Stemningin meðal milljóna Bandaríkjamanna einkennist af lífsgleði og bjartsýni vorið 1929. Frá kaffihúsunum ómar jasstaktur hins nýja tíma og göturnar eru fullar af nýjum bílum – beint af færiböndum verksmiðjanna.
Atvinnuleysi er lítið og hinn nýkjörni forseti Herbert Hoover er fullur bjartsýni. Í innsetningarræðu sinni lýsir hann Bandaríkjunum sem „nýrri siðmenningu sem allur heimurinn dáist að“ og hann er viss um að einstaklingsfrelsi muni í framtíðinni gera landið ósigrandi.
Miðpunktur þessarar bjartsýni er kauphöllin í New York. Þar verður til nýr auður.
Á hverjum degi frá klukkan 10 til 15 er mikið um að vera á viðskiptagólfinu og önnum kafin símafyrirtæki senda nýjustu verð út um allt land. Alla jafna hækkar verðið, hækkar og hækkar aftur. Frá árinu 1921 hefur Dow Jones hlutabréfavísitalan hækkað næstum sexfalt og hlutabréf vinsælla fyrirtækja eins og Radio Corporation hafa hækkað úr 1,50 dollurum í 114 dollara á hlut.
„Hver sem er getur orðið ríkur,“ er slagorðið og flestir líta með viðbjóði til fyrri tíma þegar aðeins fáir gátu efnast.
Venjulegir launamenn eru áfjáðir í að kaupa hlutabréf og allir – frá vélvirkjum til þjónustustúlkna – tala innblásnir um Dow Jones, arðgreiðslur og tækifæri í nýju fjárfestingarfélögunum. En fæstir þeirra hafa raunverulegan skilning á heimi verðbréfanna.
USA skemmtir sér í „the roaring 20´s“. Neysla er mikil, glaðværðin í hámarki – og peningarnir spretta af sjálfu sér í kauphöllinni á Wall Street í New York. Stjórnmálamenn og hagfræðingar eru sammála um að Bandaríkjunum hafi tekist að skapa samfélag þar sem „allir geta orðið ríkir“. En því fer fjarri. Hér má rekja hina dramatísku þróun frá fyrstu merkjum kreppu til algers hruns.
New York, maí 1929.
Fyrstu merki um óvissu á hlutabréfamarkaði hafa komið fram á vordögum en viðvaranirnar eru hunsaðar. Stórfjárfestar eru að gera áætlanir um nýjar fjárfestingar á næsta áratug.
„Skál fyrir fortíðinni – og láttu hana aldrei endurtaka sig!“ Með sinni hefðbundnu kveðju lyfta James Riordan og John Raskob kokteilglösum sínum og dreypa á þurrum martini drykk sínum.
Viðskiptamennirnir tveir sitja afslappaðir í íburðarmikilli íbúð Raskobs í Charlton House í hjarta New York. Af óaðfinnanlegum jakkafötum þeirra og fágaðri framkomu er ekki að sjá að hvorugur þeirra hafi alist upp við ríkidæmi.
Dugnaður, áhrifamiklir vinir og ekki síst umfangsmikil viðskipti á hlutabréfamarkaði hafa komið þeim í hóp mikilvægustu manna landsins.
John Raskob nýtur sérstaklega mikillar virðingar eftir tíma sinn sem varaforstjóri bílaframleiðandans General Motors.
„Það verður áhugavert að fylgjast með Bank of America, nú þegar þeir hafa keypt Nassau National Bank,“ segir James Riordan og hrósar martini-drykknum.
Það var John Raskob sem kynnti James Riordan fyrir hlutabréfabraski: „Peningar eiga að vinna fyrir þig, ekki öfugt,“ útskýrði hann og hjálpaði þessum góðvini sínum að græða fyrstu 58.000 dollarana sína á hlutabréfamarkaðnum.
Síðan þá hefur peningaeign hans vaxið enn meira og James Riordan er orðinn bankastjóri í einum bankanna í New York sem ráðleggur viðskiptavinum sínum meðal annars í hlutabréfaviðskiptum.
Skyndilega stendur John Raskob upp til að sækja kampavínsflösku. Hann skenkir í tvö glös og gengur að módeli sem dúkur er breiddur yfir.
„Nú þarftu bara að sjá,“ segir hann og lyftir dúknum varlega. Í ljós kemur smækkað módel af ævintýralegri byggingu. Turn með hundruðum glugga teygir sig til himins.
„Empire State byggingin,“ hvíslar John Raskob hátíðlega. „Framtíðartákn bandaríska draumsins, þar sem jafnvel fátækir geta höndlað hamingjuna á Wall Street.“
James Riordan hlustar af athygli á framtíðarsýn vinar síns og saman skoða þeir heillandi líkanið sem verður fjármagnað á hlutabréfamarkaði.
Hjá verðbréfamiðlurum á Wall Street var hver virkur dagur eins og veisla. Velta sló met og verð hækkuðu.
New York, júní 1929.
Lagið „Blue Skies Smilin’ at Me“ eftir Irving Berlin er orðið einhvers konar einkennissöngur Bandaríkjamanna.
Skellihlátur bergmálar um sviðið þegar grínistinn Groucho Marx leikur vitgranna landkönnuðinn Geoffrey Spaulding í Broadway-uppfærslunni á „Animal Crackers“.
„Einn morguninn skaut ég fíl í náttfötunum mínum. Hvernig hann komst í náttfötin mín hef ég ekki hugmynd um,“ segir Groucho.
Með nokkrum vel heppnuðum hlutverkum er ferill þessa unga leikara kominn á flug fyrir alvöru og stuttir einlínubrandarar hans falla fullkomlega að stemningunni í New York: skemmtun og spennu.
Eftir að tjaldið fellur nýtur Groucho sjálfur hins ljúfa lífs. Hann fjárfestir stóran hluta launa sinna í hlutabréfum og stöðug hækkun þeirra virðast aldrei ætla að taka enda.
Þegar sólin skín gengur ungi grínistinn um golfvöllinn með Havana-vindil í munnvikinu. Groucho viðurkennir fyrir vinum og kunningjum að hann viti ekkert um hlutabréf en hann treysti ábendingum sem hann heyrir og hingað til hafi allt gengið frábærlega.
Frumraun Groucho Marx sem spákaupmaður átti sér stað einn daginn árið 1926, þegar hann var á leið upp í lyftunni á Copley Plaza hótelinu í Boston til að heimsækja bróður sinn Harpo. Lyftustjórinn þekkti hann og gaf honum strax ráð um hlutabréfamarkaðinn:
„Veistu hvað, herra Marx? Það voru tveir náungar hérna fyrir svolitlu síðan. Svona stórbokkar í tvíhnepptum jakkafötum. Ég heyrði annan þeirra segja hinum að setja alla peningana sína í United Corporation.“
Ábending lyftustjórans fékk Groucho til að hlaupa síðasta spölinn að herbergi Harpos og skömmu síðar hlupu bræðurnir – Harpo enn á baðsloppnum – aftur að lyftunni og til verðbréfasala þar sem þeir keyptu bréf í United Corporation fyrir 160.000 dollara.
Þetta var heldur ekkert svo fyndið. Hinn frægi grínisti Groucho Marx tapaði 240.000 dollurum á hlutabréfamarkaði.
New York, 17. júlí 1929.
Dow Jones vísitalan er í 344 stigum. Loftið er fullt af ráðleggingum um hlutabréfamarkaðinn.
Ef einhver þekkir markaðinn, þá er það Pat Bologna – litli, þéttvaxni maðurinn sem stendur alla daga fyrir utan Wall Street númer 60. Pat Bologna hefur aldrei lokið námi en hann getur pússað skó svo að þeir skína og meðal viðskiptavina hans eru valdamestu menn Ameríku og mestu fjármálasnillingarnir sem spjalla alltaf um hlutabréf við Pat á meðan þeir láta pússa skóna sína.
Í dag er það Joe Kennedy – faðir Johns F. Kennedy, verðandi forseta – sem þarf að láta koma skónum sínum í stand.
„Hvernig er markaðurinn, Pat?“
„Hann er í mikilli uppsveiflu, herra K. Bara alger sprenging!“
„Svo þú ert að græða mikið?“„
Jú. Viltu fá góð ráð?“
Joe Kennedy brosir og kinkar kolli.
„Kauptu olíu- og járnbrautarhlutabréf,“ segir Pat Bologna, „þau munu rjúka í hæstu hæðir. Það var maður hjá mér í dag með innherjaupplýsingar.“
Kennedy réttir honum 25 senta pening og þakkar honum fyrir ábendinguna. Pat Bologna kaupir sjálfur hlutabréf. Og hlutirnir ganga vel hjá unga skóburstaranum. Mjög vel.
New York, ágúst 1929.
Yfir sumarið hafa yfir sjö milljarðar dollara verið lánaðir fjárfestum. Það sýður á markaðnum.
Frá áramótum hafa verið stofnuð meira en 200 ný fjárfestingarfélög. Þau veita meðalmanninum frjálsan aðgang að hlutabréfamarkaðnum. En hvernig getur venjulegur bifvélavirki með 100 dollara í vasanum orðið ríkur á hlutabréfaviðskiptum?
Svarið er einfalt – með bankalánum.
Með 100 dollara sem veð getur hann fengið 900 dollara að láni frá bankanum. Nú hefur hann 1.000 dollara sem hann setur í fjárfestingarfélag.
Þetta fyrirtæki fer einnig í bankann til að taka lán og upphaflegu 100 dollararnir hjá bifvélavirkjanum vaxa í 10.000 dollara – og með þeirri verðþróun sem ríkir á Wall Street getur þetta ekki klikkað.
Það eru ekki lengur bara karlar sem braska með hlutabréf. Grein í tímaritinu North American Review segir að konur séu orðnar mikilvægir þátttakendur í „mest spennandi kapítalíska leik mannsins“ og í svítu á Waldorf Astoria hótelinu kemur hópur kvenna saman á hverjum degi til að ræða hlutabréfakaup.
Verðbréfaskeyti fluttu nýjustu verðin um allt landið.
Nýjustu fréttir af Wall Street
Púlsinn í kauphöllinni í New York fór fyrst að slá almennilega þegar verðbréfaskeytin voru kynnt til sögunnar árið 1867.
Fyrir þann tíma voru verðbréfaviðskipti hægfara – nú var hægt að senda gildandi verð til verðbréfamiðlara um allt land. Einfaldur forveri telex-tækisins prentaði út langar pappírsræmur með öllum verðunum.
15 árum síðar opnuðu þrír bandarískir blaðamenn fréttaþjónustu til að fylgjast með helstu hlutabréfum. Á þennan hátt var hægt að meta viðskiptaástandið í landinu. Dow Jones-kauphallarvísitalan er enn til í dag en aðeins eitt af upprunalegu 12 fyrirtækjunum í vísitölunni hefur lifað af – General Electric.
New York, 5. september 1929, kl. 12.30.
New York kveinkar sér undan óvæntri hitabylgju en allt bendir til tíðindalítils hausts. Dow Jones vísitalan hefur skriðið upp í 379 stig.
Viðvörunarbjöllurnar byrja skyndilega að hljóma hjá fréttastofunni United Press: HAGFRÆÐINGUR SPÁIR HLUTABRÉFAHRUNI.
Skilaboðin berast frá Boston, þar sem hagfræðingurinn Roger W. Babson hefur nýlega talað á efnahagsráðstefnu. Stuttu síðar sendir United Press ítarlega frétt í símskeyti til dagblaða landsins:
„Fyrr eða síðar mun markaðurinn hrynja og það gæti orðið hræðilegt. Verksmiðjur munu loka. Fólk mun missa vinnuna. Vítahringurinn mun snúast af fullum krafti og afleiðingin verður alvarleg kreppa,“ skrifar fréttastofan.
New York, nokkrum klukkustundum síðar.
United Press sendir spá Babsons til dagblaða Bandaríkjanna.
Fjármálajöfurinn John Raskob er nýkominn út af skrifstofu sinni á Park Avenue þegar hann sér fyrirsagnir síðdegisblaðanna. Þær enduróma hryllilega spá Rogers W. Babsons.
Fréttin fær Raskob til að snúa við og hlaupa aftur inn á skrifstofuna. Hlutabréfaverð er skyndilega í frjálsu falli og hann hringir í örvæntingu í nánustu viðskiptatengla sína.
„Skelfileg tíðindi,“ fnæsir vinur hans James Riordan og saman sjá þeir að hlutabréfavísitalan er við lok dags í 369 – lækkun um heil 10 stig.
Fyrirsögn í dagblaði hafði ófyrirsjáanlegar afleiðingar: Skelfingin á Wall Street breiddist með ótrúlegum hraða um allt land og allan heim.
Yale-háskóli, 15. október 1929.
Hlutabréfamarkaðurinn hefur rétt úr kútnum en er samt mjög órólegur. Dow Jones: 351.
Prófessor Irving Fisher við Yale-háskóla er pirraður. Hann fær dagleg símtöl frá blaðamönnum víðsvegar að úr Bandaríkjunum.
Fisher hefur þróað hagfræðikenningu sem lýsir sambandi gjaldeyriseignar og verðs. Þrátt fyrir óróann á hlutabréfamarkaðinum er Irving Fisher nokkuð sannfærður um að markaðurinn sé heilbrigður og hann gerir allt sem hann getur til að hrekja spádóm kollega síns frá Boston:
„Hlutabréfaverð hefur náð því sem virðist vera viðvarandi hátt stig,“ fullyrðir Fisher. „Innan fárra mánaða býst ég við að sjá hlutabréfamarkað sem er töluvert hærri en hann er í dag.“
Sama dag fær Fisher stuðning frá forstjóra National City Bank, Charles Mitchell sem hefur fengið gælunafnið „Sunshine Charley“:„Hlutabréfamarkaðurinn er heilbrigður,“ fullyrðir hann.
Wall Street, 24. október 1929.
Daginn áður höfðu verið seldar meira en sex milljónir hlutabréfa – það næst mesta í sögu kauphallarinnar.
Allra augu fylgjast taugaóstyrk með eftirlitsmanni kauphallarinnar, William Crawford þegar hann gengur yfir gólfið rétt eftir klukkan tíu. Crawford á að hefja viðskipti dagsins með því að hringja stóru bjöllunni – verkefni sem hann sinnir venjulega með brosi á vör.
Í dag er hins vegar spenna í loftinu. Við mörg skeifulaga borðin getur enginn verðbréfamiðlari setið kyrr og 1.400 fermetra gólfið er troðfullt af miklu fleira fólki en venjulega. Uppi á pallinum hringir Crawford bjöllunni óvenju harkalega til að brjóta upp slæma stemninguna.
Viðskiptin fara af stað eins og fellibylur. Á fyrstu mínútunum snarhækka hlutabréf í Kennecott Copper, Sinclair Oil og Standard Brands en þá gerist nokkuð ógnvekjandi.
Klukkan 10.25 eru hlutabréf í General Motors boðin til sölu með 80 senta tapi á hlut sem veldur örvæntingarfullri keðjuverkun.
Einn maður hrópar eins og lungun leyfa: „Seljið á markaðnum, seljið á markaðnum!“ – merki um að hvaða tilboði sem er verði tekið og fljótlega líkist kauphöllin lestarstöð á annatíma.
Verðbréfamiðlarnir hrópa og kalla og ýta hver á annan. Við borð 1, þar sem m.a. er verslað með hlutabréf í DuPont, þrýstist hópur verðbréfamiðlara upp að borðinu undan trylltum mannfjölda og við borð 4 hrópar sveittur verðbréfamiðlari merkingarlausar skipanir út í loftið.
Pappírsræmur úr símskeytum kauphallarinnar þyrlast um herbergið og alla leið út á götu heyra íbúar New York öskur frá gólfi kauphallarinnar.
Sum hlutabréf finna skyndilega enga kaupendur. Þetta skapar „loftgöt“ – sem þýðir lóðrétta verðlækkun – þar til einhver verðbréfamiðlari þorir loksins að slá til.
Hoover forseti missti traust kjósenda eftir þriggja ára kreppu.
Herbert Hoover lét kyrrt liggja
31. forseti Bandaríkjanna, Herbert Hoover (repúblikani), hafði þá staðföstu trú að markaðsöflin myndu leysa öll vandamál.
Þegar hann var settur í embætti vorið 1929 báru kjósendur ótakmarkað traust til þessa litbrigðalausa kerfisþenkjandi leiðtoga síns. En eftir hrun hlutabréfamarkaðarins mikla nokkrum mánuðum síðar var staðan önnur.
Hoover neitaði að eyða opinberu fé til að berjast gegn atvinnuleysi og fátækt; stuðningur stjórnvalda myndi skaða einstaklingshyggju og drifkraft, útskýrði hann. Í staðinn treysti hann á frjáls viðskipti og frjáls markaðsöflin.
Á kosningaárinu 1932, þegar kreppan náði hámarki, tapaði Hoover fyrir keppinauti sínum Franklin D. Roosevelt (demókrati).
Wall Street, 24. október 1929, klukkan 10.50.
Maður sést klifra upp á þak verðbréfamarkaðarins. Orðrómur um að hann ætli að fremja sjálfsmorð fer á kreik en hann reynist vera iðnaðarmaður.
Síðustu 20 mínúturnar hefur skóburstarinn Pat Bologna reynt að troða sér í gegnum þvöguna í kauphallarbyggingunni. Hann vill í raun bara fá góð ráð frá verðbréfamiðlara en áttar sig á því að það er ómögulegt.
Allir eru að öskra hver á annan og Bologna kemst ekki lengra. Skóburstarinn man eftir ráði sem hann fékk einu sinni þegar hann var að pússa skó fyrir Charles Mitchell, forseta National City Bank:
„Vitur maður selur aldrei við fyrstu merki um vandræði.“
Fyrir þessi orð ákveður Pat Bologna að snúa við og fara á móti straumnum. Þetta mun lagast, hugsar hann.
Wall Street, 24. október 1929, kl. 12.20.
Vegna látanna hafa verðbréfaskeytin ekki við. Þau eru klukkustund á eftir með fréttir af viðskiptunum. Enginn veit raunveruleg verð. Óttinn magnast enn meira.
Fyrir framan J.P. Morgan & Co. bankann á Wall Street hafa hundruð manna safnast saman en vegna mikils straums viðskiptavina hefur dyrum bankans verið lokað.
Skömmu fyrir hádegi birtist maður á skyrtuermunum. Hann gekk hratt að dyrunum og var hleypt inn. Mannfjöldinn þekkti hann sem Charles Mitchell, bankastjóra National City Bank.
Hann hefur verið kallaður á skyndifund ásamt fimm öðrum af valdamestu bankamönnum Bandaríkjanna. Samtals ráða þeir yfir sex milljörðum dollara eða tvöfaldri fjárhagsáætlun bandaríska ríkisins.
Klukkan 12.20 ganga þessir valdamiklu menn út úr bankabyggingunni aftur. Með útgöngu þeirra fer sá orðrómur á kreik að saman hafi þeir sett á fót risastóran dollarasjóð sem eigi að koma stöðugleika á markaðinn.
Wall Street, 24. október 1929, kl. 13.30.
Bankastjórafundurinn hjá J.P. Morgan hefur ákveðið að senda sterk skilaboð: Bankarnir trúa á hlutabréfamarkaðinn.
Varaforseti hlutabréfamarkaðarins gengur inn um dyr kauphallarinnar. Hrópin á gólfinu þagna. Richard Whitney gengur ákveðnum skrefum að borði 2.
„Hvert er síðasta tilboðið í US Steel?“ segir hann hárri röddu. Allir heyra til hans.
„195 dollarar,“ kemur svarið.
„Leyfðu mér að kaupa 10.000 hlutabréf á 205 dollara.“
Það ríkir augnabliks þögn. Síðan brjótast út fagnaðarlæti. Richard Whitney fer milli borða til að hækka verðin. Markaðurinn styrkist verulega.
Uppsveiflan kemur jafn mikið á óvart og fyrri verðlækkanir og í dagslok er hlutabréfavísitalan í 299, aðeins sex stigum lægri en í upphafi dags.
New York, 25. október 1929
Hinn mikli órói daginn áður endaði með metveltu upp á 12.894.650 hlutabréfa.
Aðgerð Richards Whitney bar árangur.John Raskob, ásamt bankatengilið sínum James Riordan, er létt þegar þeir sjá að markaðurinn er aftur stöðugur.
Þetta styrkir þá í þeirri trú að Wall Street muni fjármagna Empire State bygginguna. Traust á verðbréfamarkaðinum er einnig undirstrikað af Hoover forseta sem segir að viðskiptin séu á „góðum og öruggum grunni“.
Jafnvel á ystu mörkum ráðgjafabransans – hjá fræga stjörnuspekingnum Evangeline Adams í New York – hljómar bjartsýnin á ný.
Hún hafði annars spáð fallandi markaði sem dró hundruð ráðvilltra fjárfesta á skrifstofu stjörnuspekingsins. Vegna þessa mikla fjölda verður hún að halda miðilsfundi sína í rúmgóðri biðstofunni.
Samkvæmt stjörnuspekingnum raðast reikistjörnurnar nú þannig upp að „góðir tímar eru framundan“. Spáin fær hundruð smáfjárfesta til að gleyma áhyggjum sínum og halda áfram að kaupa.
Dow Jones-vísitalan sökk til botns
3. SEPTEMBER 1929: Dow Jones hlutabréfavísitala: 380. Verðbreytingar á hlutabréfamarkaði í New York slógu met.
29. OKTÓBER 1929: Vísitala Dow Jones: 230. Svarti þriðjudagurinn. Andrúmsloftið á verðbréfamarkaðinum hefur verið órólegt í nokkrar vikur, síðan kasta verðbréfamiðlarar 1,5 milljónum hlutabréfa inn á markaðinn.
11. JÚLÍ 1932: Dow Jones: 41. Hlutabréf ná botninum. Ekki fyr en 25 árum síðar nær vísitalan svipuðu gildi og 1929.
Wall Street, 29. október 1929, klukkan 6.00.
Markaðurinn er enn að lækka. Daginn áður hefur hlutabréfavísitalan fallið úr 295 í 261. Allir búast við nýjum, spennuþrungnum degi.
Þegar dagur rennur í New York eru eftirlitsmaðurinn William Crawford og teymi tæknimanna að búa sig undir að prófa verðbréfaskeytin.
Lítill hópur manna í vinnufötum hefur eytt allri nóttinni í að skoða kerfið og Crawford veit að fyrstu verðbréfamiðlarnir eru þegar á leiðinni til Wall Street frá úthverfum New York. Eftirlitsmaðurinn staðfestir með létti að kerfið virki fullkomlega og sé tilbúið að takast á við áskoranir nýs dags.
Einn þeirra fyrstu sem koma í kauphöllina er Dr. Glazebrook. Læknirinn sem er 51 árs gamall, meðhöndlaði sprengjulost í fyrri heimsstyrjöldinni en rekur nú litla sjúkradeild í kauphöllinni.
Venjulega er stofan hans aðeins opin starfsmönnum og reglulegum verðbréfamiðlurum en vegna annríkis hefur Glazebrook síðustu viku haft opið fyrir menn úr gestasölunum. Það er einnig ætlunin í dag.
Það líður ekki á löngu þar til kauphöllin iðar af lífi. Sögur eru á kreiki um að óvenju margar pantanir hafi borist um nóttina og þegar klukkan nálgast 10.00 er salurinn fullur af fólki.
10, 9, 8, 7 … Niðurtalningunni lýkur en enginn heyrir þegar bjallan opnar fyrir viðskipti. Vítiseldur ópa og öskra fyllir viðskiptagólfin og verðbréfamiðlarar æða um eins og villtir nautgripir.
„20.000 á markaðnum!“
„40.000 – selja, selja!“
„50.000! Seljið á markaðnum!“
Á fyrstu 30 mínútunum eru 1,5 milljónir hlutabréfa boðnar til sölu. En enginn vill kaupa. Verð hrynur á öllum markaðnum og skelfing breiðist um hlutabréfamarkaðinn eins og flóðbylgja.
General Motors, Radio Corporation, Anaconda Copper – traustustu hlutabréfin í Bandaríkjunum eru í frjálsu falli og enginn getur gert neitt til að stöðva það.
Richard Whitney, varaforstjóra kauphallarinnar, hetjunni frá 24. október, er ýtt fram og aftur eins og öllum öðrum og enginn hlustar eftir því hvort hann hrópar „kaupa“ eða „selja“.
Í hornunum brotna nokkrir verðbréfamiðlarar niður grátandi og eru leiddir burt af hjúkrunarfræðingum Dr. Glazebrook. Aðrir biðja upphátt til Guðs.
Radio Corporation sem seldist fyrir nokkrum dögum fyrir 420 dollara á hlut, stefnir nú í 26 dollara og General Electric sem kostaði eitt sinn 396 dollara, stefnir í 210 dollara. DuPont fellur úr 217 dollurum í 80 dollara, United States Steel fellur úr 261 dollara í 166 dollara. Þetta er blóðbað.
Í nokkrar mínútur slokknar á yfirlitstöflunni í miðju herberginu en það sem er miklu verra er að nýjum kaup- og sölutilkynningum er nú seinkað um allt að tvær og hálfa klukkustund. Símskeyti kauphallarinnar sem voru prófuð og yfirfarin um nóttina, ná ekki lengur að fylgja.
Verðbréfamiðlarar um allt land þreifa sig áfram í blindni. Fyrir utan kauphallarbygginguna er lögreglan komin á vettvang til að koma á röð og reglu. Fólk safnast saman um alla borgina til að fá fréttir.
Sögusagnir um miklar verðlækkanir bárust um New York. Wall Street fylltist af fólki sem vildi selja hlutabréf sín. Í Trinity-kirkjunni (í bakgrunni) báðu fjárfestar Guð um hjálp.
Wall Street, síðdegis.
Í Trinity kirkjunni í nágrenninu safnast mótmælendur, kaþólikkar og gyðingar saman til að biðja saman. Nokkuð sem hefur aldrei gerst áður í New York.
Skóburstarinn Pat Bologna starir í áfalli á mannmergðina sem þröngvar sér saman fyrir framan verðbréfamarkaðinn. Það er óhugsandi að hann komist nokkurn tímann inn, svo hann finnur síma og reynir að selja.
Þegar Bologna nær loksins sambandi við verðbréfamiðlara hefur verðmæti hlutabréfa lækkað um meira en helming: Fjárfesting hans upp á 5.000 dollara er seld fyrir aðeins 1.700.
Wall Street, við lokun.
Hamfarirnar eru gengnar yfir. Dow Jones hlutabréfavísitalan hefur fallið niður í 230. Dagurinn mun fara í sögubækurnar sem „Svarti þriðjudagurinn“.
Verðbréfamiðlararnir eru að yfirgefa kauphöllina. Margir halda höndunum fyrir andlitinu. Eignir að verðmæti 14 milljarða dollara hafa tapast. Á aðeins fimm klukkustundum hafa Bandaríkin tapað meiri peningum en þau eyddu í fyrri heimsstyrjöldina.
Á næstu klukkustundum flýja margir fjárfestar – sumir skjóta sig, aðrir missa vitið svo þá þarf að flytja á geðsjúkrahús.
Síminn hringir heima hjá hinum annars lífsglaða leikara Groucho Marx. Vinur hans, sem eins og Groucho, hefur verið að braska, segir aðeins eina setningu í símann: „Marx, leiknum er lokið!“
Groucho skilur ekki orð. Öll fjárfesting hans er horfin. 240.000 dollarar. Hlutabréf í United Corporation sem hann keypti eitt sinn á genginu 60 eftir ábendingu frá lyftuverði. Þau seljast nú á genginu 3,5.
Á Ritz hótelinu opna tveir menn glugga, haldast í hendur og stökkva. Þeir áttu saman bankareikning og hafa tapað öllu.
New York, 8. nóvember 1929, kl. 17.50.
Hlutabréfin halda áfram að falla. Ástandið er vonlaust. Kreppan mikla er að ná skriðþunga.
Á meðan John Raskob berst fyrir því að halda lífi í draumnum um Empire State bygginguna situr vinur hans, James Riordan, á skrifstofu sinni, bugaður af sektarkennd. Fyrir sex mánuðum voru vinirnir tveir að drekka martini á meðan hlutabréfin héldu bara áfram að hækka og hækka.
Nú hefur markaðurinn hrunið og James Riordan hefur tapað milljónum. Á sama tíma finnur hann fyrir mikilli ábyrgð gagnvart þeim mörgu sem bankinn hans hafði ráðlagt. Þeir trúðu á loforð hlutabréfamarkaðarins um auð og veðjuðu lánsfé á hlutabréfamarkaðinn.
Skömmu fyrir klukkan 18 lyftir hann skammbyssu að gagnauganu og tekur í gikkinn.
9.000 bankar lokuðu, fyrirtæki fóru á hausinn og milljónir Bandaríkjamanna urðu heimilislausar. Margir voru neyddir til að yfirgefa heimili sín og búa í fátækrahverfum sem kölluð voru „Hoovervilles“ eftir Hoover forseta.
Bandaríkin, 1932.
Á síðustu árum hefur kreppan farið stöðugt versnandi. Í forsetakosningunum 8. nóvember tapar Hoover stórt. Eftirmaður hans er Franklin D. Roosevelt.
Þunglyndi ríkir meðal milljóna Bandaríkjamanna. Frá kaffihúsum og krám flæða vinsæl lög þess tíma, eins og „Brother, Can You Spare a Dime?“ – geturðu séð af 10 sentum, bróðir?
Dow Jones hlutabréfavísitalan nær lágmarki í 41 stigi sumarið 1932 og 14 milljónir Bandaríkjamanna eru nú atvinnulausar – þetta samsvarar 32,6 prósentum vinnuaflsins.
Frá hruninu á Wall Street hafa 9.000 bandarískir bankar orðið gjaldþrota. Án viðvörunar loka þeir dyrum sínum og viðskiptavinir þeirra tapa öllum sparnaði sínum. Hvorki stjórnmálamenn né hagfræðingar vita sitt rjúkandi ráð.
Yfirvöld hafa skráð nokkru fleiri sjálfsvíg en venjulega en það versta eru langtímaáhrifin: atvinnuleysi, brostnar framtíðarvonir og vantraust. Sparifjáreigendur treysta ekki bönkunum sem eru að loka í röðum. Bankar lána fyrirtækjum ekki og konur treysta ekki lengur eiginmönnum sínum sem fjárfestu í laumi allan sparnað fjölskyldunnar í örlagaríkum draumi um skjótfenginn auð.
Og vélvirkinn sem eitt sinn fjárfesti 100 dollarum í fjárfestingarfélagi skuldar nú bankanum 900 dollara. Auk uppsafnaðra vaxta.
Einn af fáum ljósum punktum er Empire State bygging John Raskob sem tókst með naumindum að fjármagna og var opnuð árið 1931. Skýjakljúfurinn átti að vera tákn um ríkidæmi Bandaríkjanna – í staðinn vekur hann von á myrkum tímum.
Lán og föst útgjöld þurfti að greiða. Í ofboði fóru Bandaríkjamenn að selja eigur sínar en borgandi viðskiptavinir voru vandfundnir.
Í mars 1933 var Franklin D. Roosevelt settur í embætti sem nýr forseti.
Á fjórða áratugnum tókst honum að snúa kreppunni hægt og rólega við með „New Deal“ stefnu sinni. Þetta var gert með milljarða fjárfestingum í skólum, vegum og stífluverkefnum sem sköpuðu störf.
Að auki innleiddi ríkisstjórn Roosevelt lágmarkslaun og takmarkaði einokun fyrirtækja. Um 1940 – eftir tæpra 10 ára efnahagskreppu – eru Bandaríkin nokkurn veginn komin á fætur aftur.
Mörgum árum síðar er Groucho Marx boðið í skoðunarferð um kauphöllina í New York. Þar grípur hann skyndilega hljóðnema hátalarakerfisins:
„Herramenn! Árið 1929 tapaði ég hundruðum þúsunda dollara á þessari hæð, nú ætla ég að fá eitthvað fyrir peningana mína!“
Í næstu 15 mínútur segir Groucho Marx brandara, dansar og syngur, svo að öll viðskipti stöðvast.
Á meðan heimsókn Grouchos stendur yfir stendur skóburstarinn Pat Bologna stoltur fyrir utan kauphöllina og pússar. Hann kann enn að meta spjallið við viðskiptavinina – og þjórféð sem hann fær fyrir vandvirkni sína. Pat heldur áfram þar til snemma á níunda áratugnum, þegar hann fer á eftirlaun.
