Þriðjudaginn 28. janúar 1986 vakna íbúar Flórída við einn kaldasta morguninn í manna minnum. Háþrýstisvæði frá heimskautasvæðunum hefur um nóttina þrýst hitastiginu í annars hlýju sólskininu alveg niður í fimm gráðu frost.
Kennarinn Christa McAuliffe rennir augunum yfir hið fagra, frostkalda landslag frá gluggum í setustofunni í Kennedy geimferðamiðstöðinni. Innan skamms á hún sem fyrsti almenni Bandaríkjamaðurinn að ferðast út í geiminn ásamt sex reyndum geimförum.
Spenna ólgar í Christu. Hún er á leið út í ævintýri lífs síns og getur eftir heimkomuna hlakkað til að deila upplifun sinni með allri bandarísku þjóðinni – og ekki síst tveimur litlum börnum sínum, Scott og Caroline sem standa tilbúin á þaki geimferðamiðstöðvarinnar til að sjá móður sína skrá sig á spjöld sögunnar.
Skotpallurinn var þakinn grýlukertum þegar geimferjunni var skotið á loft.
Enginn getur ímyndað sér að vetrarkuldinn á Flórída þennan bjarta sólskinsmorgun eigi eftir að hafa hörmulegar afleiðingar á örlög leiðangursins eða að versta geimferðaslys Bandaríkjanna nokkru sinni sé framundan og í beinni útsendingu.
Í fyrsta sinn í sögu geimferða er almennur bandarískur borgari um borð og við hlið hámenntaðra sérfræðinga bíður hin 37 ára gamla kennslukona og móðir ,Christa McAuliffe, eftir því að komast út í geiminn.
Endurnýtt geimför
Hugmyndin um geimferjur á rætur alveg aftur á fjórða áratug síðustu aldar þegar austurríski eldflaugasérfræðingurinn Eugen Sänger sem vildi sigra geiminn með eldflaugaknúinni geimþotu.
Í apríl 1981 – nákvæmlega 20 árum eftir að Rússinn Júrí Gagarín varð fyrstur manna út í geiminn – varð sýn Sängers að veruleika þegar NASA sendi ferjuna Columbiu til himins og hóf þar með tímabil endurnýtanlegra geimferja.
Endurnýtanlegu geimferjurnar skutu sér upp eins og eldflaug og lentu eins og svifflugvél. Hlutverk þeirra var að koma gervihnöttum á braut um jörðu og flytja geimfara og farm til og frá geimstöðvum.
Fyrsta geimferja NASA, Columbia lendir eftir jómfrúarferð sína 14. apríl 1981. Sjálfa lendinguna má sjá þegar 5 mínútur og 45 sekúndur eru liðnar af myndskeiðinu.
Eftir jómfrúarflug Columbiu og fram í janúar 1986 höfðu geimferjur NASA svifið til himins og lent örugglega aftur 24 sinnum. Ekkert benti til þess að 25. leiðangurinn ætti eftir að spilla tölfræði NASA yfir farsælar geimferðir.
Kennari valinn í geimferð
Það hafði smám saman orðið nokkuð venjubundin athöfn að geimferjum væri skotið á loft og hjá sjónvarpsstöðvum nenntu menn varla að sýna þessi geimskot lengur. En einmitt þennan dag stóðu um 500 blaðamenn og ljósmyndarar á þéttsetnum áhorfendapöllum við Kennedy-geimferðamiðstöðina.
Geimferð STS-51-L skar sig verulega úr venjubundnum geimskotum: Í fyrsta sinn í sögu geimferða var almennur bandarískur borgari um borð.
Ásamt hámenntuðum sérfræðingum beið kennarinn Christa McAuliffe, 37 ára móðir tveggja barna, eftir að fara út í geiminn.
Hún hafði verið valin úr hópi yfir 11.000 umsækjenda í verkefninu Teacher in Space sem átti að vekja á ný áhuga Bandaríkjamanna á geimferðum og hvetja skólabörn um öll Bandaríkin til að mennta sig sem verkfræðinga og vísindamenn.
Sjáðu Christa McAuliffe og viðbrögð hennar þegar hún er valin í geimferðina.
Mánuðina fyrir geimskotið hefur kennarinn ferðast um Bandaríkin og sagt frá komandi geimferð af miklum eldmóði og með hverjum deginum hafa vinsældir hennar aukist.
Allir eru heillaðir af þessari viðkunnanlegu konu sem þorir að slíta á tengslin við jörðina þótt hún eigi tvö ung börn.
Ásamt föður sínum og fjölskyldum hinna geimfaranna eru Scott, níu ára og Caroline, sex ára, á þaki stjórnsýslubyggingar geimferðamiðstöðvarinnar þaðan sem þau hafa stórkostlegt útsýni yfir geimferjuna.
Challenger er með gervihnetti um borð
Með í lestarrými Challenger eru leiðsögu- og samskiptagervihnötturinn TDRS-2 sem á að fara á sporbaug um jörðu í sex daga geimferðinni og geimkönnunarfarið Spartan-Halley.
TDRS-2 á að gera stjórnstöð NASA kleift að vera í stöðugu sambandi við geimferjurnar án þess að nota jarðstöðvar en Spartan-Halley tækið á að fylgjast með halastjörnu Halleys í 20 hringferðum um jörðu en verður svo fangað aftur og tekið með til baka.
Hluti af leiðangri Challenger var að fylgjast með Halley-halastjörnunni, sem hér var ljósmynduð í mars árið 1986.
Á dagskránni er einnig fjöldi vísindalegra tilrauna en fyrir almenning í Bandaríkjunum er mest beðið eftir tveimur sjónvarpskennslustundum sem Christa McAuliffe mun sjá um.
Áætlunin er sú að kennarinn muni í samtals hálftíma segja frá daglegu lífi í geimferju og sýna hvernig þyngdarleysi virkar í reynd.
Kuldi seinkar geimskoti
Um borð í Challenger stytta geimfararnir sér stundir með spjalli. Þeim hefur verið komið fyrir í lóðréttri geimferjunni rétt rúmlega átta og áætlað flugtak er kl. 10.38 en vegna frostsins hefur geimskotinu verið frestað um klukkustund.
Beltafarartækið Franz flytur geimferjuna út að skotpallinum fyrir geimskotið. Ferðin tekur fimm klukkustundir og hraðinn er um 1,6 km á klukkustund.
Margoft hafa tæknimenn veitt ísklumpa upp úr lauginni við hlið skotpallsins. Tilgangur laugarinnar er að dempa hinn gríðarlega hljóðþrýsting sem eldflaugarnar mynda.
Nokkrum sekúndum fyrir flugtak á að dæla yfir milljón lítrum af vatni yfir pallinn og það á að gleypa í sig hinar kröftugu hljóðbylgjur sem annars gætu valdið skemmdum á geimferjunni, til dæmis með því að hrista hitahlífina lausa.
Á meðan beðið er eftir merki um brottför spjalla geimfararnir áhyggjulausir um allt milli himins og jarðar. Máfur sem svífur fram hjá fær nokkur orð með sér áleiðis en annars er ískalt vetrarveðrið helsta umræðuefnið.
Hvert einasta orð sem fer á milli í geimferjunni er tekið upp á segulband og á meðan kvenkyns geimfarinn Judith Resnik spaugar og hlær dátt er Christa McAuliffe frekar fámál.
Fylgist með síðasta hluta samtals geimfaranna í stjórnklefanum.
Gúmmíhringir þétta eldflaugarnar
Geimferjukerfið samanstóð af sjálfri geimferjunni, einum aðaleldsneytistanki og tveimur 45 metra háum lyftiflaugum. Þegar geimferjunni var skotið á loft var hún fest við aðaleldsneytistankinn, á meðan lyftiflaugarnar tvær ásamt þremur aðalhreyflum aftast á geimferjunni sáu um að lyfta farinu á loft.
Aðalhreyflarnir gengu fyrir fljótandi eldsneyti en lyftiflaugarnar notuðu fast eldsneyti sem líkist strokleðri og samanstendur af áli í duftformi, blandað við oxunarefnið ammóníumperklórat.
Challenger samanstendur af þremur meginhlutum: Í geimferjunni sjálfri eru geimfararnir. Aðaltankurinn er fylltur fljótandi eldsneyti og knýr þrjár aðalvélar. Auk þess sjá tvær lyftiflaugar, sem eru knúnar föstu eldsneyti, um að ýta undir ferlið við skotið.
Ekki er hægt að slökkva á flaugum sem ganga fyrir föstu eldsneyti, heldur brenna þær þar til eldsneytið er uppurið. Í geimskotum geimferjanna gerðist það í um 45 kílómetra hæð, þar sem lyftiflaugarnar voru aftengdar.
Lyftiflaugarnar voru byggðar upp af nokkrum einingum. Í samskeytunum milli eininganna voru gúmmíþéttingar, svokallaðir O-hringir sem áttu að tryggja að einingarnar væru alveg þéttar, svo að um 3.000 gráðu heitt gasið úr iðrum flaugarinnar þrýstist ekki út um samskeytin, heldur héldist inni í flaugarhulstrinu.
Samskeyti lyftiflauganna voru þétt með O-hringjum.
Af stað á 3.000 km hraða
Á áhorfendasvæðinu skjálfa tugþúsundir manna í nístandi kuldanum. Nokkrir skólabekkir eru á staðnum til að fylgjast með ferð kennara síns út í geim og meðal áhorfenda eru einnig foreldrar Christu McAuliffe og systir hennar, Betsy.
Þau eru umkringd þvögu ákafra blaðaljósmyndara sem eru tilbúnir að fanga hvert bros og hvern taugatitring sem gæti farið yfir andlit þeirra.
Kl. 11.38 er kveikt á eldflaugunum og á meðan Challenger rís af skotpallinum og myndar eldsúlu smella ljósmyndararnir af myndum eins og enginn sé morgundagurinn.
Myndirnar sýna hvernig margra mánaða uppsafnaður órói og áhyggjur víkja fyrir botnlausum létti hjá McAuliffe-fjölskyldunni sem fylgist hugfangin með ferð geimferjunnar til himins.
Eftir 31 sekúndu: Í rúmlega þriggja kílómetra hæð er Challenger á leið út yfir Atlantshafið. Enn grunar engan að eitthvað sé að.
Um borð í hinni nötrandi Challenger-geimferju er andinn góður. Áhafnarmeðlimirnir þrýstast aftur í sætin, unaðsleg tilfinning sem fær þá til að stíga út úr hlutverki sínu sem yfirvegaðir sérfræðingar.
„Áfram með þig, stóra mamma,“ hvetur flugstjórinn Michael Smith.
„Í fííínu lagi,“ tekur vélarmssérfræðingurinn Judith Resnik undir.
Á meðan geimferjan rís úr öskrandi víti elds og hávaða, skilur jörðina eftir og nær á stuttum tíma yfir 3.000 km/klst. hraða.
Niðri á jörðu hrópa áhorfendur og klappa hástöfum og rétta þumalinn upp til merkis um viðurkenningu. Að sögn stjórnstöðvarinnar hefur geimskotið gengið fullkomlega fyrir sig. Öllum stöðluðum verklagsreglum hefur verið fylgt í hvívetna og allar eftirlitsmælingar líta vel út.
NASA hunsaði viðvörun
Fyrir þessa geimferð höfðu O-hringirnir ítrekað valdið vandræðum í lyftiflaugunum. Fyrsta skiptið var í nóvember 1981, þegar gas innan úr eldflauginni hafði sviðið gúmmíþéttingarnar.
Í geimferjuskoti árið 1983 höfðu hlutar O-hringjanna líka brunnið burt vegna gríðarlegs hita.
Stjórnendur NASA sáu ekki ástæðu til að grípa inn í – viðkvæmu gúmmíhringirnir voru einfaldlega flokkaðir sem „óæskileg en ásættanleg áhætta“ og hin mörgu vel heppnuðu geimskot sem á undan voru komin sannfærðu geimferðastofnunina um að af O-hringunum stæði ekki nein veruleg ógn við öryggið.
O-hringirnir, sem áttu að þétta samskeyti hjálparflauganna, brugðust í kuldanum. Brennheitar gastegundir brenndu sig í gegnum flaugina og inn í eldsneytistankinn.
Framleiðandinn, eldflaugafyrirtækið Morton Thiokol, hafði komist að því að skemmdir á O-hringjunum urðu sérstaklega við geimskot í tiltölulega köldu veðri sem í Flórída þýðir við hitastig undir 18 gráðum.
Lágt hitastig gerði hringina stífa og minna teygjanlega og á klukkustundunum fyrir geimskot Challenger reyndu verkfræðingar fyrirtækisins að telja NASA á að fresta geimferðinni þar til veðrið hlýnaði.
Hitastigið á skotsvæðinu var aðeins nokkrar gráður yfir frostmarki sem var að minnsta kosti níu gráðum kaldara en í nokkru af 24 fyrri geimskotum og verkfræðingarnir lögðust eindregið gegn því að kveikt yrði á lyftiflaugunum í lofthita sem væri lægri en 11 gráður.
Þrátt fyrir viðvaranirnar ákvað NASA að geimskotið færi fram. Það reyndist örlagarík ákvörðun.
Challenger umhverfist í eldhnött
Venjulega tekur það geimferju átta og hálfa mínútu að koma sér út í geim. Svo langt kemst Challenger aldrei.
Nákvæmlega 73 sekúndum eftir flugtak heyrir stjórnstöðin „ú-ó“ frá flugstjóranum Michael Smith. Á sekúndubroti springur geimfarið í 14,5 kílómetra hæð og verður að hvítu, greinóttu skýi á bláum himninum.
Í 14,5 kílómetra hæð yfir hafinu lýkur leiðangri Challenger þegar aðaltankurinn, fullur af fljótandi súrefni og vetni, springur.
Á áhorfendasvæðinu stara áhorfendur vantrúaðir upp á reykskýin og sumir þeirra halda enn þumalfingri á lofti, eins og þeir séu lamaðir, á meðan þeir reyna að skilja hvað er að gerast fyrir augunum á þeim.
Foreldrar faðma börnin sín og reyna að hlífa þeim við þessari hræðilegu sjón.
„Geimfarið er sprungið,“ segir sleginn starfsmaður NASA við foreldra McAuliffe. „Geimfarið er sprungið,“ endurtekur móðirin skilningssljó á meðan faðirinn verður náfölur í andliti.
Þúsundir áhorfenda störðu skelfingu lostnir upp til himinins á reykskýið sem myndaðist.
Foreldrar kennarans Christa McAuliffe fylgdust með slysinu af áhorfendapöllum við Kennedy Space Center.
Þúsundir áhorfenda störðu skelfingu lostnir upp til himinins á reykskýið sem myndaðist.
Foreldrar kennarans Christa McAuliffe fylgdust með slysinu af áhorfendapöllum við Kennedy Space Center.
Versti harmleikurinn í sögu NASA er staðreynd og á meðan geimferðastofnunin sinnir hinum slegnu aðstandendum byrja samúðarkveðjur að streyma inn alls staðar að úr heiminum.
Klukkan 17 birtist Ronald Reagan Bandaríkjaforseti í sjónvarpinu, þar sem hann lýsir yfir djúpri sorg í tilfinningaþrunginni ræðu.
Sjáðu Challenger hverfa í eldhafi eftir aðeins 73 sekúndur á lofti og viðbrögð foreldra Christa McAuliffe. Viðvörun: myndefnið getur verið átakanlegt.
Seint síðdegis sendir NASA frá sér sína fyrstu opinberu yfirlýsingu. Á sekúndunum eftir sprenginguna hafði þulur tekið eftir því að augljóslega hafði orðið meiriháttar bilun en nú fullyrðir Jesse Moore, yfirmaður geimflugsdeildar, að það sé enn of snemmt að segja nokkuð um orsökina.
Ekkert virtist óeðlilegt fyrir sprenginguna og engar viðvaranir höfðu hljómað í geimferjunni, að sögn Moore sem kveðst þess fullviss um að NASA hafi þegar skipað rannsóknarnefnd sem sé komin á fullt við að safna gögnum og greina þau vandlega.
Hinn hrærði Ronald Reagan birtist á sjónvarpsskjám á heimilum víða um Bandaríkin og heiðrar geimfarana sjö sem fórust – hugrekki þeirra og óslökkvandi þrá til að kanna alheiminn.
Reykský sást stuttu eftir flugtak
Rannsóknarnefndin sem meðal annars var skipuð Neil Armstrong, fyrsta manninum á tunglinu og hinum fræga eðlisfræðingi Richard Feynman, fékk það gríðarlega erfiða verkefni að rannsaka atburðarásina sem leiddi til slyssins.
Rætt var við þá sem höfðu tekið þátt í að hanna og smíða geimferjuna, allar byggingateikningar voru greindar, birgjar voru yfirheyrðir og óendanlegt magn gagna, kvikmynda og ljósmynda frá geimskotinu var skoðað.
Það voru einmitt ljósmyndagögnin sem veittu rannsakendum þá vísbendingu sem átti eftir að hafa úrslitaþýðingu:
Myndskeið sýndu að fyrstu merki um óreglu komu fram eftir nákvæmlega 0,678 sekúndur – örskotsstund eftir flugtak – þegar dökkgrátt reykský gaus út úr samskeytum á hægri lyftiflauginni.
Eftir aðeins 73 sekúndur fer allt úrskeiðis hjá geimferjunni Challenger og geimförunum sjö um borð.
Kuldinn gerir út af við Challenger
Vegna óvenjulegs frosts yfir Flórída missa gúmmíþéttingar sem innsigla hluta lyftiflauganna, sveigjanleika sinn. Afleiðingarnar verða skelfilegar.
0,678 sekúndur
Reykjarský þrýstist út úr lekum samskeytum á hægri lyftiflauginni. Lekinn stafar af því að gúmmíþéttingin, svokallaður O-hringur sem á að þétta samskeyti eldflaugarinnar, hefur misst teygjanleika sinn og þéttigetu í frostinu.
58,788 sekúndur
Lítill, flöktandi logi kemur út úr hægri lyftiflauginni og dreifist aftur meðfram hlið eldflaugarinnar. Á þessum tímapunkti er ekki hægt að slökkva logann aftur, þar sem lyftiflaugarnar nota fast eldsneyti sem verður að brenna út af sjálfu sér.
64,66 sekúndur
Eldurinn bræðir sig inn í aðaltankinn og kveikir í eldsneytinu.
73,162 sekúndur
Aðaleldsneytistankurinn springur. Hann er fylltur með um 1,5 milljónum lítra af fljótandi eldsneyti fyrir aðalhreyfla geimferjunnar. Eldsneytið samanstendur af 75% fljótandi vetni og 25% súrefni og er gríðarlega sprengifimt. Challenger tætist í sundur.
110,225 sekúndur
Eftir sprenginguna þjóta lyftiflaugarnar stjórnlaust um himininn. Fast eldsneyti þeirra sem samanstendur af ammóníum, áli og járnoxíði, er ekki enn brunnið upp og það þarf að ýta á takka í stjórnstöðinni til að eyða eldflaugunum.
Geimfararnir voru enn í sætum sínum
Áhafnarhylki Challenger-geimferjunnar fannst 7. mars 1986, tæpum einum og hálfum mánuði eftir geimskotið. Á 30 metra dýpi, um 29 km frá ströndinni, fundu kafarar áhafnarhylkið þar sem nokkrir af látnu geimförunum sátu enn fastspenntir í sætum sínum.
Líkin voru hífð um borð og við athöfn í Kennedy-geimferðamiðstöðinni í apríl 1986 voru kisturnar afhentar aðstandendum.
Flestir aðstandendanna óskuðu eftir því að jarðsetja sína látnu í hermannakirkjugarði en Christa McAuliffe var lögð til hinstu hvílu í Blossom Hill-kirkjugarðinum efst á hæðardragi nálægt skólanum í New Hampshire þar sem hún starfaði.
Á legsteini hennar stendur að hún hafi verið „fyrsti almenni bandaríski borgarinn sem þorði út í geim“.
Myndir sem birtust síðar sýndu að áhafnareining Challenger hafði haldist heil.
Geimfararnir voru á lífi
Eftir slysið brann sama spurningin á vörum allra: Gerðu geimfararnir sér grein fyrir því að þeir væru í hættu? Já, var hið hryllilega svar.
Réttarrannsóknir sýndu að áhafnarmeðlimir lifðu sprenginguna sjálfa af en misstu meðvitund skömmu síðar og urðu ekki varir við þriggja til fjögurra mínútna fall niður að hafinu.
Við sprenginguna rofnaði súrefnisflæðið til áhafnarklefans en geimfararnir höfðu neyðarbirgðir meðferðis.
Fjórum neyðarsúrefniskútum var bjargað úr hafinu og tæknirannsóknir sýndu að þrír þeirra höfðu verið í notkun. Það þýðir að einhverjir áhafnarmeðlimir hljóta að hafa verið á lífi og færir um að virkja neyðarbirgðirnar strax eftir sprenginguna.
Að sögn sérfræðinga var klefinn þó svo mikið skemmdur að geimfararnir misstu meðvitund vegna þrýstifalls eftir u.þ.b. 20 sekúndur. Enginn þeirra upplifði líklega áreksturinn við hafflötinn sem þeir skullu á með banvænum krafti upp á 200 g.
Ferjurnar voru kyrrsettar
Þann 9. júní 1986 var skýrsla rannsóknarnefndarinnar um Challenger-slysið birt.
Geimferjan fórst vegna galla í samskeytunum milli tveggja neðstu hluta hægri lyftiflaugarinnar. O-hringurinn sem átti að tryggja að heitt gas kæmist ekki út, hafði vegna kulda misst sveigjanleika sinn og þéttingargetu.
Í skýrslunni var einnig komist að þeirri niðurstöðu að tæknilegar bilanir hefðu ekki verið eina orsökin: Að slysið gat yfirhöfuð átt sér stað var einnig að stórum hluta vegna slæms starfsanda hjá NASA.
Í mörg ár höfðu sérfræðingar bent á að O-hringirnir væru óáreiðanlegir og ófullnægjandi en NASA hafði ekkert gert til að laga gallana og hafði þar að auki þvingað geimskotið í gegn, þrátt fyrir að verkfræðingar frá fyrirtækinu sem framleiddi lyftiflaugina hefðu eindregið mælt gegn því.
Til að komast að orsökum slyssins var braki Challenger raðað upp eins og risavöxnu púsluspili.
NASA aflýsti í kjölfarið öllum geimferjuferðum í meira en tvö og hálft ár. Stofnunin gekk í gegnum ýmsar skipulagsbreytingar og bætti öryggisferla geimferjanna, auk þess sem gölluðu O-hringjunum var skipt út fyrir nýjar þéttingar sem voru mun síður hitanæmar.
Fyrst eftir tvö og hálft ár, þann 28. september árið 1988, fór ný og endurbætt geimferja á loft þegar Discovery tók stefnuna út í geim. Að þessu sinni biðu áhorfendur þó með að klappa þar til ljóst var að geimferjan væri komin heilu og höldnu á sporbaug.
