Stöðugt fleiri eru í meðferð við ADHD. Nýgengi nýrrar ADHD-lyfjanotkunar hjá drengjum 7-17 ára árin 2021-2023 var 10,9 á hverja 1000 íbúa og 13,5 hjá stúlkum.
Enn er þó margt á huldu hvað taugaþroskaröskun þessa snertir en sem dæmi má nefna að algengustu lyfin virka engan veginn jafn vel á alla og fyrir vikið eru stundaðar viðamiklar rannsóknir á þessu sviði.
Einn margra ADHD-rannsakenda er Nanfang Pan, röntgenlæknir við Sichuan háskólann í Kína.
Hann hefur fært rök fyrir því, út frá þúsundum heilasneiðmynda, að okkur kunni hugsanlega að yfirsjást eitt mikilvægt atriði þegar við reynum að skilja sjúkdómsgreininguna.
Hann segir uppgötvun sína opna fyrir mjög bættar framtíðarhorfur og segir í viðtali við Lifandi vísindi að uppgötvunin geti rutt brautina fyrir markvissari og áhrifaríkari meðferðarúrræðum.
Nokkrar tegundir ADHD
Ef við viljum reyna að skilja uppgötvun Nanfangs Pan er brýnt að leiða hugann að rannsóknaraðferð hans.
Rannsóknin byggir á gögnum úr heilasneiðmyndum tveggja ferilhópa, þ.e. þátttakendahópa í vísindarannsóknum, þar sem þátt tóku alls eitt þúsund börn sem greind höfðu verið með ADHD svo og 677 einstaklingar í samanburðarhópi.
Vísindamennirnir byrjuðu á að rannsaka á hvern hátt ADHD hefur áhrif á ólíka uppbyggingu heilans og tauganetin í honum. Að því loknu báru þeir niðurstöðurnar saman við ólíkar rannsóknir á boðefnum heilans, sem taugafrumurnar nota til að eiga í samskiptum.
Þegar á heildina er litið komust vísindamennirnir að raun um að svo virðist sem um sé að ræða þrjár ólíkar gerðir af ADHD.
Tæknilega lýsingin er á þann veg:
„Rannsóknir okkar skipta flækjustigi ADHD í þrjár aðskiljanlegar, taugalíffræðitengdar lífgerðir sem hver hefur yfir sínu klíníska sniði að ráða, ólíkri framvindu, svo og mismundandi sameindareinkennum,“ skrifar Nanfang Pan í tölvupósti til Lifandi vísinda.
Þetta táknar sem sé að vísindamenn geta greint líffræðilegan mismun alveg niður á sameindastig meðal einstaklinga með ADHD og mismun þessum er síðan unnt að skipta í þrjá meginflokka.
ADHD truflar tauganet heilans
Geta okkar til að einbeita okkur ræðst algerlega af ákveðnum umskiptum milli tveggja tauganeta í heilanum. Hjá þeim sem eru með ADHD getur heilinn ekki sinnt þessum umskiptum að öllu leyti.
Heilinn fer í tómagang
Heilinn ver um 80 prósent orkunnar í svokallað tómagangstauganet (rautt), sem leiðir af sér straum samhengislausra hugsana sem einkennast af athyglisleysi. Þegar við hvorki upplifum neitt óvænt né þurfum að leysa verkefni, ræður þetta tauganet alfarið ríkjum.
Verkefni vekja heilann
Þegar einstaklingur sem ekki er með ADHD þarf að leysa verkefni eða verður fyrir óvæntum skynhrifum slokknar á frígírstauganetinu. Þess í stað virkjast athyglistauganetið (gult). Niðurstaðan verður sú að samhengislausar hugsanir hverfa og við byrjum að einbeita okkur.
ADHD gefur samhengislausum hugsunum svigrúm
Þegar hins vegar um er að ræða einstakling með ADHD munu verkefni og skynhrif aðeins geta slökkt á frígírstauganetum að sumu leyti og athyglistauganetin eru ekki virkjuð til fullnustu. Samhengislausu hugsanirnar halda áfram og einbeitingin kemur aðeins að hálfu gagni.
Þannig má aðgreina hópana
Vísindamenn tala um lífgerðir 1, 2 og 3, og lýsa þeim á þann veg:
- 1: Alvarleg-blönduð tilfinningaleg vanstjórn
- 2: Yfirgnæfandi ofvirkni/hvatvísi
- 3: Yfirgnæfandi athyglisleysi
Þeir sem þekkja til ADHD munu kannast við sum hugtökin. Lýsingarnar á flokkunum þremur byggja nefnilega á þekktum einkennum, en þau kallast DSM-skilgreind einkenni (þ.e. greining samkvæmt DSM-greiningarkerfinu):
„Það sem vakti hvað mesta furðu var að þessar lífgerðir sem voru skilgreindar með hliðsjón af heilanum og engu öðru, voru í réttu samræmi við skilgreiningu samkvæmt DSM-greiningarkerfinu,“ segir Nanfang Pan.
Flokkunargerðirnar þrjár fela í sér eftirtalin einkenni:
Ofvirkni er einkum greind með hliðsjón af eirðarleysi og óróleika.
Athyglisskortur lýsir sér á þann hátt að þeir sem eiga í hlut eiga erfitt með að ráða við hversdagsleg verkefni og að ljúka við það sem hafið er.
Blönduðu gerðirnar fela í sér þætti úr báðum flokkunargerðum.
Rýnt frekar í líffræðina að baki
Þegar ADHD-rannsóknir eiga í hlut er vitað að einkennin geta verið afar breytileg frá einum einstaklingi til annars.
Það nýja í þessu er það að Nanfang Pan og starfsfélagar hans eru nú skrefinu nær því að skilja líffræðilegan mismuninn sem liggur til grundvallar tilbrigðunum.
„Nú höfum við yfir að ráða líffræðilegum sönnunum sem styðja klínísku athuganirnar á því að ADHD sé ólíkt frá einum einstaklingi til annars,“ skrifar Nanfang Pan.
Vísindamaðurinn er þeirrar skoðunar að uppgötvunin geti leitt af sér áhrifameiri og markvissari meðferðarúrræði.
Vonir eru bundnar við að þegar fram í sækir verði læknum gert fært að nota heilalífmerki Nanfangs Pan til að ákvarða hvaða lífgerð tiltekið barn tilheyrir, sem svo hugsanlega getur haft áhrif á meðferðarúrræðin fyrir barnið.
„Sem dæmi gæti það að tiltekið barn yrði flokkað í lífgerð 1 gert það að verkum að fylgst yrði grannt með tilfinningalegu ójafnvægi þess,“ skrifar Nanfang Pan.
Vísindamanninn dreymir um ný meðferðarúrræði
Nú á dögum eru einstaklingar með ADHD oft meðhöndlaðir með lyfinu rítalíni, en virka efnið í því, metýlfenídat, getur gagnast þeim með því að bæta einbeitinguna og rósemi hugans.
Lyfið getur komið að góðu gagni er það hefur raunar ekki jafn vænleg áhrif á alla og fyrir bragðið má ætla að ný meðferðarúrræði verði kærkomin hjá mörgum sjúklingum.
Nanfang Pan leggur þó áherslu á að þó svo að rannsókninni sé lokið sé langur vegur í að ný meðferðaúrræði líti dagsins ljós í raun. Frekari rannsókna sé þörf, m.a. klínískra tilrauna sem leitt geti i ljós hvort úrræði sem tengjast ólíkum lífgerðum gefi góða raun.
Rannsóknin birtist í vísindatímaritinu JAMA Psychiatry.
