tungli Satúrnusar og nota m. Lesa meira

Ný stjarna blæs stórar blöðrur

Stjörnufræði Geimsjónauki NASA, Spitzer, hefur náð einstæðum myndum af nýfæddri stjörnu sem blæs tveimur stórum gasblöðrum út í geiminn. Blöðrurnar mynduðust þegar stjarnan sendi frá sér gas sem síðan rakst á það ryk- og gasský sem umlykur stjörnuna. Stjörnufræðingarnir segja þetta kunna að marka endalok þess ferlis, þegar stjarnan, HH 46/47, dregur til sín ryk og gas úr umhverfinu – efni sem Lesa meira

Heyrnarlaus aðstoðarkona bjó yfir snilligáfu

Henrietta Leavitt (1868-1921) var í lok 19. aldar ráðin að Harvard-stjörnuathugunarstöðinni, þar sem hún átti að flokka ljósmyndir af stjörnuhimninum. Hún var því nær heyrnarlaus, en reyndist búa yfir ótrúlegri hæfni til að lesa í stjörnumyndir. Leavitt kom sér upp ákveðinni tækni til að mæla ljósstyrk einstakra stjarna. Hún rannsakaði síðan svonefnda sefíta, stjörnur með mjög reglulegri birtus Lesa meira

Af hverju er ekkert gufuhvolf á tunglinu?

Nánast ekkert gufuhvolf er á tunglinu og ástæðan er sú að þyngdaraflið er þar ekki nóg til að halda í loftsameindir langtímum saman. Loftsameindir ná svo miklum hraða að þær hverfa út í geiminn. Í lofti eða gasi eru sameindir á hreyfingu og oft á miklum hraða. Hár meðalhraði er hið sama og hátt hitastig. Til að himinhnöttur geti haldið í gufuhvolf þarf meðalhraði sameinda í gufuhvolfinu að vera Lesa meira

Hvað gerist ef skotið er af skammbyssu í geimnum?

Það er ekki að ástæðulausu sem skotvopn eru bönnuð í geimnum. Ef geimfari hleypti af skammbyssu t.d. í ISS-geimstöðinni, yrðu afleiðingarnar allt aðrar en þær sem við þekkjum á jörðinni. Sjálfur myndi geimfarinn kastast aftur á bak af miklum krafti og myndi að öllum líkindum skaddast alvarlega af árekstri sínum við vegg eða einhver þeirra fjölmörgu tækja sem eru um borð. Og hugsanlegt fórnarlam Lesa meira

Skógar kannski rauðir á öðrum plánetum

Stjörnufræði Hinir grænu skógar jarðar gætu verið einsdæmi í alheiminum. Þetta sýnir nýtt rannsóknarverkefni á vegum Goddard-geimrannsóknastöðvarinnar sem rekin er af NASA. Á grundvelli rannsókna á plöntum og bakteríum hér á jörð hafa líffræðingar, efnafræðingar og stjörnufræðingar sett saman reiknilíkön til að sýna plöntulíf á framandi reikistjörnum. Það er ljós sólarinnar og samsetning gufuhvol Lesa meira

Stór kínverskur útvarpssjónauki

Kínverjar reisa nú stærsta staka útvarpsbylgjusjónauka heims, FAST, sem verður tvöfalt stærri en sá sem nú er öflugastur. Með FAST verður unnt að sjá lengra út í geiminn en nokkru sinni fyrr og greina stjörnuþokur sem eru fjarlægari í tíma og rúmi en þær fjarlægustu sem enn eru þekktar. Vísindamennirnir reikna með að hér verði í fyrsta sinn unnt að greina leifar af sprengistjörnum í öðrum stjörnuþ Lesa meira

Glæstur endir

Skerandi þrumugnýr og hvítglóandi ský af gasi og logum auðkennir upphafið á hinum glæsta endi Apollo-leiðangranna. Klukkan er 0,33 þegar Saturn V-eldflaug leysir úr læðingi sína gríðarlegu krafta í næturmyrkrinu, þann 7. desember 1972. Stórbrotin sjón fyrir fjölmarga áhorfendur og uppfylling drauma þriggja geimfara um borð. Gene Cernan, Ron Ewans og Harrison Schmitt hafa verið valdir í það tríó Lesa meira

Hvers vegna eru sumar stjörnuþokur spírallaga?

Ástæða þess að sumar stjörnuþokur eru spírallaga er sú að þær snúast. Hvernig þessi snúningur hefur orðið til, vitum við ekki, en það er þekkt í eðlisfræði að gasmassi sem snýst verður skífulaga þegar hann þéttist. Í spíralþoku er mest af ryki og gasi samankomið í tiltölulega þunnri skífu. Myndun nýrra stjarna á sér stað í skífunni og spíralarmarnir eru þeir staðir þar sem nýjar stjörnur myndast t Lesa meira

Nágrannar Vetrarbrautarinnar á förum

Það getur verið spennandi, en einnig nokkur áskorun, að hitta nýja nágranna. Það er einmitt hlutskipti stjörnufræðinga nú á tímum, enda uppgötva þeir hverja nýju nágrannastjörnuþokuna á fætur annarri í grennd við okkar eigin stjörnuþoku, Vetrarbrautina. Vetrarbrautin er hluti af svonfendum Grenndarhóp, sem er safn af 50 stórum og fjölmörgum minni stjörnuþokum. Í samanburði við marga aðra stjörn Lesa meira

Nýfundin geimpláneta á leið til tortímingar

Ekki voru menn fyrr búnir að uppgötva geimplánetuna Wasp-18b, en tími virðist kominn til að kveðja hana aftur. Plánetan sem er um tíföld á við Júpíter að stærð, er nefnilega á leið til tortímingar og verður gleypt af sinni eigin sól eftir svo sem milljón ár. Þessi pláneta er nú þegar komin svo nálægt stjörnunni að hver hringferð um hana tekur ekki nema 0,94 jarðsólarhringa. Fjarlægðin milli stjörn Lesa meira

Þunn málmplata verður framtíðarsjónaukinn

Stjörnufræði Í 400 ár hafa sjónaukar með linsum og speglum verið mikilvægustu áhöld stjörnufræðinga. Nú lítur út fyrir að í framtíðinni verði unnt að smíða miklu léttari sjónauka með annarri tækni. Þessir nýju sjónaukar byggjast á þunnri, gataðri málmskífu, sem nýtir það sérstaka bylgjueðli ljóssins að taka sveigju þegar það fer hjá kanti efnis. Með því að dreifa götunum í málmskífunni rétt má tr Lesa meira

Nú eiga sólarsegl að knýja geimför

Gamall geimferðadraumur er nú loks að verða að veruleika: geimför sem knúin verða áfram af orkunni frá ljóseindum sólarinnar þegar þær skella á næfurþunnri seglhimnu. Einkafyrirtækið „The Planetary Society“ sendi reyndar árið 2005 á loft gervihnött með sólarsegli, en galli í rússnesku eldflauginni sem átti að koma honum upp leiddi til þess að tilraunin rann út í sandinn. En nú er sem sagt komið Lesa meira

Loftsteinn með stefnu á jörðina: 13. apríl 2036

Föstudagurinn 13. apríl 2029 gæti orðið örlagaríkur dagur. Þennan dag munu margir íbúar jarðar horfa til himins til að sjá loftsteininn Apophis þjóta fram hjá á 20.000 km hraða. Loftsteinninn er um 250 metrar í þvermál, vegur um 20 milljón tonn og sést frá jörðu með berum augum. Til allrar lukku er þó engin hætta á að loftsteinninn skelli á jörðinni þennan föstudag. Það þýðir þó ekki að hættan sé Lesa meira

Spennuþrungin geimferð

Stuart Roosa er lýsandi dæmi um hvernig æfingin skapar meistarann: Í 19 langa mánuði hefur hann æft samtengingu milli stjórnfars Apollos og tunglferjunnar í flughermi og sú aðgerð er honum smám saman svo í blóð og merg runnin að hann hefur sett met í lítilli eldsneytisnotkun. Í öllu falli á jörðinni. Roosa vonast til að geta endurtekið afrekið úti í geimnum og ríflega fjórum og hálfum tíma eftir Lesa meira

Stofufangelsi fyrir geimfara

Cyrille Fournier var ekki í vafa, þegar hann steig út úr geimfarslíkaninu sem hann hafði varið 105 dögum í, ásamt fimm öðrum. Hann var meira en til í að endurtaka leikinn. Þetta voru einmitt þau viðbrögð sem sálfræðingar höfðu vonast eftir, þegar tilrauninni var hrint af stað þann 31. mars. Það að allir þátttakendur skyldu ljúka við tilraunina og væru meira að segja tilbúnir til að endurtaka ha Lesa meira

Hubble skoðar bláar stjörnur

Hundruð glitrandi blárra stjarna, umvafðar glóandi heitum gasþokum. Þetta er það sem blasir við í stórri stjörnuverksmiðju, sem kallast R136, þegar skoðaðar eru nýjar og afar nákvæmar myndir frá geimsjónaukanum Hubble. R136 er að finna í svonefndri 30 Doradus-þoku sem er hluti af Stóra Magellan-skýinu en það er lítil stjörnuþoka á braut um Vetrarbrautina og í um 180.000 ljósára fjarlægð. Þessar Lesa meira

Risastór geimslanga sveiflar gervihnöttum

Geimferðir Evrópska geimferðastofnunin ESA hefur nú tekið stórt skref í þróun hinnar svokölluðu geimslöngu. Þessi slöngvivaður er að mestu leyti löng lína á braut um jörðu, en henni er ætlað að slöngva gervihnöttum út í geiminn af miklu öryggi og með lágum tilkostnaði. Í framkvæmd er reyndar nokkuð erfitt að koma upp geimslöngu. Eitt erfiðasta vandamálið er einmitt fólgið í því að leggja svo lang Lesa meira

Má ímynda sér líf án vatns?

Hjá NASA fylgja menn einni meginreglu við leit að lífi úti í geimnum: Eltum vatnið. Og til þess eru fullgildar ástæður. Allar lífverur sem fundist hafa á jörðinni þurfa nefnilega á vatni að halda til að lifa. Vissulega eru til lífverur sem þurfa aðeins lítið vatn, en engin lífvera hefur uppgötvast sem kemst af alveg án vatns. Allt líf sem við þekkjum byggist á einhvers konar efnavinnslu og líf Lesa meira

Hversu lengi lifði geimtíkin Laika?

Tíkin Laika, sem skotið var út í geiminn um borð í Spútnik 2. í nóvember 1957, drapst úr hita og streitu fáeinum klukkustundum eftir geimskotið. Spútnik 2. var skotið á loft aðeins mánuði á eftir Spútnik 1. Öllum undirbúningi var hraðað sem framast var kostur og mönnum var því fullljóst að ekki yrði unnt að ná tíkinni aftur til jarðar. Engu að síður var ætlunin að gera henni lífið sæmilega bæri Lesa meira

Þrjú tungl fylgja Plútó

Stjörnufræði Nýjar rannsóknir benda nú til að reikistjarnan Plútó hafi kannski þrjú tungl. Stóra tunglið Charon hefur verið þekkt lengi, en að auki sýna myndir frá geimsjónaukanum Hubble tvo litla hnetti sem virðast hreyfast með Plútó. Uppgötvun þessara himinhnatta ein og sér má teljast talsvert afrek, þar eð ljósstyrkur þeirra er einungis fimmþúsundasti hluti af ljósstyrk reikistjörnunnar. Þe Lesa meira

Hvernig er hæð mæld á öðrum hnöttum?

Á öðrum reikistjörnum, þar sem ekki er unnt að miða við yfirborð sjávar, er nauðsynlegt að finna einhvers konar meðalhæð á hnettinum til viðmiðunar. Í þeim tilgangi eru gerðar hæðarmælingar með leysi eða radar. Á Mars hefur hæðarmunur verið mældur mjög nákvæmlega frá gervihnettinum Mars Global Surveyor. Á grundvelli mælinga með leysitækinu “Mars Orbiter Laser Altimeter” var hægt að ákvarða meðalge Lesa meira

Fyrstu stjörnurnar lifðu hratt og dóu ungar

Þar til nýlega töldu stjörnufræðingar að hinar myrku frumaldir alheims hefðu staðið í minnst 500 milljón ár. En árið 2003 sýndu mælingar frá geimkönnum að það kviknaði á fyrstu stjörnunum 200 milljón árum eftir Miklahvell. Og nú hefur geimsjónaukinn Spitzer að líkindum greint eftirglóðina af því ljósi sem frumstjörnurnar sendu frá sér á stuttri og tilþrifamikilli ævi. Frumburar alheimsins vor Lesa meira

Beinagrind alheimsins kortlögð

Stjörnufræði Hinar fjölmörgu stjörnuþokur í geimnum mynda þrívítt netverk utan um risavaxnar tómarúmsbólur. Samkvæmt geimeðliskenningunni er ástæða þessarar dreifingar sú að stjörnuþokurnar eru innbyggðar í eins konar grindverk úr myrku, ósýnilegu “huliðsefni” en massi þess er talinn næstum nífaldur á við allar sýnilegar stjörnur. Nú hefur alþjóðlegur hópur stjörnufræðinga í fyrsta sinn kortlagt Lesa meira

Brúnir dvergar í Óríonþokunni

Stjörnufræði Ein nákvæmasta ljósmynd sem nokkru sinni hefur náðst utan úr geimnum sýnir nýjungar í geimþokunni Óríon. Geimsjónaukinn Hubble nýtti heila 168 klukkutíma til að mynda þokuna og afraksturinn er jósmynd samsett úr heilum milljarði díla. Það er þessari miklu nákvæmni að þakka að stjörnufræðingunum gefst nú tækifæri til að skoða atriði sem áður hafa verið með öllu ósýnileg vegna þess að Lesa meira

Af hverju lýsa svarthol

Svarthol er ákveðinn staður í geimnum þar sem efnismassinn er svo þéttur að hvorki efni né geislun í nokkru formi sleppur út úr þyngdaraflssviði massans. Þess vegna er vissulega ógerlegt að sjá svartholið sjálft. En aftur á móti má stundum sjá þau áhrif sem svartholið hefur á umhverfi sitt. Sé efni að finna í nágrenni svartholsins, sogast það í áttina til þess. Þetta efni, hvort heldur um er að Lesa meira

Sjást stjörnur aðeins sem deplar?

Það er aðeins í fáeinum tilvikum sem unnt er að ná raunverulegum myndum af öðrum stjörnum en sólinni. Erfiðleikarnir stafa af því hve fjarlægðin er ofboðsleg. Ef við ímyndum okkur að sólin flyttist jafnlangt burtu og sú stjarna önnur sem er næst okkur, mætti líkja stærð hennar frá okkur séð við títuprjónshaus í 30 km fjarlægð. Við þetta bætist svo að stöðug ókyrrð í lofthjúpi jarðar kemur Lesa meira

Hvers vegna fljúga geimferjur á hvolfi?

Það er rétt að 20 sekúndum eftir flugtak er geimferjunni snúið á hvolf. Til þess eru notaðar 38 litlar stýriflaugar. Þetta er m.a. gert til að létta álagi á nef og stél þegar ferjan sker sig upp í gegnum neðri hluta gufuhvolfsins á miklum hraða, en einnig til að tryggja áhöfninni sýn að sjóndeildarhring, ef til þess kæmi að nauðlenda þyrfti ferjunni. Þegar geimferjan er komin á braut um jörðu e Lesa meira

Jörðin er í skjóli frá gammageislun

Stjörnufræði Langvinn gammageislun er svo orkurík að hún gæti þurrkað út allt líf af jörðinni. Nýjar rannsóknir sýna hins vegar að svo heppilega vill til að hættan á þessu er nánast alls engin í stjörnuþoku okkar. Með hjálp Hubble-geimsjónaukans hafa stjörnufræðingar ákvarðað uppruna 42 langvarandi gammageisla. Allir reyndust þeir stafa frá risavöxnum sprengistjörnum með minna innihaldi þungra f Lesa meira

Fjarlægt kolefnissólkerfi

Stjörnufræði Sólkerfi okkar er um 4,5 milljarða ára en Beta pictoris ekki nema 8 - 20 milljóna ára og stjörnufræðingar velta nú fyrir sér hvort svona mikið af kolefni kunni einhvern tíma að hafa verið að finna í sólkerfi okkar. Lesa meira

Aftur til tunglsins

Geimfarinn Eugene Cernan var síðasti maðurinn sem steig fæti á tunglið. Þann 14. desember 1972 steig hann inn í lendingarfarið og lenti heilu og höldnu á jörðinni fimm dögum síðar. Þar með hafði punkturinn verið settur aftan við ferðir manna til tunglsins - í bili. Árið 2004 tilkynnti Bush Bandaríkjaforseti að Bandaríkjamenn hyggi nú á endurkomu til þessa nágrannahnattar. Fyrstu geimfararnir eiga Lesa meira

Vondi tvíburinn rannsakaður

Á vorum dögum velta vísindamennirnir enn fyrir sér hvort hugsanlega gæti leynst líf á Venusi, þó reyndar í mun minna mæli en forðum. Þótt þessi reikistjarna sé vissulega fjandsamleg öllu lífi mætti þó hugsa sér að örverur gætu hafst við í 60 km hæð upp í gufuhvolfinu þar sem hitastig er 50 - 70° og nokkuð stöðugt. Þar er líka að finna talsvert vatn bundið í brennisteinssamböndum. Þetta eru vissule Lesa meira

Getur líf leynst á risaplánetu?

Fræðilega séð er ekkert því til fyrirstöðu að klapparplánetur af sömu gerð og jörðin gætu náð sömu stærð og gasrisinn Júpíter. Leitin að reikistjörnum í öðrum sólkerfum hefur leitt í ljós að sólkerfi geta orðið til á mjög mismunandi hátt og það er hreint ekki fráleitt að á næstunni kynni að uppgötvast risavaxin klapparreikistjarna á braut um nærliggjandi sól. Hvort líf gæti þróast á slíkum hnet Lesa meira

Þrjár leiðarstyttingar til stjarnanna

Vilji maður upplifa þessa fögru framtíð þegar í dag, þarf maður að keyra til Paranal – fjalls í chilensku eyðimörkinni þar sem undarlegt sjónarspil fer fram: Risavaxin hvít skjaldbaka meðal fjögurra ennþá stærri félaga sniglast af stað yfir hæðarnar í skraufaþurru landslaginu. Þegar hún er komin á leiðarenda stöðvast hún og skýtur skildinum út, og mikil næturvinna er nú framundan hjá stjörnufræðin Lesa meira

Á Mars rann vatn fyrir skömmu

Stjörnufræði Nýjar athyglisverðar myndir, teknar af gervihnetti NASA, Mars Global Surveyor, benda ákveðið til þess að talsvert mikið af vatni hafi runnið um yfirborð reikistjörnunnar fyrir fáum árum. Reynist þetta rétt, er trúlega enn að finna vatn í fljótandi formi á rauðu reikistjörnunni og það eykur líkurnar á því að vísindamennirnir muni einn góðan veðurdag uppgötva þar smásæjar lífverur. Lesa meira

Hvað eru sólblettir?

Hitastigið á yfirborði sólar er um 5.000 gráður. Á sólbletti er hitinn um 1.500 - 2.000 gráðum lægri og því verður svæðið dekkra að sjá. Þessi tiltölulega svölu svæði stafa af segulvirkni í sólinni. Mikill hluti efnis á yfirborðinu eru rafhlaðnir hlutar frumeinda sem bæði valda seguláhrifum og verða fyrir þeim. Líta má á sólblett sem enda á röri sem gert er úr segulsviðslínum - sem sagt rafhlöð Lesa meira

Stjörnuþokur endurnýta stjörnuryk

Stjörnufræði Ný mynd tekin af innrauða geimsjónaukanum Spitzer, sem er í eigu NASA, kemur stjörnufræðingum nú til hjálpar við að öðlast skilning á því hvernig stjörnuþokur endurnýta stjörnuryk. Myndin sýnir gasþoku í stjörnþokunni Magellanskýinu sem er á ferli í kringum Vetrarbrautina í um 163.000 ljósára fjarlægð. Stjörnufræðingum hefur lengi verið ljóst að stjörnurykið gegnir afgerandi hlutv Lesa meira

Auglýsing
ELÍSA GUDRÚN EHF. - Útgáfufélag Lifandi Vísinda
  • Klapparstígur 25
  • 101 Reykjavík
  • Sími: 570-8300
  • Opnunartími: 9 - 12 alla virka daga
  • lifandi@visindi.is
Höfundarréttur: isProject ehf. © 2010. Allur réttur áskilinn.