Skrifað af Sjúkdómar og læknisfræði

Tíu skæðustu farsóttir sögunnar

Maðurinn hefur löngum þurft að berjast gegn ýmiss konar veirum og bakteríum sem orsakað hafa nokkra mannskæðustu sjúkdóma sem geisað hafa. Hvaða tíu farsóttir skyldu vera þær skaðvænlegustu sem gengið hafa?

Tíu skæðustu farsóttir sögunnar

Sjúkdómum hefur verið útrýmt, aðra erum við enn að takast á við og jafnframt því óttumst við og reynum að búa okkur undir nýja og stökkbreytta sjúkdóma.

1. Bólusótt: Útrýmdi nánast heilum þjóðflokki

Fjöldi látinna: 300-500 milljónir.

Fjöldi látinna er talinn í milljónum og læknar um gjörvallan heim telja útrýmingu bólusóttarinnar eitt helsta afrek læknisfræðinnar á 20. öld.

Sjúkdómurinn geisaði í öllum heimsálfum í minnst 500 ár.

Í Suður-Ameríku útrýmdi bólusótt nánast heilum þjóðflokki og í Evrópu létust allt að 400.000 manns árlega af vökvakenndum bólum sem réðust á húðina og drápu þegar þær komust í innyfli á borð við nýru, lifur og blöðru.

Allt að 60 af hundraði fórnarlambanna létust og þeir sem lifðu af blinduðust oft í kjölfarið, auk þess sem sjúklingarnir sátu uppi með einkennandi ör á líkamanum.

2. Svartidauði: Dró þriðjung íbúa Evrópu til dauða

Fjöldi látinna: Allt að 200 milljónir.

Mjög miklar innri blæðingar, kýli á stærð við epli, svo og drep.

Áður en sýklalyf voru fundin upp eyddi farsótt þessi af skelfilegum og banvænum krafti stórum hluta íbúa í Evrópu, æ ofan í æ, á árunum milli 1300 og 1800.

Svartidauði átti rætur að rekja til Y.pestís-bakteríunnar sem barst til manna með flóm. Bakteríu þessari tókst með klækjabrögðum að bæla viðnámsgetu ónæmiskerfisins, m.a. framleiðslu mótefna og bakterían deyddi síðan hýsil sinn.

3. Spænska veikin: Ónæmiskerfið gekk berserksgang

Fjöldi látinna: 50-100 milljónir.

Eftir að fyrri heimsstyrjöld lauk tóku ungir uppgjafarhermenn skyndilega að hrynja niður.

Næstu tvö árin á eftir geisaði fyrsti þekkti heimsfaraldurinn með þeim afleiðingum að allt að fimmtungur jarðarbúa lést.

Seinni tíma rannsóknir hafa leitt í ljós að veiki þessi sem minnti um margt á flensu, olli því að ónæmiskerfið sendi allt að 150 ólík mótefni til atlögu á sama tíma.

Viðbrögð þessi lýsa sér sem röskun ónæmisviðbragða og herjar einkum á unga menn með heilbrigt ónæmiskerfi.

Fyrir bragðið sluppu börn, veiklaðir og eldri borgarar betur frá spænsku veikinni.

Gæti nýja kórónuveiran komist á blað meðal þessara farsótta?

Í desember í fyrra bárust fyrstu fréttirnar af dularfullri veiru sem geisaði í milljónaborginni Wuhan í Kína og olli einkennum á borð við hósta, háan hita, öndunarerfiðleika og lungnabólgu.

Í janúar í ár var veiran greind sem kórónuveira og hlaut hún heitið SARS-CoV-2.

Allt frá því að spurðist um fyrstu sjúkdómstilfellin hefur sjúkdómurinn breiðst út til margra heimsálfa og samkvæmt nýjustu upplýsingum hafa rösklega 100.000 manns smitast og mörg þúsund eru látin.

Nýja kórónuveiran er talin vera mjög smitandi og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) hefur lýst ástandinu sem heimsfaraldri en með því er átt við faraldur sem geisar um gjörvallan heim.

Þetta þarf þó ekki að tákna að nýja veiran komist á lista yfir verstu farsóttir sögunnar.

Sem stendur er dánarhlutfallið af völdum kórónuveirunnar nefnilega tiltölulega lágt en það nemur nú 3,4 af hundraði. Til samanburðar má geta þess að dánartíðnin af völdum SARS nemur tíu af hundraði og alls 50 af hundraði af völdum Ebólu.

Lesa meira um Kóróna veiruna

4. Kólera: Banvæni niðurgangurinn

Fjöldi látinna: Allt að 140.000 á ári.

„Á litinn eins og hrísgrjónavatn og lyktar af fiski.“

Þannig lýsa fórnarlömb kóleru þeim allt að 20 lítrum af niðurgangi sem fossa niður af sjúklingunum daglega.

Sjúklingunum er einkar hætt við að deyja af völdum ofþornunar, sér í lagi á svæðum þar sem erfitt er að komast í hreint vatn.

Kólera smitast með drykkjarvatni en þaðan kemst bakterían inn í meltingarfærin og þröngvar sér inn í þarmaveggina.

Þar veldur hún krampa og niðurgangi og þannig hefst vítahringurinn. Kólerubakterían berst í hreint vatn með óstjórnlegum niðurganginum og þannig smitast sífellt fleiri.

Sjúkdóminn má iðulega lækna með nægilegu vökvamagni og í alvarlegum tilvikum með vökva í æð.

Kólerubakterían er ein fárra baktería sem lifir af ferð gegnum magasýrurnar.

5. Malaría: Milljónir sýkjast af mýflugum ár hvert

Fjöldi látinna: Um 400.000 manns árlega.

Á ári hverju smitast 200-300 milljónir af malaríu en um er að ræða algengustu dánarorsökina meðal barna undir fimm ára aldri í Afríku.

Um 10-15 dögum eftir stunguna verður vart við hita, flökurleika og uppköst. Sérlega svæsnar gerðir af malaríu ráðast á miðtaugakerfið og hafa í för með sér lömun og dauðadá.

Þrátt fyrir algengi sjúkdómsins hefur læknum enn ekki tekist að útbúa bóluefni og fyrir vikið er reynt að fyrirbyggja sjúkdóminn með daglegri lyfjagjöf.

Malaríumýflugan flytur mýrarköldusýkilinn í fórnarlömbin úr rana sínum.

6. Berklar: Ævaforn lungnasjúkdómur

Fjöldi látinna: 1,5 milljónir á ári.

Í dag eru berklar sá banvæni sjúkdómur sem mesta útbreiðslu hefur.

Lungnasjúkdómur þessi hefur herjað á mannkynið í þúsundir ára og vísindamenn hafa m.a. getað greint berklabakteríur í egypskum múmíum.

Þetta hefur valdið vangaveltum meðal vísindamanna um hvort bakterían hafi borist úr jórturdýrum í menn þegar farið var að hafa húsdýr.

Berkla er að öllu jöfnu unnt að lækna með sýklalyfjum en fyrir skemmstu hafa læknar raunar orðið varir við fjölónæmar tegundir berkla í Eystrasaltslöndunum.

Auðvelt er að greina berkla með röntgenmyndum (gul svæði).

7. Taugaveiki: Banvænn sjúkdómur berst með lús

Fjöldi látinna: Um 150.000 á ári.

Taugaveiki var stundum einnig kölluð fangelsisveikin sem var vel við hæfi því faraldurinn braust oft út í fangabúðum og á áþekkum stöðum þar sem heilsulitlir einstaklingar bjuggu þétt saman, við slælegar hreinlætisaðstæður.

Ef taugaveiki er ekki meðhöndluð ræðst hún til atlögu við blóðstreymið og leiðir af sér nýrnabilun, háan hita, óráð og dregur að lokum sjúklingana til dauða.

8. HIV: Versti óvinur ónæmiskerfisins

Fjöldi látinna: 35 milljónir.

Bandarískir læknar greindu fyrstu alnæmistilfellin árið 1981.

Allar götur síðan hefur HIV-veiran ráðist á ónæmiskerfi rösklega 25 milljón einstaklinga sem látið hafa lífið af fylgikvillum á borð við lungnabólgu sem að öllu jöfnu reynast heilbrigðu fólki meinlausir.

Enn hefur ekki tekist að þróa lækningu gegn HIV-veirunni en unnt er að halda víxlveiru þessari í skefjum með lyfjagjöf í dag.

9. Gula: Lifrarbilun dregur fólk til dauða

Fjöldi látinna: 30.000 árlega.

Gula berst með mýflugum, líkt og við á um malaríu og samkvæmt WHO falla 30.000 manns í valinn ár hvert af völdum sjúkdómsins.

Í vægum tilvikum fá sjúklingar einungis hita og vöðvaverki en í banvænum tilfellum hefur veiran í för með sér lifrar- og nýrnabilun.

Þegar lifrin gefur sig lita úrgangsefni frá líkamanum húðina gula og þar af dregur sjúkdómurinn heiti sitt.

Tekist hefur að fækka sjúkdómstilfellum af völdum lömunarveiki niður fyrir eitt þúsund á ári.

10. Lömunarveiki: Herjar á börn

Fjöldi látinna: Óþekktur.

Lömunarveiki smitast með saur, getur borist með blóðinu og ráðist á boðefni í miðtaugakerfinu.

Þar getur sjúkdómurinn valdið lömun í m.a. vöðvum sem stjórna andardrættinum. Lamist vöðvar þessir, lætur fórnarlambið lífið.

Lömunarveiki ræðst oftast á börn, án þess að vitað sé hvers vegna.

(Visited 3.853 times, 1 visits today)
Síðast breytt: maí 7, 2020

Pin It on Pinterest

Share This

Fá þér
áskrift?

Við erum með fullt blað af spennandi greinum einsog þeim sem þú ert búin/n að vera að lesa og meira til.