Kvíði er algengasta geðröskunin í Evrópu og getur verið afar þungbær. Kvíði skerðir gæði daglegs lífs og hefur áhrif á hegðun okkar.
Röskunin birtist í ýmsum myndum, meðal annars sem fælni, ofsakvíði, félagsfælni og almennur kvíði. Sameiginlegt með öllum þessum birtingarformum er yfirþyrmandi óttatilfinning sem samræmist ekki raunverulegum aðstæðum.
Nær ómögulegt er fyrir marga að losna undan kvíðanum. En til eru í raun áhrifaríkar leiðir til að vinna gegn honum. Það veit danski geðlæknirinn Sebastian Swane betur en flestir.
Hann hefur sinnt kvíðasjúklingum í meira en tuttugu ár og hér eru hagnýt ráð frá honum sem hægt er að nýta í daglegu lífi.
BLÁA BÓKIN
Starfsheiti: Sebastian Swane er sérfræðingur í geðlækningum og gegndi áður stöðu yfirlæknis við sállækningadeild geðlækningamiðstöðvarinnar í Kaupmannahöfn.
Starf: Hann hefur meðhöndlað sjúklinga sem þjást af geðrænum kvillum allt frá árinu 2001 og hefur meðal annars einblínt á kvíðaköst, félagsfælni, almennan kvíða, frammistöðukvíða og sjúkdómskvíða. Árið 2024 gaf hann út bókina „Án kvíða“, þar sem grafist er fyrir um kvíðameðhöndlun og nýjustu rannsóknir á því sviði.
Hvað myndir þú vilja að allir vissu um kvíða?
„Kvíði er eðlileg tilfinning og mikilvæg fyrir okkur til þess að við getum komist af. Ekkert er óeðlilegt við kvíða en um er að ræða heilbrigð og nauðsynleg viðbrögð sem við öll búum yfir. Í sumum tilvikum verður tilfinningin þó svo yfirgengileg að hún þróast yfir í geðrænan kvilla.
Eða líkt og ég segi á svolítið ósvífinn hátt: Nánast allir geðrænir kvillar stafa af rangtúlkun. Þegar um kvíðaköst er að ræða rangtúlkum við líkamlegu einkennin.
Þegar heilasvæðið mandla sem í raun réttri er ekki kvíðastöð heldur ógnunarstöð, hefur komist að raun um að hætta stafi af einhverju, þá bregst hún við, þó svo að ekki sé í raun um hættu að ræða. Þetta kann að vera með hliðsjón af undanfarandi taugaboðum sem tengd eru við hættu, líkt og í hefðbundinni skilyrðingu, með eintómum ógnum í stað umbunar (í hefðbundinni skilyrðingu er heilinn þjálfaður í að tengja hlutlaus taugaboð, t.d. bjölluhljóm, við umbun, svo sem eins og mat, þannig að heilinn fer að lokum að finna fyrir gleði þegar bjallan glymur, ritstj.).
Mandlan veldur því að líkaminn fer í viðbragðsstöðu og leysir úr læðingi bardaga, flótta eða stjarfa. Ef þetta gerist af völdum rangtúlkunar, bregst líkaminn við, þó svo að við vitum ekki hvers vegna og það er í slíkum tilvikum sem við upplifum kvíðaköst, líkt og þrumu úr heiðskíru lofti.“
Hvenær fer kvíði að valda vanda?
„Kvíðinn breytist í vandamál þegar hann fer að hafa áhrif á lífsgæði okkar, daglegt líf eða samband okkar við annað fólk. Þegar við t.d. getum ekki farið í vinnuna, forðumst félagslegt samneyti við aðra eða verjum mikilli orku í að komast hjá tilteknum aðstæðum.
Ef þetta fer að bitna á lífi okkar, fjölskyldu eða samfélaginu, sökum þess að við erum ekki lengur starfhæf á þessum sviðum, þá er rétt að leita sér aðstoðar.
Ekki er nauðsynlegt að tala strax við sálfræðing, heldur skyldi ávallt fyrst leita til heimilislæknis ef andlegri líðan er ábótavant. Læknirinn getur svo ráðlagt eða ávísað áfram og tryggt að greitt verði úr vandanum.
Því fyrr sem þetta er gert, þeim mun auðveldara mun reynast að uppræta kvíðann, því ef við þjálfum heilann of lengi í að bregðast við á tiltekinn hátt, festist hegðunin í sessi og erfitt verður að losna við hana.“
Hvernig er best að takast á við kvíðakast?
„Fyrst og fremst er mikilvægt að skilja hvað er í gangi. Margir óttast að þeir séu í þann veginn að deyja, kafna eða að fá hjartaáfall. Sú er hins vegar alls ekki raunin.
Það líður ekki yfir okkur, nema þá um sé að ræða blóðfælni (þ.e. ótta við tilhugsun um blóð eða að sjá blóð, ritstj.), við deyjum ekki og missum ekki tökin. Þetta er mikilvægt að vita.
Það kann að gagnast okkur að segja þetta við okkur sjálf en þetta kemur hins vegar ekki að gagni fyrr en við höfum áttað okkur á hver kvíðinn er.
Fyrir vikið er mikilvægt að fá hjálp til að komast að raun um hvað við erum eiginlega að rangtúlka í aðstæðunum og læra að hugsa hlutlægt og skynsamlega um kvíðann. Í þessu er fyrsta skrefið fólgið.“
Kvíði gerir vart við sig í ýmsum myndum. Algengast er að fælnin beinist að áþreifanlegum hlutum eða stöðum, t.d. köngulóm eða aflokuðum rýmum. Síst algeng er svokölluð víðáttufælni sem er ótti við að lenda í aðstæðum þaðan sem ekki er unnt að flýja eða sækja sér hjálp.
Hvað ef kvíðinn gerir vart við sig áfram?
„Þá höfum við sennilega ekki komist að rót vandans eða þá ekki hlotið réttu meðhöndlunina. Margir hafa farið til sálfræðings í áraraðir án þess að þeim líði vitund betur. Þegar ég svo spyr þessa sömu sjúklinga spjörunum úr og segi þeim sjúkdómsgreiningu mína, kannast þeir samstundis við sjálfa sig.
Til eru ríflega 400 sállækningaaðferðir en innan við tíu þeirra byggja á sönnunum. Margir hljóta meðhöndlun sem ekkert gagn gerir. Þeir sem fá rétta sjúkdómsgreiningu og meðhöndlun geta að öllu jöfnu vænst langtum betri líðunar, iðulega eftir færri en 20 sálfræðitíma.
Nauðsynlegt er að æfa sig. Þessu má líkja við píanónám: Fyrst verðum við að meðtaka kenninguna, hvaða hlutverki nóturnar á hljóðfærinu gegna og síðan verður að þjálfa fingurna, aftur og aftur. Ef við þjálfum okkur ekki milli sálfræðitímanna er ekki líklegt að neitt breytist.“
Hvað gerir þú sjálfur til að forðast kvíða?
„Ég finn ekki lengur fyrir kvíða, ekki umfram það sem ég á að finna. Ég hlusta hins vegar á tilfinningar mínar og reyni að átta mig á hvað þær eru að segja mér. Í tilfinningum er ávallt fólginn boðskapur. Um er að ræða undirmeðvitundina sem bregst við einhverju sem ég hef lært áður, hvort heldur sem er gott eða varhugavert.“
Ef ég því skynja óróleika í líkamanum spyr ég mig: Hvað þarf ég að gera? Hef ég búið mig nægilega vel undir fundinn í dag? Hlakka ég jafnvel til einhvers? Oft er einungis um að ræða eðlilegan spenning. Ég slaka vel á og óttast ekki líkamlegu viðbrögðin en þetta get ég gert sökum þess að ég hef unnið með viðfangsefnið árum saman.
Aðrir geta gert það sama: staðnæmst og spurt sig að því hverju tilfinningin tengist. Hvað hef ég hugsað um, hvað hef ég séð, í hverju hef ég nýverið lent? Í flestum tilvikum kemur svarið til okkar, ef við þorum að hlusta eftir því.“
