Eggið á, líkt og fuglarnir sjálfir, uppruna sinn að rekja til skriðdýra sem verptu fyrstu eggjunum á þurrlendi fyrir meira en 300 milljónum ára.
Í eldhúsinu veitum við aðallega skurninni, rauðunni og hvítunni athygli, en egg er mun flóknari smíð en það virðist við fyrstu sýn. Þessir kringlóttu eða sporöskjulaga orkuforðar eru sannkallað meistaraverk þróunarinnar sem sér fuglsfóstrinu fyrir næringu, hlýju og vernd í einum og sama pakkanum.
Skurnin kann að virðast brothætt þegar egg er brotið í skál, en í raun er hún ótrúlega sterk miðað við þyngd. Hænsnaegg getur borið allt að 50 kílóa þunga ef álagið dreifist jafnt yfir yfirborðið.
Og egg eru ekki öll eins. Hver fuglategund verpir eggjum með sinni eigin samsetningu af lögun og litum sem getur skipt sköpum fyrir afkomu tegundarinnar.
Útlit eggsins getur meðal annars gefið vísbendingar um einn sérstakan eiginleika móðurinnar sem verpti því.
FORM
Eggið segir til um flughraða fugla
Egg fugla eru afar mismunandi að lögun: sum eru nær kúlulaga, önnur sporöskjulaga og enn önnur keilulaga.
Alþjóðlegt rannsóknarteymi undir stjórn líffræðingsins Mary Stoddard við Princeton háskólann bar saman lögun 50.000 eggja úr 1.400 mismunandi fuglategundum. Niðurstaðan var sú að lögun eggsins tengist náið flughæfni fuglsins.
Rannsakendur mátu fluggetu hverrar tegundar með svokölluðum vængstuðli sem byggir á samanburði tveggja hlutfalla: annars vegar milli lengdar og breiddar vængsins og hins vegar milli upphandleggs og handar í vængnum.
Langir og mjóir vængir gera fuglum almennt kleift að fljúga hraðar en stuttir og breiðir vængir.
Fuglar sem fljúga hratt, til dæmis margir strandfuglar, hafa straumlínulagaðan líkama sem takmarkar rýmið fyrir eggin og gerir mjaðmagrindina mjórri.
Þess vegna verpa slíkar tegundir aflöngum eggjum sem geta rúmað um 10–15 prósent meira en kringlótt egg með sama þvermál.
Hægfleygari fuglar – og fuglar sem geta ekki flogið, eins og til dæmis strútar – verpa hins vegar kringlóttum eggjum sem hafa þann kost að þola betur þrýsting og högg.
STYRKUR
Egg eru ótrúlega sterk og afar gljúp
Lítið högg með oddhvössum hlut eða örlítill árekstur þegar tvö egg rekast saman við suðu getur dugað til að sprengja þunna skurnina.
En ef þrýstingurinn dreifist jafnt eru egg í raun furðu sterk – hænuegg getur til dæmis borið allt að um 50 kg.
Styrkurinn stafar af ávalri lögun eggsins sem dreifir þrýstingnum jafnt yfir allt yfirborðið.
Skurnin er búin til úr kalki og lífrænum sameindum sem raðast í sérstakt mynstur. Sú gerð þolir betur álag eftir endilöngu egginu en þvert yfir það.
Þess vegna getur lítið nef ungans auðveldlega brotið gat á skurnina þvert yfir eggið en þrjú egg sem standa upprétt geta borið fullvaxna manneskju án þess að brotna.
Sameindabygging eggjaskurnarinnar er ástæðan fyrir því að fullorðin manneskja getur staðið á bakka af eggjum án þess að þau brotni.
Eggskurnin samanstendur af tveimur hvelfingum sem taka við og dreifa þrýstingnum og því kringlóttara sem eggið er, þeim mun jafnar dreifist álagið.
Sporöskjulaga og oddmjó egg þurfa því þykkari skurn til að komast heil í gegnum útungunartímann. Á móti kemur sá kostur að þau velta síður sem skiptir miklu fyrir fugla sem verpa til dæmis á klettasyllum.
Unginn vex í blöndu af hitakassa, forðabúri og hlífðarhjálmi.
Inni í egginu fær fuglafóstrið allt sem það þarf af næringu, vatni og lofti. Það eina sem foreldrarnir þurfa að sjá um er að halda egginu heitu og verja það fyrir eggjaræningjum.
1. Skurnin verndar og hleypir lofti í gegn
Eggskurnin er mikilvægasta hlíf fóstursins. Í þéttu kalklagi hennar eru örsmá op sem hleypa lofti og vatni í gegnum skurnina. Keratín í skurninni verndar fóstrið jafnframt gegn bakteríum.
2. Blóminn og hvítan eru forðabúr
Blóminn inniheldur prótein, kolvetni og fituefni sem byggja upp vöðva, heila og líffæri fóstursins. Hvítan er að 88 prósentum vatn og skiptist í þrjú aðskilin lög sem hindra að bakteríur komist að blómanum.
3. Himna tekur við úrgangi
Sérstök himna, kölluð þvagbelgur, gegnir hlutverki eins konar úrgangsgeymslu eggsins. Þar safnast þau úrgangsefni sem nýru fuglsins mynda á meðan fóstrið þroskast. Himnan tekur einnig upp lífsnauðsynlegt súrefni í gegnum gljúpa eggskurnina.
4. Holið verndar fóstrið
Unginn liggur í vökvafylltu líknarbelgsholi. Vökvinn er að mestu vatn og virkar sem höggdeyfir sem verndar fóstrið. Himnan sem umlykur holið kallast líknarbelgur og gegnir einnig hlutverki lungna fóstursins.
Unginn vex í blöndu af hitakassa, forðabúri og hlífðarhjálmi.
Inni í egginu fær fuglafóstrið allt sem það þarf af næringu, vatni og lofti. Það eina sem foreldrarnir þurfa að sjá um er að halda egginu heitu og verja það fyrir eggjaræningjum.
1. Skurnin verndar og hleypir lofti í gegn
Eggskurnin er mikilvægasta hlíf fóstursins. Í þéttu kalklagi hennar eru örsmá op sem hleypa lofti og vatni í gegnum skurnina. Keratín í skurninni verndar fóstrið jafnframt gegn bakteríum.
2. Blóminn og hvítan eru forðabúr
Blóminn inniheldur prótein, kolvetni og fituefni sem byggja upp vöðva, heila og líffæri fóstursins. Hvítan er að 88 prósentum vatn og skiptist í þrjú aðskilin lög sem hindra að bakteríur komist að blómanum.
3. Himna tekur við úrgangi
Sérstök himna, kölluð þvagbelgur, gegnir hlutverki eins konar úrgangsgeymslu eggsins. Þar safnast þau úrgangsefni sem nýru fuglsins mynda á meðan fóstrið þroskast. Himnan tekur einnig upp lífsnauðsynlegt súrefni í gegnum gljúpa eggskurnina.
4. Holið verndar fóstrið
Unginn liggur í vökvafylltu líknarbelgsholi. Vökvinn er að mestu vatn og virkar sem höggdeyfir sem verndar fóstrið. Himnan sem umlykur holið kallast líknarbelgur og gegnir einnig hlutverki lungna fóstursins.
YFIRBORÐ
Perulaga egg hreinsar sig sjálft
Langvíur verpa í þéttsetnum varpbyggðum við sjávarsíðuna og því verða egg þeirra bæði fyrir sjávarúða og fuglaskít.
Hvort tveggja getur stíflað örsmá op í skurninni þannig að súrefni kemst ekki inn í eggið og unginn kafnar.
Yfirborðið er því þakið milljónum smásærra bungna sem láta til dæmis regnvatn safnast í dropa á skurninni.
Droparnir renna síðan auðveldlega af og taka með sér salt og óhreinindi. Þannig hreinsar eggið sig sjálft.
Egg langvíunnar er aflangt og ósamhverf lögunin tryggir að það liggur á sem hagstæðastan hátt.
Loftbóla inni í egginu gerir breiðari endann léttari svo hann snýr jafnan upp. Þar er skurnin þynnri og loftop fleiri sem tryggir að fóstrið fái nægt súrefni á meðan það þroskast.
LITUR
Sterkir litir gera karldýr að betri feðrum
Norður-ameríski farþrösturinn verpir eggjum með skærum blágrænni skurn. Kanadísk rannsókn hefur sýnt að liturinn getur haft veruleg áhrif á umönnun unganna.
Karldýrin leggja nefnilega mun meiri vinnu í að annast afkvæmin fyrstu dagana eftir klak ef ungarnir koma úr eggjum með sterkum lit en ef eggin eru ljósari.
Sterkur litur er merki um að kvendýrið sé í góðu ásigkomulagi og gefur karldýrinu til kynna að maki þess sé hraustur og öflugur.
Því getur borgað sig að leggja sig sérstaklega fram um sameiginleg afkvæmi þeirra.
Litarefni í fuglseggjum geta einnig haft önnur hlutverk. Hjá sumum tegundum bera eggin til dæmis mynstur sem sést í útfjólubláu ljósi og gæti hjálpað foreldrunum að skynja hvernig fóstrið þroskast.
