Maðurinn

Langtímaáhrif Covid-19

Vísindamenn þekkja nú Covid-19 talsvert betur en í upphafi: Margir óttast hins vegar langtímaveikindi í kjölfarið og þau eru enn ekki þekkt nema að takmörkuðu leyti. Hér kemur það sem nú er vitað um þessi langtímaáhrif.

BIRT: 25/11/2020

Hve margir verða fyrir langtímaáhrifum?

Samkvæmt einni þeirra rannsókna sem gerðar hafa verið finna 10-20% fyrir langtímaáhrifum mánuði eftir veikindin og 1 af hverjum 45 finnur enn fyrir þeim eftir þrjá mánuði.

 

Tölurnar geta þó verið miklu hærri séu langtímaáhrifin rannsökuð í heild. Í rannsókn sem náði til 110 enskra Covid-sjúklinga sögðust 74% finna fyrir áhrifum sem ekki voru beinlínis mælanleg, svo sem óeðlilegri þreytu, andnauð eða vöðvaverkjum en slík einkenni eru erfið viðfangsefni í vísindarannsókn.

Jafnvel sex vikum frá upphafi geta sést ummerki eftir veiruna í lungum

Sjálft fyrirbrigðið „eftirköst“ eða „langtímaáhrif“ er skilgreint sem viðvarandi áhrif sem halda sér eftir sýkingu af völdum veirunnar SARS-CoV-2. Eftirköstin geta gengið yfir eða orðið langvarandi, eins og þekkt er eftir t.d. heilahimnubólgu og kossageit sem geta leitt til ólæknandi síþreytu.

 

Fólki með langtímaáhrif má skipta í tvennt:

 

  • Fólk sem finnur langvarandi og mælanlega sköddun á lungum, hjarta, nýrum eða heila.

 

  • Fólk sem finnur til mjög hamlandi einkenna án mælanlegrar sköddunar á líffærum.

 

Það er einkum síðarnefndi hópurinn sem veldur vísindamönnum heilabrotum. Margir sjúklingar lýsa breytingunum frá veikindum yfir í langtímaáhrif þannig að það dragi úr verstu einkennunum en þau hverfi ekki alveg. Aðrir sjúklingar lýsa nýjum einkennum sem ekki voru til staðar meðan veikindin gengu yfir.

Hvaða eftirköstum get ég búist við eftir Covid-19?

Glatað lyktarskyn er áberandi sem langtímaáhrif eftir Covid-19.

Stuttir göngutúrar soga alla orku úr líkamanum og heilinn gefst upp við að leysa úr jafnvel einföldum viðfangsefnum. Þetta hefur reynst veruleiki margra löngu eftir greiningu.

 

Samkvæmt rannsóknum koma algengustu eftirköstin fram sem:

 

  • Hósti
  • Öndunarerfiðleikar
  • Mikil þreyta
  • Eymsli í liðum og vöðvum
  • Höfuðverkur

 

En listinn yfir skrásett langtímaáhrif er langur og þar má m.a. finna einbeitingarörðugleika og svefnleysi en líka atriði á borð við hárlos, húðertingu og jafnvel sykursýki.

 

Vísindamenn hafa sérstaklega fylgst með truflunum á bragð- og lyktarskyni sem talið er að allt að 87% Covid-sjúklinga finni fyrir og gætir enn hjá 10% sjúklinga fjórum vikum eftir greiningu samkvæmt nýrri rannsókn.

 

Þessar tölur fela ekki aðeins í sér missi bragð- eða lyktarskyns, heldur líka brenglun en það felur m.a. í sér að fólk finnur lykt af einhverju sem ekki er til staðar, t.d. sígarettureyk eða holræsa- eða rotnunarlykt.

Hver er ástæða langtímaveikinda eftir Covid-19?

Ástæða heimsfaraldursins, veiran SARS-CoV-2, hefur lengi verið þekkt fyrir margvíslegar og alvarlegar birtingarmyndir í sjúkdómsferlinu. En ástæður langtímaveikinda í kjölfarið hafa ekki verið rannsakaðar að fullu.

 

Að líkindum eru orsakavaldarnir margvíslegir varðandi lyktarskynið og telja bandarískir vísindamenn sig hafa fundið ástæðuna, samkvæmt nýrri rannsókn.

Kórónuveiran sýkir vef umhverfis taugafrumur.

  1. Í lyktarkólfinum komast veirur inn í nærfrumur 
  2. Veirurnar leggjast harkalega á þekjustoðfrumuverur í nefholinu 
  3. Í öndunarveginum ræðst veiran inn í svonefndar grunnfrumur 

 

Þessar frumur bólgna og klemma að taugabrautunum sem fyrir bragðið ná ekki að bera ilmboð til heilans. Í sumum tilvikum skaddast taugafrumurnar svo mikið að nýjar þurfa að myndast og tengjast til að lyktarskynið endurheimtist.

SARS-CoV-2 kemst inn í líkamann í nefi og munnholi. Nánar tiltekið kemst veiran inn í frumu með því að tengjast tilteknum prótínum á yfirborði frumnanna, svonefndum ACE2-viðtökum. Bandarísku vísindamennirnir komust að því að einmitt þessi prótín eru algeng á þeim frumugerðum sem mynda vefi umhverfis lyktartaugar.

 

Mögulega getur veiran valdið varanlegum skaða í þessum tilvikum, jafnvel þótt hún hafi ekki ráðist á sjálfar taugafrumurnar.

 

Á jákvæðu hliðinni er þó sú staðreynd að þessar frumugerðir jafna sig en það getur tekið allt upp í tvö ár.

 

Á ferli eru líka hugmyndir um að ónæmiskerfið haldi hernaði sínum áfram vegna þess að veiran hafi skilið eftir sig ummerki í frumum líkamans. Skannamyndir hafa líka afhjúpað varanlega sköddun í lungum hjá þeim sjúklingum sem harðast urðu úti og það getur valdið langvarandi veikindum.

Hverjir eiga helst á hættu að fá langtímaveikindi?

https://www.youtube.com/watch?v=ulJSEo2fWvA&feature=emb_title

Læknavísindin hafa öðlast nógu góðan skilning á eftirköstum Covid-19 til að geta nú þegar, tiltölulega snemma á faraldursskeiðinu, sagt fyrir um hverjir eigi líklegast á hættu að fá langvinn eftirköst.

 

Eftir stóra rannsókn, þar sem 4.000 sjúklingar í ýmsum löndum hafa greint frá eftirköstum í gegnum símaapp, hafa vísindamennirnir getað bent á fimm einkenni sem tiltölulega snemma virðast geta bent til langvarandi eftirkasta eftir Covid-19:

 

  1. Þreyta – 97,7% sjúklinga sem glíma við eftirköst.
  2. Höfuðverkur – 91,2%.
  3. Öndunarörðugleikar – 70,8%.
  4. Vöðva- og liðverkir – 64,0%.
  5. Hæsi – 53,0%.

 

Í niðurstöðunum kemur einnig fram að tilteknir hópar séu í meiri áhættu gagnvart langtímaáhrifum en aðrir.

  • Fólk yfir sjötugu.
  • Fólk í ofþyngd.
  • Yngri konur í samanburði við yngri karla.
  • Sjúklingar sem innan viku frá sýkingu sýna fimm eða fleiri einkenni.
  • Astma-sjúklingar.

 

22% sjúklinga yfir sjötugu fundu fyrir langtímaeftirköstum og 10% sjúklinga á aldrinum 18-49 ára.

 

Það þótti sérstaklega athyglisvert að yngri konur urðu fyrir alvarlegri eftirköstum en yngri karlar. Þetta er þveröfugt við niðurstöður rannsókna sem hafa sýnt að Covid-19 sé almennt hættulegri sjúkdómur fyrir karla.

 

Þessu til viðbótar getur fólk orðið fyrir eftirköstum þótt það hafi ekki veikst meira en svo að það tók varla eftir því.

 

Meginatriðið hér er það að vísindamönnum hefur tekist að benda á einkenni sem tiltölulega snemma geta bent til langvarandi eftirkasta.

Hvað vita vísindamenn enn ekki um langtímaáhrifin?

Enn sem komið er hafa vísindamenn auðvitað ekki gert öllu meira en að hefjast handa við að rannsaka möguleg eftirköst og langtímaáhrif veikinnar.

 

Í Bretlandi hyggjast menn nú t.d. safna gögnum og sýnum úr 10.000 sjúklingum í eitt ár í því augnamiði að öðlast skilning á því hvers kyns ummerki veiran skilur eftir sig í líkamanum.

 

Með því móti er vonast til að læra hvernig meðhöndla megi langtímaeftirköstin og koma í veg fyrir að veiran haldi áfram að hafa áhrif löngu eftir að veikindin eru yfirstaðin.

 

Síðast en ekki síst vilja læknar afhjúpa allt sjúkdómsferlið frá upphafi til enda og fá að vita hve lengi leifar veirunnar er að finna í líkamanum. Eftir SARS-farsóttina 2003 hafði ríflega helmingur af 55 rannsökuðum sjúklingum enn ekki náð aftur fullri hæfni til að koma súrefni úr lungunum út í blóðið heilum tveimur árum eftir innlögn á sjúkrahús.

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Náttúran

Topp 5: Hvaða dýr stunda lengsta mökun?

Lifandi Saga

Sósíaldarwinistarnir lýstu yfir stríði gegn fátækum

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Glæpir

Newton upprætti peningafölsun í Englandi

Lifandi Saga

5 ástæður þess að BNA er einungis með tvo flokka 

Lifandi Saga

Hvers vegna hættu karlar að ganga með hatt?

Lifandi Saga

Versti óvinur skógareldanna

Vinsælast

1

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

5

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

6

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

1

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

2

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

3

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

4

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

5

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

6

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Maðurinn

Göngutúr heldur heilanum heilbrigðum

Menning og saga

5 fornleifafundir sem raskað hafa sögu mannsins

Tækni

Allir vildu eiga pýramída

Maðurinn

Svo hættuleg er loftmengun fyrir lungun

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Lifandi Saga

Voru víkingarnir húðflúraðir?

Menning

Þess vegna verða konur þreyttar á (sumum) körlum

Náttúran

Í frysti frá dánarstund

Heilsa

Hinn týndi hlekkur milli krabbameins og mataræðis ef til vill fundinn

Heilsa

Vísindamenn: Miklir kostir þess að nota stigann frekar en lyftuna.

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Þegar ég skoða laufblöð trjáa tek ég eftir því hversu ólík þau eru í raun og veru. Er það tilviljun eða hefur lögun blaðsins hlutverk?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is