Skrifað af Dýr og plöntur Náttúran

Drápsvespur: Öll Evrópa í hættu – „Éta nánast hvað sem er“

Evrópskar hunangs­bý­flugur eru undir árás frá asískum risa­vespum. En bý­flugurnar hafa fengið liðs­auka fræði­manna sem fyrir­huga bæði efna­hernað og loft­á­rásir gegn kvikindunum.

Í Asíu hafa smá­vaxnar hunangs­bý­flugur lært að um­kringja vespurnar svo þétt að líkams­varmi bý­flugnanna drepur ó­vininn. En evrópskar hunangs­bý­flugur hafa ekki enn­þá lært þessa list.

Ár­lega verða vespur um 10 manns að bana í Frakk­landi.

Fimm dráps­vespur geta drepið um 1000 hunangs­bý­flugur á degi hverjum

Dráps­vespurnar drepa bý­flugurnar með því að bíta höfuðið af þeim fyrst en, síðan er flugan hlutuð öll í sundur. Bý­flugurnar verða ráð­þrota og veita engar varnir.

Skæð inn­rás

Fyrir réttum ára­tug hélt ó­vinurinn í fyrsta sinn inn yfir landa­mæri Frakk­lands. Að líkindum var hann að­eins ein stök vespu­drottning sem kom með gáma­skipi frá Kína. En þegar árið 2005 var ljóst að skæð inn­rás var hafin. Þessi eina drottning hafði fjölgað sér í fjöl­margar ný­lendur sem höfðu sest að á svæðinu í kringum Bor­deaux.

Venju­legar evrópskar hunangs­bý­flugur urðu skjótt fórnar­lömb inn­rásar­hersins því asíska vespan er skil­virkur drápari sem getur kerfis­bundið gjör­eytt stórum bý­flugna­búum. Taktík vespanna felst í að svífa fyrir framan inn­gang bý­flugna­búsins meðan þær sæta lagi. Þegar bý­flugurnar fara of nærri bíta vespurnar ein­fald­lega höfuð þeirra af og hluta skrokkinn síðan í sundur. Á­rásar­liðið flýgur síðan til baka í bú sitt með prótein­ríkt her­fangið handa lirfum sínum. Þegar búið er að eyða öllum bý­flugum fara vespurnar inn í búin og hreinsa út hunang og bý­flugna­lirfur sem lirfur vespanna fá að gæða sér á.

Asískar dráps­vespur eru of stórar til þess að hunangs­bý­flugur geti sigrað þær í bar­daga. Í Asíu hafa bý­flugur þó lært að um­kringja stakar vespur og pakka þeim inn í hnött af iðandi bý­flugum. Þegar allt að 500 bý­flugur hreyfa flug­vöðva sam­tímis, skapar við­námið svo mikinn hita að vespurnar deyja. Sést hefur til ein­stakra evrópskra bý­flugna sem reyna sam­bæri­lega að­ferð, en hún er ekki orðin þeim eigin­leg.

Öll Evrópa í hættu

Frá inn­rásinni hefur dráps­vespan dreifst um megin­hluta Frakk­lands og eins hefur hún fundist á Spáni, í Portúgal, á Ítalíu og í Ber­lín. Asíska vespan spjarar sig þannig á­gæt­lega í Evrópu og vísinda­menn telja að þessi tegund geti dafnað í mestum hluta hennar, þ.á.m. gjör­vallri Ítalíu, drjúgum hluta Balkan­landanna, á Eng­landi, í Þýska­landi og jafn­vel í Skandinavíu.

Þetta er ekki að­eins vá­leg tíðindi fyrir bý­flugur, heldur einnig mann­eskjur. Fyrir utan það að sjá um gríðar­lega mikla hunangs­fram­leiðslu eru bý­flugur nauð­syn­legar fyrir frjóvgun ýmissa nytja­jurta og á­vaxta. Án bý­flugna er hætt við að fram­leiðslan minnki veru­lega og þá gæti m.a. verð­lag hækkað.

Sér­fræðingar leita eftir veik­leikum

Sem betur fer njóta bý­flugur og bændur lið­sinnis vísindanna. Franskir sér­fræðingar hafa um ára­raðir rann­sakað vespurnar og eru í þann mund að hefja gagn­á­rás. Á­takið til að ráðast gegn þessum ó­vini hófst árið 2007 þegar vísinda­mönnum var skipt upp í þrjár her­deildir:

Náttúru­sögu­safnið í París rann­sakaði líf­fræði vespanna og bú þeirra, rann­sóknar­stofnunin IMRA rann­sakaði erfða­mengi vespunnar og Þjóðar­stofnun vísinda­rann­sókna í Frakk­landi tók að sér að rann­saka við­komu vespanna og jafn­framt að þróa skil­virkar gildrur.

Til þess að læra að þekkja ó­vininn hélt vísinda­maðurinn Franck Muller og fé­lagi hans Qu­intin Rome hálfs­mánaðar­lega á vett­vang og fönguðu 2000 vespur sem voru fluttar til rann­sóknar­stofu á­samt nokkrum fjölda vespu­búa.

„Þegar við berjumst gegn einni tegund verðum við að þekkja líf­fræði og at­ferli hennar. Við þurfum að vita hverju hún laðast að og eins hverjir veik­leikar hennar geti verið,“

út­skýrir Franck Muller.

Vísinda­mennirnir komust að því að vespan drepur og étur nánast allt sem hún getur auð­veld­lega ráðið við. Þar á meðal eru hunangs­bý­flugur, en einnig aðrar vespu­tegundir og skor­dýr. Dráps­vespan leitar einkum til bý­flugna þar sem ilmur þeirra laðar þær að. Svo virðist sem vespurnar stýrist að miklu leyti af ilmi og ferómónum og sú vit­neskja átti síðar eftir að koma að góðum notum.

Með því að taka röntgen­myndir af vespu­búunum og að­skilja drottningar frá vinnu­vespum út frá þyngd þeirra gátu vísinda­mennirnir stað­fest að stórt vespu­bú getur fram­leitt allt að þúsund nýjar drottningar á ári hverju. Allar drottningarnar geta síðan stofnað nýjar ný­lendur ári seinna.

Röntgen­myndirnar voru enn­fremur notaðar til að bera saman búin. Myndirnar sýndu að form, stærð og arki­tektúr búanna var ó­trú­lega fjöl­breyti­legur, allt eftir því hvar búin fundust. Niður­staðan sýndi þannig hversu ó­trú­lega að­lögunar­hæfar vespurnar eru.

Al­gjör sigur er ó­gjörningur

Í upp­hafi var yfir­lýst mark­mið sér­fræðinga að ráða niður­lögum ó­vinarins að fullu. En rann­sóknir sýndu að al­gjör sigur er því sem næst ó­mögu­legur. Vespurnar eru allt­of að­lögunar­hæfar og við­koma þeirra of hröð. Þess í stað varð stefnt að því að koma til varnar bý­flugum þannig að þeim lærist með tíma að verjast þessum vá­gesti. Þannig var einkum unnið að því að hefta út­breiðslu vespu­búa.

Ein að­ferðin felst í að læra að þekkja efna­fræði­leg boð­skipti vespanna. Við Þjóðar­stofnun vísinda­rann­sókna, CNRS, hefur Eric Darrouzet um fimm ára skeið rann­sakað boð­skipta­efni skor­dýranna, þ.e.a.s. sam­setningu sam­einda á yfir­borði þeirra. Þökk sé þessum rann­sóknum geta vísinda­menn tekið sýni til að greina hvort á­rásar­vespur komi úr sömu ný­lendu eður ei. Bý­rækt­endur og mein­dýra­eyðar geta þannig vitað hvort þeim beri að leita eftir einu eða fleirum vespu­búum. Rann­sóknir Eric Darrouzets hafa auk þess stað­fest að allar dráps­vespurnar í Frakk­landi eru upp­runnar frá sömu drottningu.

Á sama tíma hafa vísindin smám saman öðlast sýn yfir fram­rás dráps­vespanna. Með merkingum hafa vísinda­menn fylgt þeim eftir þegar þær sækja inn á ný svæði.

Vespum haldið í fjar­lægð

Nokkuð jafn ein­falt og smáriðið net hefur reynst vel í bar­áttunni. Vespu­sér­fræðingar hafa þróað kassa með fín­möskva neti sem vespurnar komast ekki í gegnum. Neti þessu er komið fyrir við inn­gang bý­flugna­búa þannig að vespurnar nái ekki að ráðast á hun­gangs­bý­flugur, sem fyrir vikið geta flogið ó­hræddar inn og út. Vissu­lega stendur bý­flugunum enn­þá ógn af vespunum þegar þær yfir­gefa bú sitt, en verða ekki lengur sem lamaðar af hræðslu um leið og þær stinga hausnum út fyrir gættina og hafa því miklu betri líkur á að lifa af slík ná­vígi.

Við­líka net­kassa er þegar að finna víðs­vegar í suð­vestur­hluta Frakk­lands. En ekki er víst að að­ferð þessi virki annars staðar en í Evrópu þar sem at­ferli bæði bý­flugna og vespa ræðst af lofts­lagi. Þess vegna vinnur Franck Muller að því að kvik­mynda við­brögð og hátta­lag bý­flugnanna.

Eins hefur nokkuð árangur unnist við að eyði­leggja bú vespanna. Áður höfðu bý­flugna­rækt­endur kostað miklu fé í skor­dýra­eitur og mis­munandi að­gerðir til að ná til búanna og eitra þau. En á síðustu árum hefur reynst afar vel að sprauta gas­tegundinni SO2 inn í búin í gegnum langt rör. SO2 getur þó verið skað­legt mönnum þannig að að­ferð þessi hefur ekki öðlast varan­lega viður­kenningu.

Sér­fræðingar skapa kynus­la

Gildrur eru hins vegar óskað­legar mönnum og á því sviði hefur Denis Thiéry við rann­sóknar­stofnunina INRA þróað nýjar gerðir. Hann hefur m.a. gert til­raunir við að laða vespur í gildrur með ferskum fiski, kjöti og á­vaxta­safa en sá mat­seðill hefur því miður einnig lokkað til sín önnur skor­dýr.

„Vespurnar éta næstum hvað sem er. Og það er erfitt að út­rýma þeim. En aðal­mark­miðið er að halda þeim í skefjum þar til bý­flugurnar hafa lært að verjast sjálfar,“

undir­strikar Thiéry. Mökunar­at­ferli vespanna er einnig skoðað gaum­gæfi­lega. Með því að valda truflunum á því má tak­marka við­komu stofnsins. Fræði­menn rann­saka nú sam­spilið milli drottningar og karl­dýra sem stýrist lík­lega að miklu leyti af kyn­ferómónum drottningarinnar. Takist að ein­angra ferómóna geta sér­fræðingarnir sem dæmi komið þeim fyrir á öðrum stöðum í um­hverfinu. Þannig yrðu karl­dýrin ringluð og yfir­gefa búið í tíma og ó­tíma sem kæmi niður á getu drottninganna til að fjölga sér.

Drónar sendir í bar­daga

En kannski verður skil­virkasta að­ferðin að heyja stríð úr lofti. Fjar­stýrði dróninn Jókerinn er þróaður af Alexandre Chabrit og fé­lögum hans í sam­tökunum WA­DU­DU. Alexandre Chabrit er sjálfur bý­flugna­bóndi og vildi finna leið til að eyði­leggja bú vespanna.

Lausnin fólst í Jókernum sem er búinn litlum þrýstikút með eitrinu per­metren. Dróninn, sem flýgur með hjálp sex hreyfla, getur náð til búa sem áður voru utan seilingar meðan stjórnandinn stendur í öruggri fjar­lægð frá æstum vespunum. Eitrinu er sprautað með löngu spjóti inn í búið og vespurnar deyja sam­stundis.

Eftir nokkra daga snúa Alexandre Chabrit og fé­lagar hans til baka og taka þá með sér dauð búin.

Dróninn var prófaður gaum­gæfi­lega á síðustu tveim árum og vænst er að fjölda­fram­leiðsla geti hafist nú í ár. Hann segir:

„Við viljum gjarnan nota um­hverfis­vænni eitur í stað þess að dreifa skor­dýra­eitri í náttúrunni, en per­metrin er enn­þá það skil­virkasta. Þetta er samt enn­þá í mótun og við hyggjumst betr­um­bæta að­ferðina. Nú þegar getum við þó eyði­lagt bú sem við náðum ekki til áður.“

Og það eru ekki einungis sér­fræðingar og bý­flugna­bændur sem taka þátt í stríðinu gegn vespum. Alexandre Chabrit hefur einnig þróað app þar sem allir geta tekið myndir af búum sem þeir sjá og sent upp­lýsingar um stað­setningu þeirra til mið­lægrar stöðvar. Síðan geta mein­dýra­eyðar nýtt sér upp­lýsingarnar og haldið af stað með eitur, gildrur og dróna.

Hér má sjá vespu drepa mús:

(Visited 14.391 times, 1 visits today)
Síðast breytt: maí 25, 2020

Pin It on Pinterest

Share This

Fá þér
áskrift?

Við erum með fullt blað af spennandi greinum einsog þeim sem þú ert búin/n að vera að lesa og meira til.