Frægasti ræðumaður Aþenu, Demosthenes, var ekki í nokkrum vafa um hlutverk kvenna í borgríkinu:
„Við höfum gleðikonur okkur til skemmtunar, ambáttir fyrir daglega þjónustu og eiginkonur til að fæða okkur lögleg börn,“ útskýrði þessi kunni ræðusnillingur í ræðu á fjórðu öld fyrir Krist.
Í augum Demosthenesar og flestra annarra aþenskra karla var hitt kynið einfaldlega hlutur sem mátti nota eftir hentugleika. Í gríska borgríkinu hafði lýðræðisstjórn ríkt í nærri 150 ár en réttindi lýðræðisins náðu ekki til kvenna í Aþenu. Þær máttu hvorki bjóða sig fram til opinberra embætta né kjósa á þjóðfundum.
Karlar vörðu mestum tíma á torgum borgarinnar við pólitískar umræður og íþróttir með öðrum körlum en eiginkonan lifði einangruðu lífi heima fyrir og fékk sjaldan að fara þaðan.
„Kona sem fer út fyrir heimilið á að vera orðin það gömul að fólk spyrji hvers móðir hún sé en ekki hvers eiginkona hún sé.“
Fyrir hugmyndasmiði lýðræðisins var hin fullkomna kona sú sem enginn talaði um, hvorki á jákvæðan né neikvæðan hátt. Með öðrum orðum átti hún að vera algjörlega ósýnileg í opinberu lífi.
Réttindi aþenska lýðræðisins náðu aðeins til karla. Konur höfðu hins vegar ekki mikið meiri réttindi en venjulegir þrælar.
Rót alls ills.
Samband forn-grískra karla við konur hafði öldum saman verið erfitt og flókið – og það átti ekki aðeins við í Aþenu. Samkvæmt grískri sköpunarsögu var fyrsta konan sköpuð að skipan Seifs guðs, vegna þess að mennirnir höfðu stolið eldinum frá guðunum.
„Sem verð fyrir eldinn mun ég gefa ykkur illa gjöf sem allir munu unna í hjarta sínu og taka þannig eigin ógæfu í fang,“ sagði guðinn Seifur samkvæmt skáldinu Hesíódosi á 8. öld f.Kr.
Refsingin var konan Pandora sem guðirnir „blésu í lygum, freistandi orðum og þjófkenndum siðum“. Hún hafði með sér krukku sem mátti alls ekki opna.
Af forvitni lyfti Pandora þó lokinu og út í heiminn flugu allar heimsins ógæfur. Eina sem eftir var í krukkunni var vonin.
Samkvæmt grískum skilningi voru konur því rót alls ills. Eins og aþenska harmleikjaskáldið Evrípídes skrifaði í leikriti: „Ef konur væru ekki til væri lífið laust við alla sorg.“
„Af öllum grísku borgríkjunum var það í Aþenu sem misræmið í réttindum karla og kvenna birtist hvað skýrast. Ástæðan var, á sinn þversagnakennda hátt, lýðræðisstjórn borgarinnar.“
Í mörgum öðrum grískum borgríkjum réðu einráðir harðstjórar eða auðugir valdamenn. Almenningur – karlar jafnt sem konur – hafði engin völd og voru því öll jafn illa sett. Með tilkomu lýðræðis í Aþenu á 6. öld f.Kr. fengu aþenskir borgarar kosningarétt og beina aðkomu að stefnu ríkisins. En tveir hópar höfðu þó enn ekkert að segja: þrælar og konur.
Og þótt frjálsbornar konur stæðu vissulega ofar en hinir fjölmörgu þrælar borgarinnar, var munurinn ekki mikill. Konur voru taldar óskynsamar og algerlega á valdi tilfinninga sinna og samkvæmt áhrifamönnum í Aþenu hættulegar bæði sjálfum sér og samfélaginu ef þær fengju völd. Að mati heimspekingsins Aristótelesar var því best fyrir konur, rétt eins og tamin dýr, að vera undir stjórn annarra.
„Á sama hátt er sambandi karls og konu frá náttúrunnar hendi þannig háttað að karlinn er æðri en konan, karlinn stjórnar og konan er undirgefin,“ skrifaði mesti hugsuður Aþenu en textar hans áttu eftir að hafa mikil áhrif á viðhorf til kvenna, einkum á miðöldum. Þess vegna kváðu lögin á um að hver aþensk kona hefði karlkyns forráðamann frá vöggu til grafar.
Ef kona dó áður en hún giftist, var gröfin oft merkt með sérstakri lútrofor-könnu sem táknaði hin sorglegu örlög hennar.
Stúlkur giftust fjórtán ára
Karlkyns forráðamaðurinn – svonefndur kyrios – var yfirleitt faðir stúlkunnar en að öðrum kosti annar náinn karlkyns ættingi. Hann bar ábyrgð á öllum stærri ákvörðunum í lífi hennar. Samkvæmt aþenskri hefð áttu stúlkur helst að giftast um fjórtán ára gamlar en maðurinn átti gjarnan að vera um þrítugt.
Hinar ungu brúðir höfðu ekkert um val eiginmanns að segja. Forráðamaðurinn tók ákvörðunina og það var yfirleitt gert út frá fjárhagslegum sjónarmiðum. Þar sem aðeins karlar gátu erft eignir fjölskyldunnar, sáu auðugir feður sér oft hag í því að gifta dætur sínar til ættingja eða vina og halda þannig heimanmundinum innan fjölskyldunnar.
Því var ekki óalgengt að frændsystkin giftust.
Svonefnd Lebes Gamikos-kanna var hins vegar tákn þess að kona hefði gift sig.
Það var einkum í hlutverki eiginkonu og móður sem konur áttu að leggja hið mikilvæga framlag sitt til aþensks samfélags. En til að geta gift sig þurfti góðan heimanmund. Eins og konan Medea segir í harmleiknum „Medea“:
„Við konur erum hinar sorglegustu manneskjur. Það kostar mikinn auð að kaupa sér eiginmann sem síðan verður húsbóndi yfir líkama okkar. En enn verra er að fá engan mann.“
En peningar voru ekki eina hindrunin. Sakleysi stúlkunnar skipti líka höfuðmáli. Ef ung stúlka missti meydóm sinn áður en hún giftist, mátti forráðamaður hennar samkvæmt lögum selja hana í þrældóm.
Konan var bundin við heimilið
Á meðan flestir drengir fengu menntun bæði í ræðumennsku og íþróttum, lögðu fjölskyldur varla neitt í menntun kvenna. Af skriflegum heimildum að dæma töldu sumir beinlínis hættulegt ef eiginkonan væri vel menntuð.
„Sá sem kennir konu að skrifa ætti að vita að hann er að færa snáki eitur,“ er haft eftir gríska gamanleikjaskáldinu Menander.
Aþenski herforinginn Alkíbíades eyddi stórum hluta tíma síns með heterum borgarinnar, heimspekingnum Sókratesi til mikillar gremju.
Vændiskonur lifðu eins og drottningar
Ólíkt eiginkonum Aþenu gátu gleðikonur borgarinnar farið frjálsar ferða sinna og þénað vel á því að skemmta körlum með vitsmunalegum samræðum og kynlífi.
Ekki allar konur í Aþenu voru dæmdar til einangraðs heimilislífs. Lúxusvændiskonurnar, heterurnar, unnu fyrir sér sem framandi skemmtikraftar í veislum og voru oft mun betur menntaðar en hinar giftu systur þeirra. Þessar stúlkur komu frá öðrum borgríkjum og voru sem útlendingar ekki bundnar sömu ströngu reglum og konur Aþenu.
Heterurnar voru þjálfaðar í að skemmta karlkyns viðskiptavinum sínum með tónlist, dansi og ekki síst kynlífi af því tagi sem menn fengu ekki í hjónabandinu.
Oft tóku heterur líka þátt í pólitískum og heimspekilegum umræðum. Ein áhrifamesta heteran á 5. öld f.Kr. var Aspasía sem varð ástkona Períklesar, leiðtoga Aþenu. Auk fegurðar sinnar var hún vel menntuð og einstaklega skarpskyggn og á að hafa aðstoðað Períkles við að semja sumar frægustu ræður hans. Samkvæmt Platóni hafði jafnvel heimspekingurinn Sókrates mikla virðingu fyrir vitsmunum Aspasíu.
Hæfileikar heteranna voru mjög eftirsóttir meðal aþenskra karla og þessar oft svo glæsilegu konur þénuðu vel á list sinni. Það var þó ekki óalgengt að þær eignuðust börn með aþenskum elskhugum sínum – en hvorki samböndin né börnin voru nokkru sinni viðurkennd af aþenska ríkinu.
Heterurnar voru því það sem næst komst frjálsum konum í Aþenu – en verðið var salan á líkama sínum.
Konur voru því dæmdar til lífs sem húsmæður og mæður. Í því fólst að sjá um börn og þræla heimilisins, eldamennsku, þrif og að spinna garn og sauma föt.
Það var líka hlutverk kvenna að sækja vatn við brunna borgarinnar en sú ferð þýddi að þær urðu að fara út fyrir veggi heimilisins þar sem ókunnir menn gátu séð þær og jafnvel áreitt. Þess vegna voru það yfirleitt ambáttir á efnameiri heimilum sem voru sendar að ná í vatn og á markaðinn.
Óttinn við að óánægðar eiginkonur fyndu sér elskhuga var svo mikill að á mörgum heimilum var venja að konur heimilisins mættu ekki einu sinni hitta karlkyns vini sem eiginmaðurinn bauð stundum heim. Aþenska lýðræðið veitti drengjum sem fæddust af aþenskum foreldrum sjálfkrafa borgararétt og réttindi. Því skipti öllu máli að enginn gæti dregið í efa hver væri faðir barnsins.
Fæðingin banvæn
Til að verða fullgildur hluti heimilis eiginmannsins þurfti hin unga brúður þó fyrst að ala barn og flestar nýgiftar konur voru því ákafar í að verða mæður. Meðgangan var hins vegar þungbær fyrir lítið þroskaðan líkama ungrar stúlku og slæm hreinlætisaðstaða gerði fæðinguna hættulega.
Þótt stúlkan fengi aðstoð frá öðrum konum á heimilinu, var kunnátta þeirra oft takmörkuð við ákafar bænir. Margar konur urðu því fórnarlömb þess hve hættuleg fæðingin gat verið.
Nútímarannsóknir á beinagrindum sem fundist hafa í Aþenu sýna að konur náðu að meðaltali aðeins um 36 ára aldri en karlar lifðu að jafnaði tíu árum lengur. Þrátt fyrir að konur hættu lífi sínu til að tryggja áframhald samfélagsins í Aþenu höfðu karlarnir ekki miklar mætur á mæðrum barna sinna.
„Ef maður gæti bara eignast börn án kvenna!“ stundi hetjan Jason upphátt í harmleik Evrípídesar um Medeu – og hann var ekki einn um þá hugsun.
Heterur voru vinsælar í drykkjusamkvæmum þar sem þær léku m.a. tónlist.
Enginn af fræðimönnum þess tíma hafði minnstu hugmynd um hvernig kvenlíkaminn virkaði á meðgöngu. Eina sýnilega framlagið til barnsfæðingar var sæði mannsins sem Grikkir töldu því innihalda sjálft fóstrið.
Í þeirra augum voru konur því aðeins eins konar akrar þar sem fóstrið óx. Harmleikjaskáldið Aiskýlos lét eina karlkyns persónu sína útskýra:
„Sú sem kölluð er móðir – þetta eru ekki hennar börn. Hún er ekki foreldri heldur fóstra. Það er karlinn sem leggst með henni sem elur af sér barnið. Konan er utanaðkomandi.“
Kynlíf þrisvar sinnum í mánuði
Á meðan aþenskir karlar gátu unað sér með ambáttum sínum, vændiskonum borgarinnar og karlkyns kunningjum, hafði kynlíf aþenskra kvenna aðeins eitt hlutverk – að eignast lögleg börn.
Óttinn við að ungar eiginkonur gætu orðið ótrúar þýddi að dygg kona mátti ekki sýna minnsta löngun. Samkvæmt gömlum aþenskum lögum átti hún rétt á að vera með eiginmanni sínum að hámarki þrisvar sinnum í mánuði – og það aðeins ef hún hafði hagað sér vel.
Ef maður hafði hins vegar eignast þann fjölda barna sem hann vildi, kaus hann frekar að sofa einn eða með ambáttum sínum heldur en að taka áhættuna á því að konan yrði aftur ólétt.
Spartverskar konur klæddust stuttum kyrtlum svo þær ættu auðveldar með að stunda íþróttir.
Aþena gerði gys að frjálslyndi Spörtu.
Jafnvel í hernaðarborginni Spörtu nutu konur meira frelsis en systur þeirra í Aþenu. Aþenskar stúlkur voru jafnan giftar um fjórtán ára aldur en spartverskar konur giftust ekki fyrr en um átján ára. Þær fengu einnig menntun í bæði listum og íþróttum.
Þær kepptu á jafnréttisgrundvelli við drengina í íþróttagreinum og gátu farið frjálsar um borgina. Aþenski heimspekingurinn Aristóteles taldi að afleiðingin væri að spartverska samfélagið væri orðið gráðugt og veikburða.
Kynlíf í hjónarúminu gat því orðið afar takmarkað strax þegar aþensk kona var komin um miðjan þrítugsaldurinn.
Það var því opinbert leyndarmál að margar konur leituðu frekar eigin úrræða til að fullnægja löngunum sínum. Á mörgum leirmálverkum frá þeim tíma má sjá gervilimina sem konur notuðu.
Gamanleikjaskáldin skemmtu sér líka við að láta kvenpersónur sínar ræða um gervilimina. Í gamanleik Aristófanesar, „Lýsistrata“, þar sem konur Aþenu reyna að binda endi á Pelópsskagastríðið með því að neita að sofa hjá mönnum sínum, minnist aðalpersónan Lýsistrata á kynlífsleikföngin í samtali við vinkonu sína.
„Þetta er eitthvað sem ég hef leikið mér með margar svefnlausar nætur,“ segir hún og vinkonan svarar: „Hann hlýtur að vera orðinn ansi slitinn ef þú hefur notað hann svona mikið.“
Fáar sóttu um skilnað
Þrátt fyrir stöðugt framhjáhald karla var sjaldgæft að konur í Aþenu reyndu að fá skilnað. Ein þeirra fáu sem tók málin í sínar hendur var, samkvæmt rithöfundinum Plútarkosi, kona að nafni Hipparete sem reyndi að skilja við mann sinn Alkíbíades með því að flytja til bróður síns.
Stuttu síðar lagði hún af stað til að láta skrá skilnaðinn. Hún komst þó ekki langt því Alkíbíades mætti á staðinn og bar hana einfaldlega aftur heim til sín. Enginn kom henni til hjálpar og Hipparete neyddist til að vera með honum það sem eftir var ævinnar. Saga hennar sýnir að konur í Aþenu höfðu engin önnur úrræði en að lúta vilja eiginmannsins.
Aþenskir leirkerasmiðir gerðu gys að því að konur þyrftu að bjarga sér sjálfar til að fá fullnægingu.
Þrátt fyrir mörg hörð orð og gjörðir bendir margt til að sumir aþenskir karlar hafi í raun elskað eiginkonur sínar afar heitt. Á legsteini í höfn Aþenu, Píreus, stendur þessi minning:
„Hér hvílir Chaerestrate. Þegar hún lifði elskaði maður hennar hana. Þegar hún dó grét hann.“
LESTU MEIRA UM AÞENSKAR KONUR
- Roger Just: Women in Athenian Law and Life, Routledge, 1989
- Sarah Pomeroy: Goddesses, Whores, Wives & Slaves – Women in Classical Antiquity, Schocken Books, 1975
- Sue Blundell: Women in Ancient Greece, Harvard University Press, 1995
