Fylgdu áhöfninni og flugvélinni sem varpaði kjarnorkusprengjunni yfir Hírósíma. Hér er atburðarásin – klukkutíma fyrir klukkutíma – frá því flugvélin leggur af stað þar til Hírósíma eru rústir einar.
Þú finnur einnig svör við mörgum þeirra spurninga sem vakna um afleiðingar kjarnorkusprenginganna yfir Hírósíma og Nagasakí.
Flugvélin fer í loftið frá bækistöð í Kyrrahafinu
Kl. 2.45: Hírósíma er aðalskotmark aðgerðarinnar
Andrúmsloftið í stjórnklefanum er þrúgandi þegar flugmaðurinn Paul Tibbets gefur í á sérútbúnu B-29 sprengjuflugvélinni. Vélin vegur 12 tonnum meira en venjulega.
Ef hún kemst ekki brátt á loft eru líkur á að sprengjuvélin og hinn skelfilegi farmur hennar endi í Kyrrahafinu við enda flugbrautarinnar.
4,5 af þessum 12 tonnum eru í fremra sprengjuhólfinu – þar er kjarnorkusprengjan Little Boy geymd.
Þennan dag, 6. ágúst 1945, mun þessi risavaxna vél verða nýtt í fyrstu kjarnorkuvopnaárásina.
Slæm stemning um borð
Aukabensín fyrir yfir 2.500 kílómetra flugleiðina að suðurströnd Japans vegur þungt. Eldsneytið þarf líka að endast til baka alla leið til Tinian-eyju, langt úti í Kyrrahafi.
En ofhleðsla er ekki eina ástæðan fyrir hinu þrúgandi andrúmslofti. Við hliðina á Tibbets situr Robert Lewis í sæti aðstoðarflugmanns.
Hann er vanur að stjórna flugvélinni sjálfur en vegna þess að verkefnið snýst um að varpa sprengju af nýrri og óþekktri gerð, hefur yfirmaður hans – ofursti Tibbets – ákveðið að taka sjálfur sæti aðalflugmannsins.
Stórir, svartir stafir á hlið flugvélarinnar segja heiminum allt um þá niðurlægingu sem Lewis upplifir: Rétt fyrir neðan stjórnklefann stendur nafnið Enola Gay – móðurnafn Tibbets. Lewis er enn brjálaður.
Kannski einmitt vegna hins spennuþrungna andrúmslofts hefur Tibbets ekki sagt Lewis hvernig hann ætlar sér að koma þessari 65 tonna þungu flugvél á loft: hinn reyndi flugmaður hyggst nýta alla flugbrautina til að ná sem mestum hraða áður en hann reynir að lyfta vélinni.
Tibbets einbeitir sér að því að halda flugvélinni niðri, á meðan fjórir risamótorar auka hraðann hægt og rólega. Þegar Enola Gay er komin meira en tvo þriðju hluta brautarinnar hrópar Lewis:
„Hún er of þung. Lyftu henni upp, núna!“
En Tibbets lætur sem hann heyri ekki. Hann lítur á mælitækin – hreyflarnir eru enn ekki komnir upp í 2.550 snúninga á mínútu sem hann telur lágmark til að flugvélin geti lyft sér.
Lewis grípur eftir stýripinnanum þegar brautarlok nálgast. „Nei – láttu það vera,“ hrópar Tibbets.
Og á síðustu sekúndu, þegar Lewis hallar sér fram á ný til að grípa inn í, rífur Tibbets loks í stýripinnann – og hægt og rólega lyftist flugvélin frá jörðinni, nákvæmlega þar sem flugbrautin endar.
Staðreyndir um Little Boy
Hírósímasprengjan
Gælunafn: Little Boy Þyngd: 4,4 tonn Lengd: 3 metrar Þvermál: 71 sentímetri Magn auðgaðs úrans: 64 kíló Sprengikraftur, mældur í tonnum af TNT: 13.000 tonn
„Allt gekk vel við flugtak. Ekkert óvenjulegt að gerast.“
Færsla úr dagbók Lewis.
Áhöfnin veit lítið um tilgang ferðarinnar
Enola Gay svífur hátt yfir Kyrrahafinu. Á innan við sex klukkustundir verður flugvélin komin yfir Japan – með fyrstu kjarnorkusprengju mannkynssögunnar innanborðs.
Áhöfnin hefur ekki fengið miklar upplýsingar um leiðangurinn. Hún veit aðeins að verkefnið snýst um að varpa leynilegri og sérlega öflugri sprengju.
Þrjú ár og átta mánuðir eru liðin frá því Japanir réðust á bandaríska flotann í Pearl Harbor þann 7. desember 1941 og drógu þannig Bandaríkin inn í seinni heimsstyrjöldina.
Í fyrstu virtust Japanir ósigrandi en smám saman voru þeir hraktir á flótta, eyju fyrir eyju. Bardagarnir voru blóðugir og miskunnarlausir.
Næsta skref var óumflýjanlegt: að ráðast inn í Japan eða neyða Japani til skilyrðislausrar uppgjafar.
Áhöfnin um borð í Enolu Gay veit enn ekkert með vissu um lokamarkmið flugsins – það er í höndum þriggja annarra flugvéla að afla nauðsynlegra upplýsinga.
Þessar þrjár könnunarvélar halda nú til strandborganna Hírósíma, Kokura og Nagasakí. Hírósíma er aðalmarkmiðið en ef það er lágskýjað og borgin illgreinanleg úr lofti, á Enola Gay að snúa sér að öðru hvoru varaskotmarkinu.
Staðreyndir um Enolu Gay
Fyrstu kjarnorkusprengju heimsins var flogið til Japans í lestarrými B-29 flugvélarinnar Enolu Gay. Þessi stóra sprengjuflugvél bar nafn móður flugmannsins, Pauls Tibbets.
Tegund flugvélar: Boeing B-29 Superfortress
Áhöfn: 12 menn
Flugdrægni: 5.230 km
Flugstjóri: Paul Tibbets
Aðstoðarflugmaður: Robert Lewis
Gælunafn: Enola Gay – nefnd eftir móður flugstjórans
Flugvöllurinn sem Enola Gay tók á loft frá: Tinian-bækistöðin við Norður-Maríanaeyjar í Kyrrahafinu
Fjarlægð milli Norður-Maríanaeyja og Hírósíma: yfir 2.500 kílómetrar
Flugtími frá Tinian til Hírósíma: 5 klukkustundir og 30 mínútur
Kl. 3.00: Nýtt stríðsvopn kynnt til sögunnar
Í stjórnklefanum ríkir enn þögn milli Lewis og Tibbets – fyrir utan nauðsynlegar samræður um flugið. Hvorugur minnist á þá dramatísku stund fyrr um morguninn þegar Lewis var við það að taka stjórnina í sínar hendur.
Í flugdagbók sína skrifar Lewis stuttlega: „Allt gekk vel við flugtak. Ekkert óvenjulegt að gerast.“
Næstu klukkutímana er lítið um að vera um borð. Flugleiðin liggur fyrst til eyjarinnar Iwo Jima og þaðan áfram í átt að Japan.
„Við vitum ekki nákvæmlega hvað gerist þegar við sleppum sprengjunni. Þetta hefur aldrei verið reynt áður en við búumst við að það myndist ský með svona lögun og að birtan verði skærari en sólarljósið.“
– William Parson, vopnasérfræðingur um borð í Enolu Gay
Vopnasérfræðingurinn William Parsons er sá eini um borð sem getur ekki slakað á. Hann bankar létt á öxl Tibbets og segir: „Nú byrjum við.“
„Dómarinn er tekinn til starfa,“ segir Tibbets í dulkóðuðu máli yfir talstöðina til Tinian-bækistöðvarinnar. Á meðan hefur Parsons komist að sprengjuhólfinu og klifrar inn – þar sem kjarnorkusprengjan Little Boy er geymd.
Hann er sá eini í áhöfninni sem veit með vissu að um kjarnorkusprengju er að ræða.
Þess vegna fékk hann það hlutverk, tveimur dögum áður, að upplýsa hina áhafnarmeðlimina um leyndarmálið um borð. Án þess að nefna orðið „kjarnorkusprengja“ útskýrði hann:
„Sprengjan sem þið eigið að varpa er algjörlega ný í sögu stríðsreksturs – þetta er öflugasta eyðingarvopn sem nokkru sinni hefur verið smíðað. Við teljum að hún muni þurrka út nánast allt innan fimm kílómetra radíusar.“
Á töflu fyrir aftan sig teiknaði Parsons sveppalaga sprengjuský áður en hann hélt áfram:
„Við vitum ekki nákvæmlega hvað gerist þegar við sleppum sprengjunni. Þetta hefur aldrei verið reynt áður en við búumst við að það myndist ský með svona lögun og að birtan verði skærari en sólarljósið.“
Manhattan-verkefnið
Little Boy er afrakstur risavaxinnar og leynilegrar þróunarvinnu sem gekk undir dulnefninu Manhattan-verkefnið.
130.000 vísindamenn og tæknimenn unnu dag og nótt að því að smíða kjarnorkusprengjuna. Virtustu eðlisfræðingar heims, þar á meðal Albert Einstein og danski vísindamaðurinn Niels Bohr, lögðu sitt af mörkum.
Á innan við mánuð fengu vísindamennirnir staðfestingu á að kenningar þeirra stæðust, þegar fyrsta kjarnorkutilraunin var framkvæmd í eyðimörk í Bandaríkjunum.
Skaðlaus kjarnorkusprengja
Little Boy er þó tiltölulega skaðlaus fyrstu kílómetrana sem Enola Gay flýgur í átt að eyjunni Iwo Jima.
Sprengjan hefur enn ekki verið gerð virk – öryggisráðstöfun sem átti að koma í veg fyrir að Tinian-bækistöðin yrði jöfnuð við jörðu ef flugvélin slysaðist til að hrapa við flugtak. Nú er það hlutverk Parsons að gera sprengjuna virka.
Hann er sá eini um borð sem veit að sprengjan sem hann er að skrúfa saman kostar jafn mikið og heilt flugmóðurskip.
Sérfræðingurinn minnir helst á bifvélavirkja þegar hann, bölvandi og ragnandi, hallar sér yfir Little Boy. Beittar málmplötur skera í fingur hans og rífa upp bolinn.
Aðstoðarmaður hans, Jeppson, heldur á vasaljósi og réttir honum verkfæri eftir þörfum.
Svona virkaði kjarnorkusprengjan sem var varpað á Hírósíma
Sprengipúður hóf keðjuverkunina
Af öryggisástæðum var úranið í Little Boy í það litlu magni að hvorki flugslys né eldur nægðu til að koma af stað kjarnahvörfum. Aðeins með því að skjóta tveimur úranskömmtum saman á miklum hraða myndaðist svokallaður markmassi (critical mass) – sem kom sprengingunni af stað.
Aftast í sprengjunni var 38,5 kílóa úranskot. Því var skotið fram eftir sprengjunni með sprengipúðri.
Úranskotið þeyttist áfram eftir öflugu röri innan í sprengjunni sem var 10 sentímetrar í þvermál.
Í trjónu sprengjunnar, úr hertu stáli, voru til viðbótar 25,5 kíló af úrani. Áreksturinn leysti úr læðingi nægilega mikla orku til að kjarnahvörf hæfust.
Sprengipúður hóf keðjuverkunina
Af öryggisástæðum var úranið í Little Boy í það litlu magni að hvorki flugslys né eldur nægðu til að koma af stað kjarnahvörfum. Aðeins með því að skjóta tveimur úranskömmtum saman á miklum hraða myndaðist svokallaður markmassi (critical mass) – sem kom sprengingunni af stað.
Aftast í sprengjunni var 38,5 kílóa úranskot. Því var skotið fram eftir sprengjunni með sprengipúðri.
Úranskotið þeyttist áfram eftir öflugu röri innan í sprengjunni sem var 10 sentímetrar í þvermál.
Í trjónu sprengjunnar, úr hertu stáli, voru til viðbótar 25,5 kíló af úrani. Áreksturinn leysti úr læðingi nægilega mikla orku til að kjarnahvörf hæfust.
Kjarnorkusprengjan undirbúin í flugvélinni
Kl. 3.10: Vopnasérfræðingurinn opnar sprengjuna
Parsons opnar Little Boy og kemst að rörinu utan um sprengjuna. Efst í rörinu liggur hólkur með óstöðugu úrani – hann líkist helst niðursuðudós.
Fyrir aftan dósina er holrúm sem Parsons fyllir með sprengipúðri og rafstýrðum kveikibúnaði.
Þegar rafmerki kveikir í sprengipúðrinu, þeytist skammturinn af hinu óstöðuga úrani niður eftir rörinu og skellur á úrankjarna fremst í sprengjunni. Við það hefjast kjarnahvörf sem leysa úr læðingi gífurlegan kraft kjarnorkusprengjunnar.
Klukkan 3.20 er Parsons búinn að gera klárt og skrúfar ytri plöturnar fastar á ný. Sprengjan er nú nánast tilbúin.
Aðeins þrír innsiglaðir öryggisrofar koma í veg fyrir að rafstraumur kveiki óvart á hinum rafræna kveikibúnaði. Á lokametrunum munu tæknimennirnir snúa aftur að sprengjunni og skipta út þessum þremur öryggjum.
Slys hefði getað þurrkað út stærstu flugstöð Bandaríkjanna
Til að koma í veg fyrir að kjarnorkusprengjan spryngi fyrir mistök var rafmagnið til rafræna kveikibúnaðarins aftengt allt þar til skömmu fyrir komu að Hírósíma.
Einnig mátti ekki fylla sprengipúðrið í aftari hluta sprengjunnar fyrr en eftir flugtak, svo ekki væri hætta á að hún spryngi og eyddi Tinian-bækistöðinni – stærstu flugstöð Bandaríkjanna.
Kl. 4.25: Uppljóstrun um vopnið varðar dauðarefsingu.
Um hálfri klukkustund áður en Enola Gay á að mæta tveimur fylgdarflugvélum yfir Iwo Jima afhendir Tibbets Lewis stjórn flugvélarinnar og yfirgefur stjórnklefann.
Flestir úr áhöfninni slaka á eða lesa bækur. Tibbets skríður eftir löngum göngum sem liggja yfir sprengjuhólfin tvö og aftur í seturýmið aftast í vélinni.
Hann heilsar þeim sem eru vakandi og ræðir við þá á rólegu nótunum.
Þegar hann kemur aftast að stélskyttu sinni, Bob Caron, í skotklefanum í aftast í flugvélarinni, spyr hann:
„Bob, ertu búinn að átta þig á því hvert við erum að fara?“
„Herra ofursti, ég vil ekki enda upp við vegg og verða skotinn,“ svarar Caron og vísar þar til þeirra hótana sem hafa hangið yfir öllum sem komu að kjarnorkuverkefninu.
Caron og allir sem komu að smíði og flutningi sprengjunnar vita að ef þeir ljóstra upp leyndarmálum um þetta háleynilega vopn, gætu þeir átt dauðarefsingu yfir höfði sér.
Verkefnið er svo leynilegt að varaforsetinn Truman vissi ekki einu sinni af því, fyrr en hann tók við embætti af nýlátna forsetanum Roosevelt þann 12. apríl 1945.
„Bob. Við erum lagðir af stað – þú mátt tala núna,“ segir Tibbets með bros á vör.
„Er það sem við höfum með okkur martröð efnafræðingsins?“ spyr Caron.
„Nei, ekki beint,“ svarar Tibbets.
„Er það þá martröð eðlisfræðingsins?“
„Já,“ segir Tibbets.
„Ætlum við að kljúfa atóm?“ spyr Caron. Skyttan veit ekki nákvæmlega hvað orðin þýða en hann hefur lesið eitthvað um atóm í vísindatímariti.
Sex flugvélar tryggðu árangur aðgerðarinnar
B-29 flugvélin gat flogið 5.230 kílómetra og borið meira en níu tonn af sprengjum.
Venjulega réðust Bandaríkjamenn á Japan með hundruðum þungt hlaðinna sprengjuflugvéla. En þegar kjarnorkusprengjunni var varpað, var það gert með leyniaðgerð þar sem aðeins sex vélar tóku þátt – allar af gerðinni B-29 Superfortress.
Þrjár þeirra flugu á undan og könnuðu veðurskilyrði yfir Hírósíma, Kokura og Nagasakí sem allar höfðu verið valdar sem möguleg skotmörk.
Enolu Gay var fylgt alla leið af vélunum The Great Artiste og No. 91. Hlutverk þeirra var að safna upplýsingum um áhrif sprengjunnar; þær vörpuðu mælitækjum niður í fallhlífum og tóku ljósmyndir af árásinni.
Enola Gay var sérútbúin
Sprengjuflugvélar af gerðinni B-29 Superfortress höfðu um tíma verið notaðar í árásum á Japan en fjórtán sérstakar útgáfur, svonefndar Silverplate-vélar, voru smíðaðar sérstaklega til að varpa kjarnorkusprengjum.
Þessar vélar voru 3,3 tonnum léttari, þar sem flestar brynjur vélarinnar höfðu verið fjarlægðar. Þær gátu því flogið í yfir níu kílómetra hæð – svo hátt að japanskar orrustuvélar náðu þeim ekki.
Helstu sérkenni Silverplate-flugvélanna:
- Sprengjuhurðin gat lokast óvenjulega hratt.
- Bein innspýting bensíns gerði mótorana áreiðanlegri.
- Allar vélbyssur nema sú aftasta höfðu verið fjarlægðar.
Kjarnorkusprengjan á að bjarga mannslífum
Kl. 4.55: Stefnan tekin á Hírósíma
Á fyrirfram ákveðnum tíma mætir Enola Gay tveimur B-29 vélum yfir Iwo Jima.
Morgunroðinn tekur að ryðja næturmyrkrinu úr vegi og ljósbleik rönd dregst eftir sjóndeildarhringnum undir dökkum himni. Tibbets tekur aftur við stjórninni og hækkar flugið upp í um það bil þrjú þúsund metra hæð.
Flugvélarnar þrjár raða sér í lauslega V-myndaða fylkingu með Enolu Gay fremst og halda beinni stefnu á Hírósíma – á meðan sólin rís.
Reynslan frá innrásunum á Iwo Jima og Okinawa fyrr á árinu varð til þess að Truman Bandaríkjaforseti samþykkti að beita kjarnorkuvopni.
Japönsk mótstaða á þessum tveimur eyjum var grimmileg – því óvinurinn var nú í fyrsta sinn að verja eigið landsvæði.
Greiningar á mannfalli Bandaríkjamanna í þessum orrustum bentu til þess að yfir 267.000 hermenn gætu fallið og nærri ein milljón særst ef til innrásar kæmi inn á meginland Japans.
Þess vegna var ákveðið að beita kjarnorkusprengju – til að bjarga lífum.
Áhöfnin fékk afhent sólgleraugu sem líktust logsuðugleraugum. Þau áttu að verja augun fyrir ofbirtunni frá blossanum sem myndaðist þegar kjarnorkusprengjan sprakk.
Kl. 6.30: Fyrsta kjarnorkusprengja heimsins er aðeins tveimur tímum frá Hírósíma
Tæplega tveimur tímum áður en flugvélin nær suðurhluta Japans skríður vopnasérfræðingurinn Morris Jeppson fram í fremra sprengjuhólfið. Hlutverk hans er að gera sprengjuna tilbúna til notkunar.
Hann fjarlægir þrjú græn innsigluð öryggi og setur í staðinn þrjú rauð. Með því er rafmagnið tengt alla leið frá rafhlöðu sprengjunnar niður í rafræna kveikibúnaðinn.
Nú er sprengjan tilbúin – það eina sem þarf er að virkja rafstrauminn.
Þegar öryggjunum hefur verið skipt út skríður Parsons að Tibbets og tilkynnir honum að aðstoðarmaður hans hafi nú virkjað sprengjuna.
Tibbets tekur upp hljóðnemann að samskiptakerfi flugvélarinnar. Nú loksins afhjúpar hann leyndarmál farangursins fyrir allri áhöfninni:
„Það sem við höfum með okkur er fyrsta kjarnorkusprengja heimsins,“ segir hann í hljóðnemann.
„Eftir að við höfum varpað henni verða öll okkar viðbrögð okkar tekin upp – fyrir sögubækurnar – svo gætið að orðavali og grípið ekki fram í fyrir hvor öðrum yfir samskiptakerfið.“
„Þú hafðir rétt fyrir þér, Bob. Við ætlum að kljúfa atóm. Og farðu nú aftur upp í turninn þinn. Við förum að hækka flugið,“ bætir Tibbets við að lokum.
Af hverju voru Hírósíma og Nagasakí valdar sem skotmörk?
Hírósíma eftir sprenginguna. Aðeins traustar steinsteypubyggingar stóðu eftir.
Aðeins óskaddaðar borgir mátti sprengja
Strax í maí árið 1945 valdi nefnd skipuð fulltrúum hersins og vísindamönnum hvaða japanskar borgir kæmu til greina sem skotmörk kjarnorkusprengjunnar. Þessar borgir voru allar sérstaklega hentugar til að sýna fram á eyðileggingarmátt sprengjunnar.
Bandaríkjamenn höfðu tvö meginmarkmið með því að varpa kjarnorkusprengju. Samkvæmt nefndinni sem valdi hugsanleg skotmörk átti sprengjan að: „… hafa sem mest sálfræðileg áhrif á Japani og láta fyrstu notkun sprengjunnar hafa svo dramatísk áhrif að mikilvægi vopnsins yrði þekkt um allan heim.“
Borgirnar á listanum voru Kyoto, Hírósíma, Yokohama, Kokura og Niigata. Ætlunin var að sprengja þær í þeirri röð, ef veður leyfði.
Allar fimm borgirnar uppfylltu þau fjögur skilyrði sem nefndin og Truman forseti höfðu sett fram. Nagasakí bættist hins vegar ekki við listann fyrr en menningarborgin Kyoto var tekin af honum – að beiðni stríðsmálaráðherrans Stimson sem hafði einu sinni farið í brúðkaupsferð til Kyoto og dáðist að gömlu hofunum í borginni.
Skilyrði 1: Stórborg
Borgin þurfti að hafa u.þ.b. fimm kílómetra radíus, svo eyðileggingin yrði sem mest.
Skilyrði 2: Hernaðarleg skotmörk
Með um 40.000 manna herlið og stórri höfn þaðan sem birgðir voru sendar japanska hernum uppfyllti Hírósíma þetta skilyrði til fulls.
Skilyrði 3: Hámarksáhrif
Nefndin valdi borgir þar sem líkurnar á gríðarlegri eyðingu voru mestar. Hírósíma lá umlukin hæðum sem virkuðu eins og þrýstipottur – hitinn og höggbylgjan gátu ekki leitað undan.
Skilyrði 4: Óskemmd
Borgin mátti ekki hafa orðið fyrir loftárásum áður, svo áhrif kjarnorkusprengjunnar yrðu sem sýnilegust. Hírósíma hafði ekki verið sprengd áður.
Japanirnir taka eftir flugvélunum
Kl. 7.24: Hírósíma vaknar
Ein könnunarflugvélanna kemur nú inn á talstöðina. Það er B-29-vélin Straight Flush sem flýgur yfir Hírósíma:
„Skýjahula er undir 3/10 á öllum hæðum. Tillaga: Sprengið aðalmarkið,“ hljómar stutt og skýr tilkynningin sem Tibbets fær.
„Það verður Hírósíma,“ tilkynnir Tibbets áhöfninni um borð í gegnum samskiptakerfið og Enola Gay hækkar flugið upp í átta kílómetra hæð.
Í Hírósíma er morguninn að byrja. Meirihluti þeirra um 40.000 hermanna sem staðsettir eru í borginni eru úti í morgunleikfimi og hundruð barna og ungmenna eru komin til að vinna við að ryðja breiðan eldvarnarveg sem á að liggja að Aioi-brúnni í miðborginni.
Þessi brú er skotmark Enolu Gay.
Fyrir Japani er það ekkert óvenjulegt að sjá B-29 flugvélar á himninum. Það sem stingur í stúf þennan morgun er hins vegar hve fáar þær eru – aðeins þrjár.
Frá því síðla árs 1944 hafa bandarískar sprengjuflugvélar náð til Japans frá hernumdum bækistöðvum á Maríanaeyjum.
Árásirnar á Tókýó í mars 1945 ollu mikilli skelfingu meðal japanskra borgara. Þá vörpuðu yfir 300 B-29 flugvélar eldsprengjum yfir borgina – og um 100.000 manns létu lífið.
Kl. 8.05: Sprengjuflugvélin nálgast Hírósíma
80 kílómetrum frá Aioi-brúnni er Enola Gay komin upp í 9,3 kílómetra hæð og flýgur í átt að Hírósíma á 320 kílómetra hraða. Fylgdarvélarnar tvær eru nokkrum kílómetrum á eftir.
Í vélbyssuturninum aftast fylgist Caron með hvort japanskar orrustuvélar bregðist við en hvorki ratsjá né útvarp gefa neina vísbendingu um að óvinurinn hafi sent flugvélar á loft.
Japanska loftvarnakerfið við ströndina hefur þegar greint sprengjuvélarnar en lítur ekki á þær sem sérstaka ógn.
Caron reynir að klæðast skotheldu vesti sínu en þar sem hann situr klemmdur bak við vélbyssurnar tekst honum það ekki.
Að auki á hann erfitt með að hreyfa sig vegna myndavélarinnar sem honum var rétt í hendur rétt fyrir flugtak.
Þegar Enola Gay hefur varpað sprengjunni og snýr frá Hírósíma er ætlunin að Caron, úr stöðu sinni aftan við stélvænginn, taki myndir af sprengingunni og sveppalaga skýinu sem búist er við að myndist.
„10 mínútur í skotmarkið,“ heyrist í samskiptakerfinu.
Vopnasérfræðingarnir Parsons og Jeppson líta enn einu sinni á stjórnskjáinn sinn. Öll ljós eru græn. Sprengjan er virk og öll kerfi virka eins og til er ætlast.
Kl. 8.12: Útvarpsstöð í Hírósíma varar við hættu
Í borginni Saijo, 30 kílómetrum austur af Hírósíma, verður flugathugunarmaður var við þrjár flugvélar á himninum. Hann hringir úr hersíma í viðbragðsstöðina í Hírósíma.
Þar svara skólastúlkur sem sinna neyðarvaktinni. Þær koma skilaboðunum áfram til útvarpsstöðvarinnar í Hírósíma:
„Herlið svæðishersins í Chugoku tilkynnir um þrjár stórar flugvélar á leið vestur frá Saijo. Farið í hæsta viðbúnað.“
Næstu mínúturnar sjá fleiri íbúar Hírósíma flugvélarnar nálgast. Mennirnir sem stýra vinnunni við eldvarnarveginn við Aioi-brúna blása í flauturnar og senda skólabörnin í skjól.
Kl. 8.14: Hírósíma í sjónmáli
„Setjið á ykkur gleraugun,“ skipar Tibbets í gegnum samskiptakerfið. Enola Gay er komin inn yfir jaðar Hírósíma. Níu af tólf áhafnarmeðlimum draga dökk gleraugun niður fyrir augun.
Hinir þrír geta ekki sett þau upp strax – þeir þurfa að sjá skýrt til að ljúka síðustu verkefnum sínum.
Einn þeirra er stórskotaliðinn Ferebee sem horfir á Hírósíma gegnum miðið sitt. Borgin sem hann þekkir aðeins af kornóttum svarthvítum ljósmyndum úr könnunarflugi, birtist nú fyrir augum hans.
Andstæðan við ljósmyndirnar er sláandi. Hírósíma iðar af lífi og litum. Hér eru grænir garðar og almenningsvellir, blátt hafið úti í víkinni og brúnar ár sem liðast gegnum borgina.
Ferebee sér hvernig Aioi-brúin nálgast miðpunkt þversniðsmerkisins í sprengjumiðinu. Hann stillir af í síðasta sinn og kveikir á hljóðmerkinu.
Þetta er sjálfvirkt kerfi þar sem einfaldur tölvubúnaður fínstillir miðið á síðustu 15 sekúndunum – og sleppir sprengjunni.
Kerfið gefur frá sér stöðugt suð. Fylgdarvélarnar tvær sem fljúga á eftir Enolu Gay, hefja undirbúning að sínum verkefnum.
Önnur þeirra á að ljósmynda eyðilegginguna. Hin varpar mælitækjum niður í fallhlífum – þau eiga meðal annars að skrá hversu öflug höggbylgja sprengjan myndar.
Kjarnorkusprengjunni varpað yfir Hírósíma
Kl. 8.15: Sprengjuhurðir opnast
Nákvæmlega klukkan 8.15 og 17 sekúndur opnast sprengjuhurðir Enolu Gay og Little Boy fellur til jarðar.
„Sprengjunni hefur verið varpað!“ hrópar Ferebee. Hann lyftir höfðinu frá miðinu og horfir niður gegnum glæran kúptan botn flugvélarinnar.
Þaðan sér hann Little Boy falla.
Í örstutta stund virðist sprengjan hanga kyrr í loftinu – eins og ósýnilegum þráðum sé enn haldið í hana frá flugvélinni – en svo heldur hún för sinni áfram niður til jarðar.
Í upphafi fallsins ruggar þessi gríðarþungi málmklumpur lítillega til hliða en fellur síðan lóðbeint niður.
Laus við 4,5 tonna byrði lyftist Enola Gay snöggt í loftið. Um leið beinir Tibbets vélinni snöggt til hægri og steypir sér í snarpa dýfu.
„Guð minn góður– hvað höfum við eiginlega gert?“
Aðstoðarflugmaðurinn Lewis.
Hreyfingin er svo snörp og mikil að áhöfnin getur vart hreyft sig og á erfitt með að tala – líkamar þeirra þola gríðarlegt álag vegna þyngdarkraftsins.
Tibbets nær með erfiðismunum að kreista út nokkur orð og kallar til Carons aftast í vélinni hvort hann sjái eitthvað. Caron rétt nær að stama: „Ekkert.“
Undankoma
Flugvélin heldur áfram í kröftugri beygju til að ná sem mestri fjarlægð frá þeim stað sem sprengingin verður yfir Hírósíma.
Þegar Little Boy fellur niður í um 600 metra hæð munu mælitæki sjálfkrafa virkja rafstraum og koma sprengjunni af stað – sama hversu nálægt flugvélin er.
Á meðan sprengjan fellur lengra og lengra reynir Enola Gay að komast sem lengst burt. Tibbets réttir flugvélina af og setur upp logsuðugleraugun – en tekur þau þegar af sér, því hann sér ekkert með þeim. Ferebee setur heldur ekki sín gleraugu upp.
Aftast í vélinni situr Caron með gleraugun á sér og reynir að beina myndavélinni í rétta átt en það er erfitt þegar maður sér ekkert. Tibbets spyr hann aftur hvort hann sjái eitthvað.
„Ekkert,“ svarar hann enn og aftur.
Á meðan sprengjan þýtur niður á við, mæla loftþrýstingsmælar hæðina. Þegar hún er komin niður í um tveggja kílómetra hæð yfir jörðu, virkjast radarmælar hennar.
Þeir eru nákvæmari og eiga að virkja kveikibúnaðinn þegar Little Boy er komin í um það bil 600 metra hæð.
43 sekúndum eftir að kjarnorkusprengjan yfirgaf Enolu Gay hefur hún náð réttri sprengihæð – og sprengingin verður um 250 metrum frá skotmarkinu, Aioi-brúnni í miðri Hírósíma.
Hírósíma í ljósum logum
Kl. 8.16: Hitinn rýkur upp í nokkur þúsund gráður
Á fyrstu örfáum millisekúndunum eftir sprenginguna birtist ljósblossi sem breiðir úr sér í nær 100 metra breiða eldkúlu. Beint undir sprengjunni rís hitinn í nokkur þúsund gráður.
Maður sem stendur á steintröppu bráðnar – einu umerkin eftir hann er dökkur blettur á efsta þrepinu.
Banvæn hitabylgja skellur á öllum byggingum, dýrum og mönnum á innan við 1,5 kílómetra fjarlægð – og kveikir í öllu.
Hnésokkar skólabarnanna brenna inn í húðina og hattar karla bráðna ofan í höfuðleður þeirra. Íbúar í allt að þriggja kílómetra fjarlægð hljóta alvarleg brunasár.
Af um 320.000 íbúum Hírósíma farast yfir 80.000 samstundis.
Hugleiðingar áhafnarinnar um kjarnorkusprengjuna
„Við björguðum mannslífum“
Meðal tólf manna áhafnar Enolu Gay var enginn í vafa um að sprengjuferðin til Hírósíma hefði bjargað fleiri mannslífum en kjarnorkusprengjan tók. Í viðtölum eftir stríðið sýndu þeir engin merki um efasemdir eða samviskubit.
Robert Shumard, aðstoðarvélamaður:
„Enginn vill valda þeirri eyðileggingu sem við ollum. En þetta var eitthvað sem þurfti að gera.“
Richard Nelson, loftskeytamaður:
„Stríð er hræðilegt. Stríð drepur og eyðileggur. Okkur líður öllum illa yfir því að fólk deyr – við erum öll mannverur. En mér líður ekki illa yfir því að hafa tekið þátt í verkefninu. Hefði ég vitað niðurstöðuna fyrirfram, hefði ég samt farið í flugið.“
Flugtæknirinn Theodore Van Kirk:
„Ég var stoltur af því að vera um borð í Enolu Gay. Stríðinu lauk 14. ágúst. Ég velti því oft fyrir mér hvenær því hefði lokið, ef við hefðum ekki varpað sprengjunni.“
Paul Tibbets ofursti:
„Já, við drápum marga en í guðs bænum – við björguðum líka fjölda mannslífa. Og við þurftum ekki að ráðast inn í Japan.“
Aðstoðarflugmaðurinn Robert Lewis:
„Ég lagði mitt af mörkum til að gera heiminn betri. Enginn hefur þorað að varpa kjarnorkusprengju síðan. Þannig vil ég að mín verði minnst – sem maðurinn sem hjálpaði til við að láta það gerast.“
„Við björguðum mannslífum“
Meðal tólf manna áhafnar Enolu Gay var enginn í vafa um að sprengjuferðin til Hírósíma hefði bjargað fleiri mannslífum en kjarnorkusprengjan tók. Í viðtölum eftir stríðið sýndu þeir engin merki um efasemdir eða samviskubit.
Robert Shumard, aðstoðarvélamaður:
„Enginn vill valda þeirri eyðileggingu sem við ollum. En þetta var eitthvað sem þurfti að gera.“
Richard Nelson, loftskeytamaður:
„Stríð er hræðilegt. Stríð drepur og eyðileggur. Okkur líður öllum illa yfir því að fólk deyr – við erum öll mannverur. En mér líður ekki illa yfir því að hafa tekið þátt í verkefninu. Hefði ég vitað niðurstöðuna fyrirfram, hefði ég samt farið í flugið.“
Flugtæknirinn Theodore Van Kirk:
„Ég var stoltur af því að vera um borð í Enolu Gay. Stríðinu lauk 14. ágúst. Ég velti því oft fyrir mér hvenær því hefði lokið, ef við hefðum ekki varpað sprengjunni.“
Paul Tibbets ofursti:
„Já, við drápum marga en í guðs bænum – við björguðum líka fjölda mannslífa. Og við þurftum ekki að ráðast inn í Japan.“
Aðstoðarflugmaðurinn Robert Lewis:
„Ég lagði mitt af mörkum til að gera heiminn betri. Enginn hefur þorað að varpa kjarnorkusprengju síðan. Þannig vil ég að mín verði minnst – sem maðurinn sem hjálpaði til við að láta það gerast.“
Höggbylgjur og sveppaský
Þó Caron sé með öryggisgleraugun á sér neyðist hann til að loka augunum þegar ljósblossinn skellur á honum. Frá aftasta sæti sínu í vélinni er hann sá eini sem horfir beint á blossann.
Þegar Caron opnar augun á ný er blossinn horfinn – en í staðinn sér hann, eins og hann lýsir því sjálfur, „beint inn í helvíti“.
Eyðandi eldstormar breiða úr sér yfir Hírósíma og Caron sér háa og sjóðandi massa af fjólubláum og rauðum loga rísa úr borginni, umvafinn reyk sem teygir sig kílómetra upp í loftið.
Hringur úr þjöppuðu lofti myndast umhverfis eldsúluna og þenst skyndilega út til allra átta.
Caron reynir að vara hina við en þeir skilja ekki hvað hann segir. Höggbylgjan skellur á flugvélinni og kastar henni til, þannig að Tibbets neyðist til að grípa fast um stýrið til að halda stjórn.
En þó höggbylgjan rífi í vélina, er það hávaðinn sem veldur flugmanninum raunverulegum ugg. Hávaðinn minnir hann á sprengjuregnið úr 88 mm loftvarnabyssum Þjóðverja, sem hann kynntist í sprengjuflugi yfir Þýskalandi nasismans.
Tibbets heldur því að japanskar loftvarnabyssur séu að skjóta á þá.
„Sprengjuregn!“ hrópar hann.
Fjórum sekúndum síðar gefur Caron aftur merki:
„Önnur er á leiðinni!“
Aftur lyftist Enola Gay af höggbylgju og kastast til á himninum. Flugvélin er nú um það bil 14 kílómetra frá miðju sprengingarinnar og þótt höggbylgjan sé öflug, stenst B-29 vélin hristinginn án nokkurra vandkvæða.
Og um leið og bylgja tvö hefur farið hjá flýgur vélin mjúklega áfram.
„Allt í lagi. Þetta var höggbylgja sem endurkastaðist frá jörðinni. Það koma ekki fleiri. Þetta var ekki sprengjuregn. Verið rólegir,“ segir Tibbets afsakandi og skipar öllum í áhöfninni að lýsa því sem þeir sáu, svo frásagnir þeirra geti orðið hluti af skráningu á eyðileggingarmætti Little Boy.
Caron segir:
„Eldar kvikna alls staðar þarna niðri. Ég reyni að telja þá – 1, 2, 3, 4, 5, 6 … 14, 15 … En þeir eru of margir. Sjáið sveppaskýið sem Parsons sagði okkur frá. Það líkist sjóðandi sírópi – og er kannski einn og hálfur kílómetri, jafnvel tveir á breidd. Það rís upp til himins og er næstum komið upp í flughæð okkar núna.“
Enola Gay flýgur hringferð um sautján kílómetra frá borginni, svo allir í áhöfninni geti séð sveppaskýið rísa hátt upp í loftið.
Hversu margir létust í kjarnorkuárásinni á Hírósíma?
Hitinn frá kjarnorkusprengingunni bræddi málm og olli þeim sem lifðu af, skelfilegum brunasárum.
Dauði af völdum elds, höggbylgju og geislunar
Little Boy sprakk í 565 metra hæð yfir jörðu og aðeins um 300 metrum frá hinni traustu bankabyggingu þar sem hin tvítuga Akiko Takakura vann.
Hún missti meðvitund við sprenginguna og bak hennar varð alblóðugt vegna málmflísa og brota úr byggingum en hún lifði af.
Þegar hún staulaðist út á götu, blasti við henni skelfilegt sjónarspil: „Fingurgómarnir á dauðu fólki byrjuðu einfaldlega að brenna, og svo brann allur líkaminn. Þetta var hræðilegt. Ég gat varla andað og reykurinn sveið í augun.“
Vegna óvissu um fjölda nauðungarvinnumanna og stríðsfanga í borginni er erfitt að vita nákvæmlega dánartölur en sagnfræðingar áætla að um 140.000 manns hafi látist annað hvort strax í sprengingunni eða af völdum geislunar í kjölfarið.
Þremur dögum eftir sprenginguna í Hírósíma – Nagasakí
Aðstoðarflugmaðurinn Lewis sem í fyrstu brást við sprengingunni með því að hrópa í hljóðnemann: „Sjáið! Sjáið! Guð minn! Sjáðu þetta helvíti springa,“ situr nú djúpt hugsi.
Líkt og aðrir í áhöfninni reynir hann að melta þau skelfilegu áhrif sem þeir urðu vitni að, á meðan Enola Gay flýgur rólega aftur til bækistöðvarinnar á Tinian. Í flugdagbók sína skrifar Lewis:
„Guð minn. Hvað höfum við gert?“
Sama dag tilkynnti Harry S. Truman Bandaríkjaforseti þjóð sinni um kjarnorkuárásina:
„Fyrir skömmu var einni sprengju varpað yfir Hírósíma og hún gerði borgina óhæfa til hernaðar.“
Forsetinn minnist hvergi á að tugir þúsunda óbreyttra borgara liggi látnir eða deyjandi í rjúkandi rústum borgarinnar.
En Truman vissi vel að skotmarkið var borg – og að sprengjan drap fyrst og fremst almenna borgara. Samt hikaði hann ekki. Skipunin um að varpa annarri kjarnorkusprengju hafði þegar verið gefin.
Japanir fengu aðeins þrjá daga til að gefast upp og þegar engin viðbrögð bárust var hafnarborgin Nagasakí einnig sprengd með kjarnorkuvopni þann 9. ágúst.
Að morgni næsta dags barst Bandaríkjunum yfirlýsing japönsku stjórnarinnar um uppgjöf – bardagar í Asíu voru stöðvaðir og síðari heimsstyrjöldinni lokið.
Er hægt að búa í Hírósíma í dag?
Þegar kjarnorkusprengjan sprakk yfir Hírósíma bjuggu um 320.000 manns í borginni. Í dag er íbúafjöldinn kominn upp í um 1,2 milljónir. Svarið er því skýrt: Já, það er hægt að búa í Hírósíma í dag.
Þótt í borginni megi enn greina einhverja geislavirkni, er hún ekki meiri en sú geislun sem kemur frá geimgeislum og finnst alls staðar á jörðinni.
Það kann að vekja undrun, sérstaklega í samanburði við Tjernobyl í Úkraínu, þar sem stórt svæði í kringum kjarnorkuverið er enn óbyggilegt eftir sprengingu í kjarnakljúfi árið 1986.
Meginástæðan fyrir þessum mikla mun á geislavirkninni er sú, að sprengjan sem sprakk yfir Hírósíma sprakk í um hálfs kílómetra hæð yfir jörðu. Mikið af geislavirku efni barst því burt með vindinum. Geislunin dreifðist þannig yfir stórt svæði og féll síðar niður í litlum skömmtum yfir víðfeðman hluta Asíu.
Með eða á móti kjarnorkusprengjunni yfir Hírósíma
Kjarnorkusprengjan varð harðlega gagnrýnd
Þegar fréttir af gífurlegum mannfórnum í Hírósíma og Nagasakí bárust umheiminum, kviknaði tilfinningaþrungin umræða. Hefðu Bandaríkjamenn getað látið nægja að hóta kjarnorkuvopnum í stað þess að beita þeim?
Kjarnorkusprengjan var algjörlega óumflýjanleg vegna þess að …
- Bandaríkin þurftu ekki að ráðast inn á aðaleyjar Japans sem hefði kostað hundruð þúsunda hermanna bandamanna lífið – og milljónir Japana, bæði hermenn og óbreytta borgara.
- Stríðinu lauk fyrr og með því slapp japanski almenningurinn við fjölda hefðbundinna loftárása sem hefðu getað reynst jafn mannskæð og kjarnorkusprengjurnar. Til dæmis létust 100.000 manns í Tókýó í loftárás með eldsprengjum í mars 1945.
- Japanskur almenningur slapp við hungursneyð sem umsátur Bandaríkjanna og langvarandi sprengjuárásir á samgöngu- og dreifikerfi landsins hefðu annars leitt af sér.
- Vestur-Evrópu var hugsanlega bjargað frá innrás Sovétmanna. Stalín hafði árið 1945 áætlun tilbúna um árás en samkvæmt sumum sagnfræðingum hætti hann við þegar hann áttaði sig á tilvist kjarnorkuvopnsins – sem Sovétríkin áttu þá ekki enn.
- Það tókst að forða því að Japan næði að smíða kjarnorkusprengju (þó kom það fyrst í ljós eftir stríðið að japanska kjarnorkuverkefnið var langt á eftir því bandaríska).
Kjarnorkuprengjan var mjög svo ónauðsynleg vegna þess að …
- Japanski flotinn og flugherinn hafði nær verið þurrkaður út og Japan því í raun þegar sigrað. Skilvirkt umsátur og hafnbann hefði knúið Japan til uppgjafar án þess að til innrásar kæmi.
- Síðasta von Japana brast þegar Sovétríkin lýstu yfir stríði gegn þeim 8. ágúst – daginn áður en Nagasakí var sprengd. Þá stóð Japan frammi fyrir stríði við tvö stórveldi og hefði sætt sig við harðari friðarskilmála.
- Bandaríkjamenn hefðu átt að sprengja sprengjuna á stað þar sem færri óbreyttir borgarar voru. Það hefði sannfært japanska herforingja um að land þeirra stæði frammi fyrir útrýmingarhættu.
- Það var siðferðilega forkastanlegt að beita svo öflugu, nýju vopni gegn borgaralegum skotmörkum. Að ráðast að saklausu fólki í pólitískum tilgangi er kallað hryðjuverk ríkis.
- Vísindamenn höfðu ekki nægilega skýra mynd af raunverulegum eyðileggingarmætti sprengjunnar til að réttlætanlegt væri að nota hana.
LESTU MEIRA
- Gordon Thomas & Max Morgan-Witts: Enola Gay: Mission to Hiroshima, Dalton Watson 1995
- Michael Kort: The Columbia Guide to Hiroshima and the Bomb, Columbia University Press, 2007
- Richard H. Campbell: The Silverplate Bombers, McFarland, 2005
