Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Allt frá spennunni sem fylgir daðri, yfir í vímuna sem fylgir því að vera ástfanginn og yfir í öryggi sambúðarinnar. Hverju stigi ástarinnar er stjórnað af tilteknum heilastöðvum og hormónum. Nútíma skimunaraðferðir gera kleift að skyggnast inn í heilann á meðan ósköpin bresta á og nú eru vísindamenn langt komnir með að leysa gátuna um efnafræði ástarinnar.

BIRT: 16/04/2024

Daður – Fyrstu tímarnir eða dagarnir

Við teflum á tæpasta vað með tilfinningarnar

Daðri mætti líkja við það að spila fjárhættuspil eða að neyta vímuefna. Í öllum tilvikum bera umbunarstöðvar heilans ábyrgð á sterkum tilfinningunum, sem stjórna atferli okkar.

 

Boðefnið dópamín losnar úr læðingi í litla verðlaunakjarnanum NAcc (nucleus accumbens) í fremsta hluta heilans, sem veitir svo mikla vellíðan að við reynum eftir fremsta megni að endurtaka það sem olli vellíðaninni.

 

Vísindamenn hafa mælt hækkun dópamíns í tilraunum á fólki, sem var lofað peningum, svo og hjá gagnkynhneigðum körlum, sem skoðuðu myndir af aðlaðandi konum.

Mikilvæg heilastöð:
  • Verðlaunakjarni
Hormónamagn:
  • Dópamín: mikið
  • Kortísól (streituhormón): mikið
  • NGF (streituhormón): mikið
  • Testósterón: mikið

Heilastarfsemin fyrstu tólf mánuðina:

Sérstakt svæði heilans er virkjað á fyrstu klukkustundunum og dögunum en þrjú önnur svæði vinna baki brotnu fyrstu árin.

Verðlaunakjarni

Verðlaunar okkar með dópamíni

Horngári

Metur tilfinningar þess útvalda

VTA-svæðið

bregst við þegar elskhuginn birtist

Fremsti hluti ennisblaðsins

Metur hvort hinn aðilinn er sá rétti

Verðlaunakjarni

verðlaunar okkar með dópamíni

Horngári

Metur tilfinningar þess útvalda

VTA-svæðið

bregst við þegar elskhuginn birtist

Fremsti hluti ennisblaðsins

Metur hvort hinn aðilinn er sá rétti

Ástfangin – Fyrstu sex- tólf mánuðirnir

Hamingjan veldur streitu

Víman sem fylgir því að verða ástfanginn gæðir tímabilið að öllu jöfnu ekki hamingju, heldur einkennist það af óvissu og öryggisleysi. Streituástandið sést greinilega þegar vísindamenn skyggnast inn í heila þeirra ástföngnu.

 

Streituhormónamagnið er mikið og þær heilastöðvar sem tengjast vali og mati á áformum annarra eru rauðglóandi af virkni.

 

Ástfangnir taka erfiðar ákvarðanir

Ástarskot fela í sér mikinn vafa. Sálfræðingurinn Xiaomeng Xu við Stony Brook háskólann í New York skannaði heila átján ástfanginna ungra karla og kvenna árið 2011.

 

Tilraunin leiddi í ljós mikla aukningu virkninnar í fremsta hluta ennisblaðsins (OFC) þegar sá útvaldi birtist. Heilastöð þessi á þátt í að taka erfiðar ákvarðanir um hvort t.d. tiltekinn verknaður borgi sig.

 

Þegar sá útvaldi birtist varð jafnframt aukin virkni í hluta af hægra hveli umbunarstöðvarinnar (VTA). Ef hins vegar náskyldur ættingi birtist varð aukin virkni í vinstra hvelinu. Heilinn gerir með öðrum orðum greinarmun á rómantískri ást og ást á ættingja.

Stöðvarnar OFC og VTA lýstust upp þegar sá heittelskaði birtist.

Magn ástar er mælanlegt

Ástfangið fólk er stöðugt með áhyggjur af því hvort tilfinningar þess séu endurgoldnar.

 

Litla svæðið horngári (gyrus angularis) milli hnakkablaðsins og hvirfilblaðsins aftast í heilanum á meðal annars þátt í að skilja hugarástand og áform annarra, en svæðið er einmitt mjög virkt hjá ástföngnu fólki.

 

Stephanie Ortigue við Kaliforníuháskóla í Santa Barbara skimaði heilann í 29 ástföngnum konum á meðan þær hinar sömu hugsuðu um stóru ástina.

 

Tilraunin leiddi í ljós að því ástfangnari sem þær sögðust vera, þeim mun meiri virkni mældist í horngáranum.

Mikilvægar heilastöðvar:
  • Horngári
  • Undirslæða (VTA)
  • Fremsti hluti ennisblaðs (OFC)
Hormónamagn:
Kortísól: mikið.

Í rannsókn sem gerð var á ástföngnu fólki mældi geðlæknirinn Donatella Marazziti, við Pisa-háskólann á Ítalíu, alls 42 hundraðshlutum meira af streituhormóninu kortísóli í blóði í upphafi ástarsambands heldur en mældist eftir eitt ár þegar tilfinningarnar höfðu dofnað eilítið.

 

NGF: mikið.

Ítalski geðlæknirinn Enzo Emanuele, við háskólann í Pavia, sýndi fram á að hlutfall annars streituhormóns, NGF, í blóðinu er alls 85 prósentustigum hærra meðal ástfangins fólks en ella. Hormónahlutfallið eykst eftir því sem fólk telur sig vera meira ástfangið.

 

Testósterón: lítið.

Karlmenn sem eru nýlega orðnir ástfangnir eru með minna af testósteróni í blóði heldur en karlar í föstum samböndum og einstæðir menn. Ástfangnar konur framleiða á hinn bóginn meira magn testósteróns. Hormónið á að öllum líkindum þátt í að tengja elskendurna böndum í upphafi ástarsambandsins.

Fast samband – Frá einu ári og áfram

Hormónar skapa öryggi

Eftir að vera ástfanginn í hálft til eitt ár, með tilheyrandi streitu og sæluvímu, fer sambandið inn á öruggt stig sem stjórnast af öðrum kemískum efnum. Magn streituhormónanna kortísóls og NGF fellur niður á eðlilegt stig.

 

Magn hormónsins oxýtócíns eykst á hinn bóginn til muna. Oxýtócín er meðal annars að finna í svæði sem nefnist mandla í hvirfilblöðunum.

 

Þar dregur hormónið úr streitu og ótta og á þátt í að skapa öryggistilfinningu og ró í tryggum ástarsamböndum.

Sléttumúsin verður trygg makanum af oxýtócíni

Langflest spendýr eru fjöllynd, en með því er átt við að þau eignist marga maka á lífsleiðinni. Litla nagdýrið sléttumús lifir hins vegar í langvarandi sambandi við sama makann og trygglyndið er talið eiga rætur að rekja til hormónsins oxýtócíns. Sléttumýs eru með fleiri oxýtócínviðtaka en þekkist hjá öðrum spendýrum og ef vísindamenn hefta viðtakana fer músin óðum að skipta um maka.

Oxýtócín gerir kærustuna fallega

Hormónið oxýtócín virðist skipta sköpum fyrir ástarlíf fólks. Þýski geðlæknirinn René Hurlemann við háskólann í Bonn birti árið 2013 mjög áhugaverðar niðurstöður tilrauna með þetta sama efni. Hurlemann fékk 20 unga menn, sem voru í tryggu, langvarandi sambandi, til að horfa á stafla af myndum af konum.

 

Í staflanum leyndust myndir af kærustunni innan um myndir af óþekktum konum og voru mennirnir beðnir um að gefa konunum einkunn allt eftir því hversu aðlaðandi þær væru.

 

Hurlemann endurtók síðan tilraunina, en að þessu sinni var oxýtócíni úðað upp í nasir karlmannanna.

 

Niðurstöðurnar voru mjög skýrar. Þegar áhrifa hormónsins gætti fannst mönnunum maki þeirra vera langtum meira aðlaðandi en fyrr, þó svo að efnið virtist ekki hafa áhrif á hugmyndir þeirra um hinar konurnar.

 

Heilaskannanir leiddu í ljós að oxýtócín virkjaði heilasvæðið verðlaunakjarna (NAcc), sem er hluti af umbunarstöðvunum. Aðrar tilraunir leiddu í ljós að þessi hluti heilans á þátt í að kalla fram góðu tilfinninguna sem tengist rómantískri ást og að því leyti tengir hormónið aðilana saman.

Mikilvægar heilastöðvar:
  • Verðlaunakjarni
  • Mandla
  • Hvirfilblað
  • Gagnaugablað
  • Fremsti hluti ennisblaðs
Hormónamagn:
  • Oxýtócín: mikið
  • Kortísól: lítið
  • NGF: lítið

Þessi heilasvæði eru líkleg til að taka til starfa í föstu sambandi

Hvirfilblað

Minnkuð virkni veldur öryggi

Gagnaugablað

Minnkuð virkni veldur öryggi

Mandla

Minnkuð virkni veldur ótta

Verðlaunakjarni

Gefur góðu ástartilfinninguna

Fremsti hluti ennisblaðsins

Minnkuð virkni þegar við erum ástfangin

Hvirfilblað

Minnkuð virkni veldur öryggi

Gagnaugablað

Minnkuð virkni veldur öryggi

Mandla

Minnkuð virkni veldur ótta

Verðlaunakjarni

Gefur góðu ástartilfinninguna

Fremsti hluti ennisblaðsins

Minnkuð virkni þegar við erum ástfangin

Föst sambönd draga úr neikvæðum tilfinningum

Taugalíffræðingurinn Semir Zeki við University College í London hefur rannsakað heilaskannanir annarra sérfræðinga, þar sem þátttakendum var gert að horfa á myndir af makanum.

 

Niðurstaða hans leiddi í ljós minnkaða virkni í ýmsum heilastöðvum þegar við lifum í tryggum og hamingjuríkum samböndum.

 

Þetta á meðal annars við um möndlu heilans, sem virkjast í tengslum við ótta, og hluta af heilaberkinum í hvirfil- og gagnaugablöðunum, sem á þátt í að framkalla neikvæðar tilfinningar.

 

Lítil virkni í þessum svæðum er talin valda auknu öryggi, rósemi og jafnvægi, en þetta eru einmitt þær tilfinningar sem ráða ríkjum í hamingjuríkum ástarsamböndum.

 

Heilaskannanirnar leiddu enn fremur í ljós að þeir sem eru í langvarandi samböndum eru með minni virkni í fremsta hluta ennisblaðsins þegar þeir horfa á myndir af sínum heittelskuðu.

 

Þetta svæði er virkt þegar við reynum að meta hvað öðrum finnist um okkur og Semir Zeki túlkar þessa minnkuðu virkni á þann hátt að fólk í föstum samböndum, andstætt við þá ástföngnu, treysti því að ást þeirra sé endurgoldin og þurfi fyrir vikið ekki að eyða mikilli orku í vangaveltur um tilfinningar hins aðilans.

Löngunin stjórnast af þremur hormónum

Kynlífið stjórnast af þremur hormónum: karl- og kvenhormónunum, testósteróni og estrógeni, svo og hormóninu oxýtócíni, sem gefur nautn og eykur á samkennd.

 

Karlar:

Kynhvötin stjórnast að miklu leyti af kynhormóninu testósteróni. Í tilraun þar sem hormónið var bælt með lyfjum í ungum mönnum varð löngunin í kynlíf miklu minni en ella næstu tvær vikurnar, auk þess sem kynórum fækkaði og þeir fróuðu sér sjaldnar.

 

Konur:

Sennilega eykur estrógen löngun í kynlíf, beint eða óbeint. Sumar tilraunir hafa einnig leitt í ljós að konur sem eiga marga bólfélaga eru með meira testósterón í blóði en konur í sambúð.

 

Bæði kynin:

Hormónið oxýtócín, sem tengir elskendur tilfinningaböndum, hefur í sumum tilraunum virst auka kynhvötina. Oxýtócín losnar úr læðingi þegar karlar og konur fá fullnægingu og á þátt í að framkalla nautn.

Sambandsslit

Vangoldin ást minnir á þunglyndi

Þegar löngu sambandi lýkur er unnt að greina það í heilanum. Christina Stoessel, geðlæknir við Friedrich Alexander háskólann í Nürnberg, bar saman heilaskannanir annars vegar 12 manns, sem makarnir höfðu sagt upp, og hins vegar 12 manns, sem lifðu í hamingjuríkum samböndum.

 

Þeir yfirgefnu voru með minnkaða heilavirkni í heilastöðvunum eyju og í fremri hluta gyrðilgára (ACC). Þessar stöðvar, sem skipta meginmáli fyrir úrvinnslu tilfinninga, eru að sama skapi óvirkari hjá fólki sem er með sjúkdómsgreininguna þunglyndi, og þetta kann að skýra sorgina sem hellist yfir okkur þegar langvarandi sambandi er slitið.

Eftir sambandsslit er minnkuð virkni í heilastöðvunum eyju og gyrðilgára (ACC).

Mikilvægar heilastöðvar:

ACC

Eyja

 

Hormónamagn:

Kortisól: mikið

Adrenalín: mikið

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Gorm Palmgren

Shutterstoc, Getty Images,© Lucy L. Brown,© M. Barton/Nature PL,© Stößel et al./Neuropsychobiology

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Tækni

140.000 veirutegundir hafa fundist í þarmaflórunni

Tækni

140.000 veirutegundir hafa fundist í þarmaflórunni

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Jörðin

Leiða loftslagsbreytingar til fleiri jarðskjálfta?

Maðurinn

Heilsa okkar ræðst af blóðinu

Náttúran

Topp 5: Hvaða dýr stunda lengsta mökun?

NÝJASTA NÝTT

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Heilsa

Hrotur geta verið vísbending um hjartasjúkdóm: Einn hópur er í sérstakri áhættu

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Heilsa

Hrotur geta verið vísbending um hjartasjúkdóm: Einn hópur er í sérstakri áhættu

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

Lifandi Saga

Bretar knúðu fram frjálsa verslun með fallbyssum

Lifandi Saga

Bretar knúðu fram frjálsa verslun með fallbyssum

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Glæpir

Newton upprætti peningafölsun í Englandi

Lifandi Saga

5 ástæður þess að BNA er einungis með tvo flokka 

Vinsælast

1

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

5

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

6

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

1

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

5

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

6

Heilsa

Hrotur geta verið vísbending um hjartasjúkdóm: Einn hópur er í sérstakri áhættu

Lifandi Saga

Versti óvinur skógareldanna

Lifandi Saga

Í fallhlíf til helvítis: Slökkviliðsmenn stukku beint niður í eldhafið

Maðurinn

Göngutúr heldur heilanum heilbrigðum

Menning og saga

5 fornleifafundir sem raskað hafa sögu mannsins

Heilsa

Vísindamenn hafa fundið mikilvægan eiginleika sem er sameiginlegur öllum sem náð hafa 100 ára aldri.

Lifandi Saga

Belgía biður Kongó afsökunar – með tönn

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Lifandi Saga

Voru víkingarnir húðflúraðir?

Menning

Þess vegna verða konur þreyttar á (sumum) körlum

Náttúran

Í frysti frá dánarstund

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Sagt er að franska drottningin María Antonía, betur þekkt sem Marie-Antoinette, hafi orðið hvíthærð kvöldið áður en hún var hálshöggin árið 1793. Er þetta yfirleitt hægt?

Maðurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is