Náttúran

Hvers vegna eru árstíðir?

Haustið einkennist af litríkum laufblöðum og rysjóttu veðurfari. Árstíðirnar breytast vegna þess að jörðin hringar stjörnu sína, sólina, með sérstökum hætti. Hér gerum við stuttlega grein fyrir því hvers vegna það eru árstíðir á norður- og suðurhveli jarðar.

BIRT: 20/09/2022

HVERS VEGNA HÖFUM VIÐ ÁRSTÍÐIR? – HVAR Á JÖRÐU ERU ENGAR ÁRSTÍÐIR? – ÁRSTÍÐIR Á ÖÐRUM PLÁNETUR.

Fjarlægð til sólar ræður ekki árstíðum

Árstíðirnar breytast ekki vegna þess að afstaða jarðar til sólarinnar er breytileg.

 

Ætla mætti að hitinn sé mestur þegar jörðin er hvað næst sólu á sporöskjulagaðri braut sinni, en sú er ekki raunin.

 

Fjarlægðin milli þessarra tveggja himintungla er nefnilega ekki svo breytileg á eins árs ferðalagi jarðar í kringum sólina að það skipti verulegu máli fyrir hitastig á jörðinni.

HVERS VEGNA HÖFUM VIÐ ÁRSTÍÐIR?

Orsök þess að árstíðirnar breytast varðar halla jarðar.

 

Á ferðalagi sínu kringum sólina snýst jörðin einnig um sjálfa sig um möndul, sem hallar um 23,5 gráður.

 

Vegna þessa halla skiptast skiptast norður- og suðurhvel á að snúa að sólu á ferð jarðar á sporbraut sinni um sólina. Þetta upplifðum við sem árstíðir.

 

Þegar jörðin er stödd á þeim hluta brautar sinnar þar sem norðurhvelið beinist að sólu fáum við meira sólarljós á einum sólarhring. Þessi aukna sólarorka hitar upp jörðina og andrúmsloftið – og það kemur vor og sumar.

 

Hálfu ári síðar er jörðin komin hinum megin við sólina og nú er það suðurhvelið sem snýr að sólu, meðan norðurhvelið liggur í skugga.

 

Fyrir vikið er vor og sumar í Ástralíu og Suður Ameríku, meðan hér á norðurhveli er haust og síðan vetur.

 

Myndskeið: Mikilvægi halla jarðar fyrir árstíðirnar

Árstíðir stjórna lífsferli dýra og plantna

Ef jörðin hefði ekki þennan halla, myndi sama magn sólargeisla lenda á jörðinni dag hvern árið um kring.

 

Þá myndi sólin rísa upp og ganga til viðar á sama tíma allt árið. Veðrið myndi ekki breytast, en á okkar breiddargráðum mætti líkja veðurfarinu við samfellt vor.

 

Við slíkar kringumstæður væri líf hér á jörð allt öðruvísi en það sem við þekkjum. Lífsferill fjölmargra dýra og plantna ræðst nefnilega af því hvernig árstíðaskiptin verða.

LESTU EINNIG

HVAR Á JÖRÐU ERU ENGAR ÁRSTÍÐIR?

Þær breytilegu árstíðir sem þekkjum í Evrópu eiga ekki við um alla staði jarðar.

 

Norðan við heimskautsbaug er sólin ævinlega á lofti drjúgan hluta sumarsins. Á sama máta sést ekki til sólar yfir hluta vetrartímans.

 

Sambærilegar aðstæður ríkja einnig sunnan við heimskautsbauginn á suðurhveli jarðar. Á báðum svæðum er tiltölulega kalt allt árið, því sólin er þar aldrei hátt á lofti.

Jörðin skiptist í mismunandi loftslagsvæði, sem eiga þátt í að ákvarða árstíðirnar á hverjum stað. Blá svæði: Heimskautsloftslag. Dökkgræn svæði: Temprað loftslag. Ljósgræn svæði: Heittemprað loftslag. Gul og brún svæði: Hitabeltisloftslag.

Á svæðum nærri miðbaug í hitabeltinu, tempruðum og heittempruðum svæðum er sólin alltaf hæst á lofti á hádegi, einnig um vetur.

 

Fyrir vikið er breytileiki sólarmagns og hitastigs svo lítið á þessem svæðum og þar verður aldrei kalt. Á þessum svæðum skipta menn árstíðunum í tvennt – regntíma og þurrkatíð.

 

Á sumum svæðum rignir þó jafnan allt árið og þar er því ekki að finna neinar árstíðir.

Jafndægur og árstíðir

  • Stjarnfræðilega séð eru það sólstöðurnar fjórar sem afmarka árstíðirnar.

 

  • Vorið stendur frá vorjafndægri til sumarsólstaða, sumarið frá sumarsólstöðum til haustjafndægurs, haustið frá haustjafndægri til vetrarsólhvarfa og veturinn frá vetrarsólstöðum til vorjafndægurs.

 

  • Þó passar stjarnfræðileg skilgreining á árstíðunum ekki nauðsynlega við loftslagsbreytingar á tilteknum stað.

ÁRSTÍÐIR Á ÖÐRUM PLÁNETUM

Árstíðir ekki einungis að finna á jörðinni okkar

 

Á mörgum nágrannaplánetum okkar í sólkerfinu er einnig að finna breytilegar árstíðir. Hér að neðan er listi yfir það hvernig því er háttað.

 

  • Merkúr: Merkúr er með engar árstíðir þar sem snúningsöxull hans hallar nær ekki neitt.

 

  • Mars: Rauða plánetan er með árstíðir það sem hún er með hallandi snúningás. Árstíðirnar eru þó ekki jafn langar á norður- og suðurhveli. Það stafar af því að braut Mars um sólu er ílengri en sporbraut jarðar um sólu. Vorið á Mars er því lengsta árstíðin.

 

  • Venus: Það eru engar eiginlegar árstíðir á Venusi þar sem möndulhallinn er afar lítill.

 

  • Júpíter: Júpíter er með engar eiginlegra árstíðir, þar sem snúningsöxull hans hallar lítið.

 

  • Satúrnus: Satúrnus er með breytilegar árstíðir, en þær eru langtum lengri heldur en árstíðirnar sem við þekkjum hér á jörðu. Eitt ár á Satúrnusi varir nefnilega í 29 ár og árstíðirnar breytast á um sjöunda hverju ári.

 

  • Úranus: Snúningsás þessarra bláleitu plánetu halla nánast um 98 gráður. Pólar hennar snúa beint að sólu á mismunandi tímum ársins. Það þýðir að Úranus er með árstíðir. Þar sem það tekur 84 ár fyrir plánetuna að fara hring um sólu eru árstíðirnar 21 árs langar

 

  • Neptúnus: Möndull Neptúnusar hallar um 28 gráður og því eru árstíðir á plánetunni. Rétt eins og á Úranusi og Satúrnusi varir þó hver þeirra í afar langan tíma. Það tekur Úranus heil 165 ár að fara einn hring á sporbraut sinni um sólu og árstíðir plánetunnar er því meira en 40 ára langar.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Ritstjórn

Shutterstock

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Náttúran

Topp 5: Hvaða dýr stunda lengsta mökun?

Lifandi Saga

Sósíaldarwinistarnir lýstu yfir stríði gegn fátækum

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Glæpir

Newton upprætti peningafölsun í Englandi

Lifandi Saga

5 ástæður þess að BNA er einungis með tvo flokka 

Lifandi Saga

Hvers vegna hættu karlar að ganga með hatt?

Lifandi Saga

Versti óvinur skógareldanna

Vinsælast

1

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

5

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

6

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

1

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

2

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

3

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

4

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

5

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

6

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Maðurinn

Göngutúr heldur heilanum heilbrigðum

Menning og saga

5 fornleifafundir sem raskað hafa sögu mannsins

Tækni

Allir vildu eiga pýramída

Maðurinn

Svo hættuleg er loftmengun fyrir lungun

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Lifandi Saga

Voru víkingarnir húðflúraðir?

Menning

Þess vegna verða konur þreyttar á (sumum) körlum

Náttúran

Í frysti frá dánarstund

Heilsa

Hinn týndi hlekkur milli krabbameins og mataræðis ef til vill fundinn

Heilsa

Vísindamenn: Miklir kostir þess að nota stigann frekar en lyftuna.

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Þegar ég skoða laufblöð trjáa tek ég eftir því hversu ólík þau eru í raun og veru. Er það tilviljun eða hefur lögun blaðsins hlutverk?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is