Mánudaginn 6. apríl 2026 markaði tímamót í nútíma geimferðum þegar fjórir geimfarar um borð í Artemis II-leiðangri NASA luku sögulegri ferð sinni umhverfis tunglið.
Nú hefur NASA birt fyrstu myndirnar úr Orion-geimfarinu sem áhöfnin tók út um einn glugga þess á fluginu kringum tunglið.
Þótt geimfararnir hafi jafnóðum lýst fyrir flugstjórn í Houston þeirri stórbrotnu sýn sem blasti við þeim skiluðu myndirnar sér ekki strax.
En biðin var þess virði
Lítum nú á ljósmyndirnar.
Sjaldgæf sýn á bakhlið tunglsins
Fjórir geimfarar leiðangursins eru fyrstu manneskjurnar sem hafa séð stór svæði á bakhlið tunglsins með berum augum.
Apollo-leiðangrarnir á árunum 1968 til 1972 fóru hins vegar svo lágt yfir yfirborðið að útsýnið varð takmarkað og aðeins lítill hluti bakhliðarinnar sást í dagsbirtu. Pólsvæðin sáust varla.
Geimfarar Artemis II nutu aftur á móti kjöraðstæðna í birtu og gátu skoðað jarðfræðilegan mun á framhlið og bakhlið tunglsins.
Bakhlið tunglsins einkennist af mun þykkari skorpu, minni hraunstraumum og mun fleiri loftsteinagígum.
Hér sést jörðin að hluta hulin bak við tunglið, mynduð út um glugga Orion-geimfarsins 6. apríl 2026 – örfáum mínútum áður en geimfarið hvarf fyrir bakhlið tunglsins og sambandið við jörðina rofnaði í 40 mínútur.
Á fluginu fram hjá tunglinu skráði áhöfnin fjölda loftsteinsgíga, forna hraunstrauma og sprungur í yfirborðinu.
Þau sáu einnig sex blossa þegar loftsteinar skullu á yfirborð tunglsins.
Geimfararnir tóku fjölda mynda af gígum tunglsins. Hér sést Vavilov-gígurinn á bakhlið tunglsins en hann sést ekki frá jörðu. Gígurinn er um 100 kílómetrar í þvermál. Hægra megin á myndinni sést hvernig sléttara svæði inni í gígnum tekur við af ósléttara landslagi við jaðarinn.
Eitt stærsta augnablik leiðangursins var þegar geimfararnir skoðuðu Mare Orientale (Austurhafið) – gríðarstóra árekstrardæld sem er um 965 kílómetrar í þvermál og varð til fyrir um 3,8 milljörðum ára.
Svæðið markar mikilvægt skil á milli framhliðar og bakhliðar tunglsins, og athuganir þaðan skipta sköpum fyrir skilning vísindamanna á árekstrargígum víðs vegar um sólkerfið, að sögn NASA.
Áður höfðu aðeins myndavélar um borð í ómönnuðum geimförum getað rannsakað þetta svæði.
Austurhafið - Mare Orientale sést í miðjunni, með dökkum bletti úr fornu hrauni sem braust upp um tunglskorpuna fyrir milljörðum ára.
Á ferð sinni um bakhlið tunglsins urðu geimfararnir einnig vitni að sjaldgæfum 53 mínútna sólmyrkva í geimnum, áður en sólin birtist á ný.
Geimfararnir urðu fyrstu manneskjurnar til að sjá sólmyrkva frá tunglinu. Myndin sýnir tunglið hylja sólina.
NASA hyggst birta allt myndefnið þegar búið er að sækja öll gögnin og vinna úr þeim. Meginhluti þeirrar vinnu klárast þó ekki strax.
Fyrir tungl- og reikistjörnufræðinga um allan heim hefur þessi leiðangur ómetanlegt gildi.
Myndir af gígum, hryggjum og fornum hraunstraumum á yfirborði tunglsins geta hjálpað vísindamönnum að skilja betur hvernig tunglið – og sólkerfið – varð til.
Hér eru geimfararnir um borð í Orion-geimfarinu á leið heim frá tunglinu. Hér sést jörðin sem hálfmáni rísa upp við jaðar tunglsins.
Nýtt heimsmet í geimnum
Áhöfnin lét sér ekki nægja að fljúga umhverfis tunglið heldur setti hún einnig heimsmet.
Geimfararnir fjórir voru lengst 406.771 kílómetra frá jörðu sem er lengra en nokkur annar maður hefur farið.
Það jafngildir því að aka hringinn í kringum jörðina við miðbaug meira en tíu sinnum – nema beint út í geim.
Fyrst tunglið snýr alltaf sömu hlið að jörðu, stafar það þá af því að það snúist ekki lengur um sjálft sig? Og hefur þetta alltaf verið svona?
Eftir vel heppnaða ferð umhverfis tunglið er Orion-geimfarið komið aftur til jarðar. Áhöfnin lenti í Kyrrahafinu 11. apríl 2026 klukkan 00:07 að íslenskum tíma.
