Þegar hin virta alþjóða stofnun Global Brain Health Institute spurði árið 2021 hóp hraustra fullorðinna hvað þeir óttuðust mest við ellina, sögðust 57 prósent hræðast að missa minnið.
Minnistap er nátengt heilabilunarsjúkdómum eins og Alzheimer og óttinn er vel skiljanlegur – því enn er engin lækning til.
Við vitum að heilbrigður lífsstíll getur dregið úr áhættunni, en hann er engin trygging. Heilabilun verður til í flóknu samspili erfða, öldrunar og líffræðilegra þátta sem við skiljum enn ekki til fulls.
Í nýrri rannsókn skoðaði hópur öldrunarfræðinga við við háskólasjúkrahúsið Hospital Universitario Mayor Méderi í Kólumbíu einn áhættuþátt sem hefur lítið farið fyrir.
Vísindamennirnir fylgdust með meira en 10.000 fullorðnum í sex ár og niðurstöðurnar benda til þess að ein ákveðin tilfinning, sem margir upplifa, geti veikt minnið.
Þessa tilfinningu er ekki alltaf hægt að forðast – en ýmislegt bendir til að hægt sé að vinna gegn henni.
Svona fóru vísindamennirnir að
Alls fylgdust þeir með 10.217 manns frá 12 Evrópulöndum í sex ár. Þátttakendur voru á aldrinum 65 til 94 ára þegar rannsóknin hófst og voru allir heilsuhraustir, sjálfbjarga og án merkja um heilabilun.
Minni þátttakenda var mælt reglulega með sérstökum prófum.
Jafnframt svöruðu þeir spurningum um félagslíf sitt, til dæmis hversu oft þeir upplifðu einangrun eða skort á félagsskap.
Byggt á viðurkenndum mælikvarða, UCLA Loneliness Scale, mátu vísindamennirnir síðan hvort viðkomandi teldist einmana eða ekki.
Niðurstöðurnar sýndu að þeir sem voru einmana stóðu sig verr í minnisprófunum en hinir.
Einmanaleiki tengdist lakari frammistöðu í minnisprófum strax í upphafi rannsóknarinnar, en hafði ekki áhrif á hversu hratt minnið versnaði með tímanum miðað við hina þátttakendurna.
Þýsk rannsókn frá 2021 sýnir að einmanaleiki meðal ungs fólks hefur aukist jafnt og þétt frá árinu 2000. Á y-ás línuritsins sést meðaltalstala úr einmanaleikaprófi.
Vísindamennirnir taka fram að ekki sé hægt að sýna fram á að einmanaleiki leiði beint til heilabilunar; niðurstöðurnar sýna aðeins tengsl við lakara minni.
Þessi tengsl eru skýr, en þó ekki sterk. Einmanaleiki virðist einkum tengjast verri stöðu minnisins í upphafi, en ekki því að það hrörni hraðar með tímanum.
Einmanaleiki getur haft alvarlegar afleiðingar
Nýjustu tölur frá WHO sýna að einn af hverjum sex í heiminum upplifir oft einmanaleika.
Það eitt og sér er uggvænlegt. Og myndin verður enn dekkri þegar litið er til fjölmargra rannsókna sem benda til þess að einmanaleiki sé áhættuþáttur bæði fyrir andlega hnignun og almennt lakari heilsu.
Í rannsókn frá árinu 2010, þar sem fylgst var með meira en 300.000 manns í sjö og hálft ár, kom fram að þeir sem höfðu fá og veik félagsleg tengsl voru um 50 prósent líklegri til að deyja á tímabilinu en þeir sem nutu ríkulegs félagslífs.
Önnur rannsókn frá 2023, sem náði til yfir tveggja milljóna fullorðinna, sýndi að félagslega einangraðir einstaklingar voru um 32 prósent líklegri til að deyja fyrir aldur fram en þeir sem upplifðu ekki einangrun.
Ef ætti að kafa til hlítar í ástæðurnar fyrir því hvers vegna einmanaleiki virðist hafa svona skaðleg áhrif, yrði það langur útúrdúr. Í grunninn sýna rannsóknir þó að félagsleg einangrun eykur hættu á alvarlegum sjúkdómum á borð við heilabilun, hjartaáföll, krabbamein og heilablóðfall.
Þú getur sjálfur haft mikil áhrif
Að sögn kólumbísku vísindamannanna sýnir nýja rannsóknin hversu mikilvæg félagsleg tengsl eru fyrir vitræna getu okkar með hækkandi aldri – það er hæfnina til að muna, hugsa og skilja.
Og ekki síður skiptir máli að þú getur sjálfur gert margt til að halda þessari getu við og efla hana.
Geðlæknirinn Sebastian Swane hefur meðhöndlað fólk með kvíða í rösklega 20 ár. Margir þeirra höfðu barist við kvillann árum saman, án nokkurs árangurs en fór fljótt að líða betur eftir að hann hóf að beita réttri meðhöndlun. Hann hyggst nú deila með lesendum nokkrum af þeim aðferðum hans sem vænlegastar eru til árangurs:
Rannsókn frá árinu 2021 gaf til kynna að minnistruflanir sem tengjast einmanaleika geti gengið til baka ef einmanaleikinn minnkar – til dæmis með aukinni samveru með vinum og fjölskyldu.
Í stórri rannsókn frá árinu 2025 kom fram að reglulegt sjálfboðastarf, til dæmis hjá hjálparsamtökum, í íþróttafélagi eða kirkju í nærumhverfinu, gæti hægt á vitrænni öldrun um 15 til 20 prósent.
Niðurstöðurnar úr nýju rannsókninni birtust í vísindatímaritinu Aging & Mental Health.
