Á síðustu 50 árum hefur tíðni húðkrabbameins — og þá sérstaklega hins lífshættulega sortuæxlis (melanoma) — aukist gríðarlega í hinum vestræna heimi.
Talið er að allt að 90 prósent tilvika megi rekja beint til útfjólublárrar geislunar frá sólinni, og samkvæmt World Health Organization glíma um 1,5 milljónir manna um allan heim við sjúkdóminn í dag.
Danmörk, Svíþjóð, Holland, Finnland og Þýskaland skipa óheppilega efstu sæti í Evrópu þegar kemur að nýgengi sjúkdómsins. Það sýna tölur úr krabbameinsgagnagrunni European Cancer Information System.
Á Íslandi greinast um 90 manns með grunnfrumu- eða flöguþekjukrabbamein á ári og um 45 manns sem greinast með sortuæxli í húð.
Þar sem sjúkdómurinn er bæði algengur og alvarlegur hafa vísindamenn lengi reynt að finna betri leiðir til að greina hann á fyrri stigum.
Nú benda nýjar rannsóknir til þess að lausnin kunni að leynast í einhverju sem við höfum þegar yfir að ráða.
Sortuæxli er tegund húðkrabbameins sem myndast þegar sortufrumur — þær frumur sem gefa húðinni lit — fara að vaxa stjórnlaust.
Sjúkdómurinn er hættulegur vegna þess hve hratt hann getur dreift sér til annarra líffæra ef ekki er gripið inn í snemma.
Gervigreind greinir dulin áhættumynstur.
Í nýrri rannsókn hafa vísindamenn við Gautaborgarháskóla og Chalmers-tækniskólann notað gervigreind til að greina heilsufarsgögn frá sex milljónum Svía.
Af þessum stóra hópi greindust tæplega 38.582 einstaklingar með sortuæxli á fimm ára tímabili.
Í gagnasafninu voru meðal annars upplýsingar um greiningar, lyfjanotkun og félags- og efnahagslega stöðu.
Og það er einmitt í samspili þessara þátta sem gervigreindarlíkönin virðast hafa greint mynstur sem benda til aukinnar áhættu á sortuæxli.
Besta líkanið gat að sögn greint á milli þeirra sem síðar fengu sjúkdóminn og þeirra sem fengu hann ekki í um 73 prósent tilvika.
Jafnvel einfaldara líkan — sem byggði eingöngu á aldri og kyni — náði um 64 prósenta nákvæmni.
Góð ráð til að verjast sólinni
Mælt er með að verja sig fyrir sólinni þegar útfjólubláa geislunin er komin upp í 3 eða hærra á UV-kvarðanum.
Best er að halda sig í skugga milli klukkan 12 og 15 þegar sólin er sterkust á sumrin.
Einnig er ráðlagt að hylja beran húð með fatnaði og nota sólhat með breiðu barði sem skyggir á höfuð, eyru og andlit.
Að lokum er mikilvægt að bera á sig sólarvörn með að minnsta kosti 30 í varnarstuðli á þau svæði líkamans sem ekki eru hulin. Um það bil lófafylli af sólarvörn dugar fyrir allan líkamann.
Með því að sameina upplýsingar um greiningar, lyfjanotkun og félagslegar aðstæður tókst vísindamönnunum jafnframt að greina mjög litla hópa í sérstaklega mikilli áhættu, þar sem um 33 prósent þróuðu með sér sortuæxli innan fimm ára.
„Niðurstöður okkar senda skýr skilaboð um að hægt sé að nýta skráðar heilsufarsupplýsingar með markvissari hætti í framtíðinni,“ segir Martin Gillstedt, doktorsnemi við Gautaborgarháskóla, í tilkynningu.
„Gögn sem þegar liggja fyrir í heilbrigðiskerfinu má nýta til að bera kennsl á einstaklinga í aukinni hættu á sortuæxli.“
Hún er á 800.000 km hraða, er í öllum regnbogans litum og svo er það nánast furðulegt glópalán að við getum upplifað sólmyrkva. Hér höfum við safnað saman nokkrum staðreyndum um lífgjafa okkar allra, sólina:
Vísindamennirnir benda á að aðferðin gæti í framtíðinni gert skimun markvissari og stuðlað að betri nýtingu fjármuna í heilbrigðiskerfinu.
Aðferðin er þó enn á rannsóknarstigi og langt frá því að vera tilbúin til klínískrar notkunar.
Rannsóknin birtist í vísindatímaritinu Acta Dermato-Venereologica.
