Á valdatíma nasista vissu flestir almennir Þjóðverjar að gyðingar voru ofsóttir, en hve mikið þeir vissu af hinu mikla umfangi helfararinnar – kerfisbundinni útrýmingu gyðinga – er enn til umræðu meðal sagnfræðinga.
Strax á þriðja áratugnum voru gyðingar útilokaðir úr samfélaginu. Nürnberg-lögin sviptu þá meðal annars borgaralegum réttindum og gerðu gyðingahatur að opinberri ríkisstefnu.
Þessi mismunun fór fram með öllu opinberlega, og enginn gat komist hjá því að taka eftir að gyðingar — vinir, nágrannar og samstarfsfólk — hurfu úr opinberu lífi.
Þegar síðari heimsstyrjöldin hófst jukust ofsóknir enn frekar, og frá haustinu 1941 voru gyðingar alls staðar í Þýskalandi handteknir og fluttir í fangabúðir.
Margir Þjóðverjar sáu gyðinga flutta burt eða vissu af flutningi þeirra austur bógin og að þeir komu ekki aftur.
Þjóðverjar gátu með eigin augum séð gyðingum, samborgurum sínum, safnað saman og flutta burt í fangabúðir – eins og hér í borginni Würzburg árið 1942.
Gyðingarnir einfaldlega „fluttir burt“
Hitler talaði opinskátt um „útrýmingu hinnar gyðinglegu þjóðar í Evrópu“, en greindi þó aldrei frá því hvernig hún yrði framkvæmd. Dagblöð og útvarp minntust heldur ekki á fjöldamorðin, og nasistastjórnin sjálf notaði óljós orðalag eins og „flutninga“ um brottvísanir gyðinga.
Eins voru dauðabúðir eins og Auschwitz og Treblinka staðsettar á afskekktum stöðum bak við gaddavíra í fjarlægum héruðum Póllands.
Margir Þjóðverjar höfðu því varla nákvæma vitneskju um hina kerfisbundnu útrýmingu gyðinga, þótt þeir gætu gert sér grein fyrir að brottflutningarnir þýddu dauða.
Að sögn þýska sagnfræðingsins Peters Longerich „vissi meirihlutinn ekki, en sannarlega talsverður hluti Þjóðverja“ af útrýmingu gyðinga, en kaus – meðvitað eða ómeðvitað – að loka augunum fyrir því.
Svona fræddust Þjóðverjar um helförina
Þýsk dagblöð og útvarp sögðu ekkert frá helförinni, þannig að vitneskja almennings um útrýmingu gyðinga kom oft frá fólki sem sá sjálft, heyrði eða fann lyktina af fjöldamorðunum.
Hermenn sögðu frá fjöldamorðum
Tugþúsundir hermanna voru staðsettir í Austur-Evrópu og sáu með eigin augum hvernig gyðingar voru skotnir af aftökusveitum og kastað í fjöldagrafir. Sumir þeirra tóku myndir og lýstu reynslu sinni í dagbókum og bréfum eða sögðu frá henni þegar þeir komu heim í leyfi.
Einnig vissu starfsmenn járnbrautanna að lestir með gyðingum fóru austur — en komu tómar aftur.
Almennir borgarar sáu og fundu lyktina af dauða í fangabúðunum
Á svæðum nálægt útrýmingarbúðum eins og Auschwitz, Majdanek og Treblinka gátu íbúar fundið sæta reykjarlyktina frá líkbrennslunum og séð stöðugan straum dauðadæmdra fanga berast þangað.
í Þýskalandi sjálfu, til dæmis í grennd við fangabúðirnar Dachau og Buchenwald, vissi fólk einnig að eitthvað hræðilegt ætti sér stað bak við gaddavírsgirðingarnar, þó að það vissi ekki smáatriðin.
Andspyrnufólk reyndi að vekja Þjóðverja
Margir í þýsku andspyrnunni reyndu að segja Þjóðverjum frá helförinni. Andspyrnuhópurinn Weiße Rose dreifði til dæmis ólöglegum dreifibréfum á árunum 1942–43 þar sem stóð meðal annars: „Síðan Pólland var hernumið hafa 300.000 gyðingar verið myrtir þar í landi á hrottafenginn hátt.“ Meðlimir hópsins náðust og voru teknir af lífi árið 1943, en orð þeirra náðu engu að síður til þúsunda áður en það gerðist.
Hrottaskapurinn átti sér stað á götum úti
Margir Þjóðverjar sáu með eigin augum hvernig gyðingar voru beittir ofbeldi og drepnir. Tugþúsundir fanga úr fangabúðunum voru nýttir í nauðungarvinnu — meðal annars í verksmiðjum — og Þjóðverjar sáu horaða og örmagna fanga ganga til og frá vinnu í mörgum borgum. Vitni hafa lýst því að SS-verðir hafi skotið fanga sem hrundu niður af örmögnun. Sumir fangar sögðu einnig almennum Þjóðverjum á verksmiðjunum frá aðstæðum í fangabúðunum.
Erlendar útvarpstöðvar greindi frá morðum á gyðingum
Það var bannað að hlusta á erlendar útvarpstöðvar í Þýskalandi nasismans, og slíkt brot var refsivert með dauða. Samt þorðu sumir Þjóðverjar að brjóta bannið og hlusta til dæmis á breskt útvarp, sem greindi frá morðum á gyðingum. Í þýsku dómskjali frá 1943 kemur til dæmis fram að kona hafi kært nágranna sinn fyrir að hlusta á erlent útvarp sem sagði frá drápum nasista á gyðingum með gasi.
