Maðurinn

Langtímaáhrif Covid-19

Vísindamenn þekkja nú Covid-19 talsvert betur en í upphafi: Margir óttast hins vegar langtímaveikindi í kjölfarið og þau eru enn ekki þekkt nema að takmörkuðu leyti. Hér kemur það sem nú er vitað um þessi langtímaáhrif.

BIRT: 25/11/2020

Hve margir verða fyrir langtímaáhrifum?

Samkvæmt einni þeirra rannsókna sem gerðar hafa verið finna 10-20% fyrir langtímaáhrifum mánuði eftir veikindin og 1 af hverjum 45 finnur enn fyrir þeim eftir þrjá mánuði.

 

Tölurnar geta þó verið miklu hærri séu langtímaáhrifin rannsökuð í heild. Í rannsókn sem náði til 110 enskra Covid-sjúklinga sögðust 74% finna fyrir áhrifum sem ekki voru beinlínis mælanleg, svo sem óeðlilegri þreytu, andnauð eða vöðvaverkjum en slík einkenni eru erfið viðfangsefni í vísindarannsókn.

Jafnvel sex vikum frá upphafi geta sést ummerki eftir veiruna í lungum

Sjálft fyrirbrigðið „eftirköst“ eða „langtímaáhrif“ er skilgreint sem viðvarandi áhrif sem halda sér eftir sýkingu af völdum veirunnar SARS-CoV-2. Eftirköstin geta gengið yfir eða orðið langvarandi, eins og þekkt er eftir t.d. heilahimnubólgu og kossageit sem geta leitt til ólæknandi síþreytu.

 

Fólki með langtímaáhrif má skipta í tvennt:

 

  • Fólk sem finnur langvarandi og mælanlega sköddun á lungum, hjarta, nýrum eða heila.

 

  • Fólk sem finnur til mjög hamlandi einkenna án mælanlegrar sköddunar á líffærum.

 

Það er einkum síðarnefndi hópurinn sem veldur vísindamönnum heilabrotum. Margir sjúklingar lýsa breytingunum frá veikindum yfir í langtímaáhrif þannig að það dragi úr verstu einkennunum en þau hverfi ekki alveg. Aðrir sjúklingar lýsa nýjum einkennum sem ekki voru til staðar meðan veikindin gengu yfir.

Hvaða eftirköstum get ég búist við eftir Covid-19?

Glatað lyktarskyn er áberandi sem langtímaáhrif eftir Covid-19.

Stuttir göngutúrar soga alla orku úr líkamanum og heilinn gefst upp við að leysa úr jafnvel einföldum viðfangsefnum. Þetta hefur reynst veruleiki margra löngu eftir greiningu.

 

Samkvæmt rannsóknum koma algengustu eftirköstin fram sem:

 

  • Hósti
  • Öndunarerfiðleikar
  • Mikil þreyta
  • Eymsli í liðum og vöðvum
  • Höfuðverkur

 

En listinn yfir skrásett langtímaáhrif er langur og þar má m.a. finna einbeitingarörðugleika og svefnleysi en líka atriði á borð við hárlos, húðertingu og jafnvel sykursýki.

 

Vísindamenn hafa sérstaklega fylgst með truflunum á bragð- og lyktarskyni sem talið er að allt að 87% Covid-sjúklinga finni fyrir og gætir enn hjá 10% sjúklinga fjórum vikum eftir greiningu samkvæmt nýrri rannsókn.

 

Þessar tölur fela ekki aðeins í sér missi bragð- eða lyktarskyns, heldur líka brenglun en það felur m.a. í sér að fólk finnur lykt af einhverju sem ekki er til staðar, t.d. sígarettureyk eða holræsa- eða rotnunarlykt.

Hver er ástæða langtímaveikinda eftir Covid-19?

Ástæða heimsfaraldursins, veiran SARS-CoV-2, hefur lengi verið þekkt fyrir margvíslegar og alvarlegar birtingarmyndir í sjúkdómsferlinu. En ástæður langtímaveikinda í kjölfarið hafa ekki verið rannsakaðar að fullu.

 

Að líkindum eru orsakavaldarnir margvíslegir varðandi lyktarskynið og telja bandarískir vísindamenn sig hafa fundið ástæðuna, samkvæmt nýrri rannsókn.

Kórónuveiran sýkir vef umhverfis taugafrumur.

  1. Í lyktarkólfinum komast veirur inn í nærfrumur 
  2. Veirurnar leggjast harkalega á þekjustoðfrumuverur í nefholinu 
  3. Í öndunarveginum ræðst veiran inn í svonefndar grunnfrumur 

 

Þessar frumur bólgna og klemma að taugabrautunum sem fyrir bragðið ná ekki að bera ilmboð til heilans. Í sumum tilvikum skaddast taugafrumurnar svo mikið að nýjar þurfa að myndast og tengjast til að lyktarskynið endurheimtist.

SARS-CoV-2 kemst inn í líkamann í nefi og munnholi. Nánar tiltekið kemst veiran inn í frumu með því að tengjast tilteknum prótínum á yfirborði frumnanna, svonefndum ACE2-viðtökum. Bandarísku vísindamennirnir komust að því að einmitt þessi prótín eru algeng á þeim frumugerðum sem mynda vefi umhverfis lyktartaugar.

 

Mögulega getur veiran valdið varanlegum skaða í þessum tilvikum, jafnvel þótt hún hafi ekki ráðist á sjálfar taugafrumurnar.

 

Á jákvæðu hliðinni er þó sú staðreynd að þessar frumugerðir jafna sig en það getur tekið allt upp í tvö ár.

 

Á ferli eru líka hugmyndir um að ónæmiskerfið haldi hernaði sínum áfram vegna þess að veiran hafi skilið eftir sig ummerki í frumum líkamans. Skannamyndir hafa líka afhjúpað varanlega sköddun í lungum hjá þeim sjúklingum sem harðast urðu úti og það getur valdið langvarandi veikindum.

Hverjir eiga helst á hættu að fá langtímaveikindi?

https://www.youtube.com/watch?v=ulJSEo2fWvA&feature=emb_title

Læknavísindin hafa öðlast nógu góðan skilning á eftirköstum Covid-19 til að geta nú þegar, tiltölulega snemma á faraldursskeiðinu, sagt fyrir um hverjir eigi líklegast á hættu að fá langvinn eftirköst.

 

Eftir stóra rannsókn, þar sem 4.000 sjúklingar í ýmsum löndum hafa greint frá eftirköstum í gegnum símaapp, hafa vísindamennirnir getað bent á fimm einkenni sem tiltölulega snemma virðast geta bent til langvarandi eftirkasta eftir Covid-19:

 

  1. Þreyta – 97,7% sjúklinga sem glíma við eftirköst.
  2. Höfuðverkur – 91,2%.
  3. Öndunarörðugleikar – 70,8%.
  4. Vöðva- og liðverkir – 64,0%.
  5. Hæsi – 53,0%.

 

Í niðurstöðunum kemur einnig fram að tilteknir hópar séu í meiri áhættu gagnvart langtímaáhrifum en aðrir.

  • Fólk yfir sjötugu.
  • Fólk í ofþyngd.
  • Yngri konur í samanburði við yngri karla.
  • Sjúklingar sem innan viku frá sýkingu sýna fimm eða fleiri einkenni.
  • Astma-sjúklingar.

 

22% sjúklinga yfir sjötugu fundu fyrir langtímaeftirköstum og 10% sjúklinga á aldrinum 18-49 ára.

 

Það þótti sérstaklega athyglisvert að yngri konur urðu fyrir alvarlegri eftirköstum en yngri karlar. Þetta er þveröfugt við niðurstöður rannsókna sem hafa sýnt að Covid-19 sé almennt hættulegri sjúkdómur fyrir karla.

 

Þessu til viðbótar getur fólk orðið fyrir eftirköstum þótt það hafi ekki veikst meira en svo að það tók varla eftir því.

 

Meginatriðið hér er það að vísindamönnum hefur tekist að benda á einkenni sem tiltölulega snemma geta bent til langvarandi eftirkasta.

Hvað vita vísindamenn enn ekki um langtímaáhrifin?

Enn sem komið er hafa vísindamenn auðvitað ekki gert öllu meira en að hefjast handa við að rannsaka möguleg eftirköst og langtímaáhrif veikinnar.

 

Í Bretlandi hyggjast menn nú t.d. safna gögnum og sýnum úr 10.000 sjúklingum í eitt ár í því augnamiði að öðlast skilning á því hvers kyns ummerki veiran skilur eftir sig í líkamanum.

 

Með því móti er vonast til að læra hvernig meðhöndla megi langtímaeftirköstin og koma í veg fyrir að veiran haldi áfram að hafa áhrif löngu eftir að veikindin eru yfirstaðin.

 

Síðast en ekki síst vilja læknar afhjúpa allt sjúkdómsferlið frá upphafi til enda og fá að vita hve lengi leifar veirunnar er að finna í líkamanum. Eftir SARS-farsóttina 2003 hafði ríflega helmingur af 55 rannsökuðum sjúklingum enn ekki náð aftur fullri hæfni til að koma súrefni úr lungunum út í blóðið heilum tveimur árum eftir innlögn á sjúkrahús.

Náttúran

Hér lifa hættulegustu marglyttur heims

Maðurinn

Þetta eru sjö mikilvægustu skilningarvitin

Maðurinn

Þetta eru sjö mikilvægustu skilningarvitin

Lifandi Saga

Kveðjuveisla Washingtons endaði með rosalegu fylleríi

Lifandi Saga

Kveðjuveisla Washingtons endaði með rosalegu fylleríi

Náttúran

Spendýr og eðlur skiptu um hlutverk

Náttúran

Hvernig brögðuðust risaeðlur?

Lifandi Saga

13 ódauðleg kveðjuorð

NÝJASTA NÝTT

Saga

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

Maðurinn

Hver er sneggsti vöði líkamans?

Maðurinn

Karlhormón styttir ævina

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

Tækni

140.000 veirur hafa fundist í þarmaflórunni

Maðurinn

Fimm svefntruflanir sem geta komið þér til að kvíða nóttinni

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

Saga

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

Maðurinn

Hver er sneggsti vöði líkamans?

Maðurinn

Karlhormón styttir ævina

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

Tækni

140.000 veirur hafa fundist í þarmaflórunni

Maðurinn

Fimm svefntruflanir sem geta komið þér til að kvíða nóttinni

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Heilsa

Mold undir nöglum barna skiptir máli fyrir ónæmiskerfið

Heilsa

Mold undir nöglum barna skiptir máli fyrir ónæmiskerfið

Lifandi Saga

England og Frakkland: Bestu óvinir í þúsund ár

Lifandi Saga

England og Frakkland: Bestu óvinir í þúsund ár

Jörðin

Er Ísland eftirstöðvar af sokknu meginlandi?

Maðurinn

Einkabörn eru með sérstakan heila

Alheimurinn

Satúrnus: Gasplánetan með hringina fögru

Alheimurinn

Sólmyrkvi 2024 – Hvað er það og hvenær sést hann á Íslandi?

Vinsælast

1

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

2

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

3

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

4

Maðurinn

Er hættulegt að halda í sér prumpinu?

5

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

6

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

1

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

2

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

3

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

4

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

5

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

6

Alheimurinn

Hvað ef við höfum í raun fengið heimsóknir úr geimnum?

Náttúran

Háhyrningurinn: líklega skæðasta ránspendýr sögunnar

Jörðin

Vísindamenn finna sönnun fyrir stærsta jarðskjálfta mannkynssögunnar

Maðurinn

Af hverju get ég ekki kitlað sjálfan mig?

Menning

11 dýrustu málverk heims

Menning

Stærstu borgir heims

Maðurinn

Framtíðarmaturinn borinn fram: Borðum þörunga!

Maðurinn

7 ósannar mýtur um líkamann

Náttúran

Hvers vegna eru sólin og tunglið ekki með sama lit? 

Maðurinn

Síamstvíburar giftust og eignuðust börn

Lifandi Saga

Guðfaðir hrollvekjunnar: Edgar Allan Poe: Enn hvílir dulúð yfir meistara myrkranna

Menning og saga

Stórt nef arfur fortíðarinnar

Heilsa

Sannleikurinn um vítamín

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Hvernig kláraði fólk salernisferðina áður en klósettpappírinn kom til sögunnar?

Saga

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is