Um hádegisbil 5. maí 1945 sveiflar Jean Borotra fótunum yfir brjóstvirkið. Síðan lætur hann sig falla 4,5 metra fyrir utan kastalamúrinn og lendir mjúklega.
Borotra er einn af nokkrum þekktum Frökkum – aðallega stjórnmálamönnum og hershöfðingjum – sem Þjóðverjar höfðu haldið föngnum í Itter-kastalanum í Týról.
Nú hafa fangaverðirnir flúið af vettvangi en svæðið er krökkt af SS-hermönnum sem reyna að ná kastalanum á sitt vald og drepa fangana.
Fyrir stríð var Borotra tennisstjarna með sex Wimbledon-titla að baki og þessi 46 ára gamli Frakki hefur boðið sig fram til að reyna að brjótast í gegnum víglínu SS-manna til að ná í aðstoð.
Í gervi óhrjálegs flóttamanns með staf í hendi fer Borotra yfir opið landslag og kemst inn í skóginn. Skyndilega rekst hann á tvo SS-hermenn – vélbyssur þeirra, MG42, beinast að honum.
Borotra beygir sig niður og tínir upp nokkrar jurtir og pissar svo í rólegheitum við tré. Hermennirnir horfa hissa hvor á annan þegar Borotra svo heldur áfram göngu sinni.
Eftir að hafa komist yfir læk lítur hann til baka og veifar glaðlega til SS-mannanna. Og svo tekur hann á sprett.
Hóteli breytt í fangelsi
Að skipun Heinrichs Himmlers var Itter-kastalinn í austurrísku Ölpunum gerður upptækur 7. febrúar 1943. Í kjölfarið var þessu glæsilega hóteli breytt í fangelsi fyrir háttsetta fanga.
Þjóðverjar vonuðust til að geta notað fangana í hugsanlegum friðarviðræðum. Fyrstu fangarnir komu 2. maí þegar tveir Mercedes-bílar skrýddir SS-fánum óku inn um hlið kastalans.
Út stigu þrír Frakkar: forsætisráðherrann fyrrverandi Édouard Daladier, hershöfðinginn Maurice Gamelin – æðsti yfirmaður franska hersins í upphafi síðari heimsstyrjaldarinnar – og verkalýðsleiðtoginn Léon Jouhaux.
Tónskáldið Franz Liszt lýsti Sophie Menter sem „einu píanódóttur minni“. Hún lést árið 1918 í þýska bænum Stockdorf, 71 árs að aldri.
Tónlistarfólk flykktist að kastalanum
Löngu áður en dynir og læti stríðsins bárust til Itter hafði allt önnur tóntegund hljómað í kastalanum í austurrísku Ölpunum. Á 19. öld sótti tónlistarleg yfirstétt þess tíma kastalann gjarnan heim.
Eftir að hafa verið undir stjórn Rómverja og Austur-Gota var Týról undir lok 8. aldar e.Kr. innlimað í ríki Karls mikla. Um öld síðar liðaðist Frankaríkið í sundur, og á árunum þar á eftir voru fyrstu steinarnir í Itter-kastalann líklega lagðir í norðanverðri Týról.
Árið 1380 var kastalinn seldur Pilgrim II erkibiskupi í Salzburg áður en hann var eyðilagður í bændauppreisn á 16. öld. Hann var síðar endurbyggður en eftir sigrana við Ulm og Austerlitz tók Napoleon Bonaparte við staðnum árið 1805, án þess þó að hafa áhuga á honum og kastalinn grotnaði niður.
Að lokum keypti athafnamaður kastalann og gerði hann upp, áður en hann seldi hann árið 1884 til Sophie Menter, þýsks píanósnillings. Sophie hafði verið nemandi hins fræga tónskálds Franz Liszt sem kallaði hana „besta kvenkyns píanóleikara heims“.
Á árum sínum sem eigandi kastalans tók Sophie á móti mörgum þekktum gestum, þar á meðal Franz Liszt, Richard Wagner, Anton Rubinstein og Pjotr Iljitsj Tjajkovskí. Hún seldi kastalann athafnamanni frá Berlín árið 1902 og hann endurnýjaði hann með nýjum salernum, böðum og raflýsingu.
Yfirmaður kastalans – SS-foringinn Sebastian Wimmer – tók á móti þeim. Þar kynnti hann þeim reglur fangelsisins:
Máltíðir máttu þeir borða inni í herbergjum, úti á veröndinni eða í matsalnum. Þeim var heimilt að senda bréf, nota bókasafnið og stunda líkamsrækt í kastalagarðinum.
Í hverjum mánuði áttu þeir að fá 100 lítra af víni og 500 ríkismörk til að kaupa tóbak og annað nauðsynlegt.
Forsætisráðherrann fyrrverandi, Paul Reynaud og tennisstjarnan Jean Borotra komu tíu dögum síðar frá Sachsenhausen-fangabúðunum. Reynaud hrópaði:
„Þetta er paradís!“
Á næstu árum bættust fleiri þekktir fangar í hópinn.
Kokkur hjólar eftir hjálp
Þegar Hitler framdi sjálfsvíg í neðanjarðarbyrgi sínu 30. apríl árið1945 áttaði yfirmaðurinn Wimmer sig á því að stríðið væri tapað. Í dögun þann 4. maí flúði hann ásamt vörðum kastalans.
Staðan var erfið fyrir fangana. Þeir óttuðust að staðbundnar SS-sveitir myndu reyna að drepa þá um leið og þær kæmust að flótta Wimmers.
Fangarnir ákváðu að senda kastalakokkinn – Tékkann Andreas Krobot – til að sækja hjálp. Hjóli var reddað og um miðjan dag komst Krobot til borgarinnar Wörgl, vestan við Itter.
„Sem tennisáhugamaður þekkti ég hann strax.“
Blaðamaður sem fylgdi bandaríska hernum
Borgin var undir stjórn SS-sveita sem enn voru hliðhollar nasistastjórninni. Krobot vissi að eina von hans um að fá hjálp væri að ná sambandi við austurrísku andspyrnuhreyfinguna.
Kokkurinn læddist um borgina þar til hann tók eftir manni standa í porti. Hann tók áhættuna og bað um hjálp. Maðurinn leit djúpt í augun á Krobot og dró svo upp austurrískan fána úr vasanum og brosti.
Fáum mínútum síðar stóð Krobot augliti til auglitis við Jósef Gangl majór í þýska hernum.
Þýski liðsforinginn Josef Gangl hafði þjónað á austurvígstöðum fyrr í stríðinu.
Þessi reyndi hermaður hafði áður verið yfirmaður í þýskri hersveit en sveitin hans hafði leyst upp og hann hafði með þeim sem eftir voru, skipt um lið. Nú aðstoðaði hann austurrísku andspyrnuhreyfinguna.
Krobot útskýrði stöðuna og Gangl ákvað samstundis að leita aðstoðar hjá Bandaríkjamönnum í nærliggjandi bæ: Kufstein.
Björgunarleiðangur undirbúinn
Kafteinn John C. Lee jr. sat á Sherman-skriðdreka sínum – sem bar nafnið Besotten Jenny – í útjaðri Kufstein.
Þessi 27 ára yfirmaður bandarískrar skriðdrekasveitar var að skoða kort af svæðinu þegar hann varð var við hreyfingu út við sjóndeildarhringinn.
Hann starði agndofa á Kübelwagen (þýska útgáfan af bandarískum jeppa) sem þaut í áttina að honum með hvítan fána blaktandi í vindinum.
Um leið og bíllinn nam staðar réttu mennirnir tveir í farartækinu upp hendurnar. Á brotakenndri ensku kynnti Gangl sig og útskýrði að hann þyrfti aðstoð við að bjarga mikilvægum föngum í Itter-kastalanum.
Eftir að hafa fengið samþykki yfirmanns síns settist Lee upp í Kübelwagen-bíl Gangls sem ók á fullri ferð til Itter, þar sem þeir hittu frönsku fangana. Kafteinn Lee lofaði föngunum að koma aftur með liðsauka.
1) Kastalinn Itter. 2) Bærinn Wörgl. 3) Bærinn Kufstein.
SS-hermenn ráðast á kastalann
Þann 4. maí 1945 eru bandarískir hermenn staddir í Kufstein, um 20 km frá Itter-kastala í austurrísku Ölpunum, þar sem nokkrir þekktir stríðsfangar er hótaðir lífláti af ofstækisfullum SS-sveitum.
Fangar í nauðum
SS-hermenn ráðast á fangana í Itter-kastalanum fáum dögum fyrir lok stríðsins.
Kokkurinn sendur út
Hinir örvæntingarfullu fangar senda kokk kastalans af stað til að leita hjálpar hjá austurrísku andspyrnuhreyfingunni í bænum Wörgl.
BNA hjálpar
Andspyrnuhreyfingin sér til þess að bandarískir hermenn í Kufstein bjargi föngunum í kastalanum.
Gangl ók Lee aftur til Kufstein þar sem kafteinninn valdi sjö skriðdreka og 30 hermenn í leiðangurinn. Um klukkan 19 um kvöldið lögðu Bandaríkjamennirnir af stað.
Á leiðinni fóru þeir yfir hrörlega brú sem rétt hélt þegar Besotten Jenny fór yfir, áður en hún gaf eftir að hluta. Hinir skriðdrekarnir urðu að snúa við – sem var mikið áfall fyrir björgunarleiðangurinn.
Við jaðar Wörgl hittust hópurinn og tíu úr andspyrnuliði Gangls og þegar myrkur féll náðu þeir kastalanum. Sveitin samanstóð af Gangl og mönnum hans, skriðdrekanum Besotten Jenny með Lee innanborðs og 10 bandarískum hermönnum.
Fangarnir tóku á móti þeim með fagnaðarlátum og vínflöskum.
SS ræðst til atlögu
Menn Gangls urðu fljótlega varir við SS-hermenn í skóginum sem umlukti kastalann og óttuðust að árás væri yfirvofandi. Kastalinn stóð á hæð með bröttum hlíðum sem neyddi SS-mennina til að ráðast að austanverðu eftir veginum upp að kastalahliðinu.
Því var Besotten Jenny lagt fyrir framan hliðið. Með 76 mm fallbyssu og tveimur vélbyssum átti skriðdrekinn að halda óvininum í skefjum.
Klukkan sex að morgni 5. maí komu vörubílar með 150 hermönnum úr 17. SS Panzergrenadier-deildinni, einni af fanatískustu SS-sveitunum. Þeir höfðu með sér fallbyssur – þar á meðal öflugar 88 mm byssur – sem þeir komu fyrir í kringum kastalann.
Á meðan SS-mennirnir undirbjuggu árásina skipulögðu Lee og Gangl þennan sundurleita her sinn sem taldi líka fimm af fyrrverandi föngum kastalans. Hinum föngunum hafði verið skipað að fela sig í kjallaranum.
Kastalinn Itter var stjörnum prýddur
Itter kastalanum sem var útibú fangabúðanna í Dachau, var árið 1943 breytt í fangelsi fyrir þekkta fanga. Nasistastjórnin hugsaði sér að gíslarnir – þar á meðal fyrrverandi ráðherrar, hershöfðingjar og þekktar stjörnur – gætu nýst í mögulegum friðarviðræðum.
Jean Robert Borotra
Gestapo handtók tennisstjörnu Fransk-baskneski tennisspilarinn var þekktur fyrir ákafa og leikna spilamennsku og hafði 18 risamótstitla á ferilskránni. Árið 1942 ætlaði Borotra að ganga til liðs við bandamenn í Englandi en var handtekinn af Gestapo áður en hann komst úr landi.
Marie-Agnès Cailliau
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Édouard Daladier
Friðarsinninn fór í stríð Árið 1938 var franski stjórnmálamaðurinn og forsætisráðherrann meðal þeirra sem undirrituðu München-samkomulagið, þar sem Hitler fékk Súdetahéruðin. Markmiðið var að koma í veg fyrir stríð við Þýskaland nasismans en það mistókst. Hann var handtekinn af Vichy-stjórninni árið 1940.
François de la Rocque
Frá fasista til frelsishetju Hinn háttsetti ofursti úr fyrri heimsstyrjöldinni var leiðtogi fasistahreyfingarinnar Croix de Feu. Eftir að hafa stutt Vichy-stjórnina snérist hann gegn henni árið 1942 og stýrði andspyrnuhópnum Réseau Klan. Hann var handtekinn af Gestapo árið eftir.
Maurice Gamelin
Blitzkrieg kostaði hann embættið Hershöfðinginn var æðsti yfirmaður franska hersins í upphafi síðari heimsstyrjaldarinnar. Varnarstefna hans brást þegar Þjóðverjar lögðu Frakkland undir sig í leifturstríði árið 1940. Gamelin endaði sem fangi Vichy-stjórnarinnar.
Paul Reynaud
Þrautseigur leiðtogi sem missti allt Við upphaf stríðsins var Reynaud forsætisráðherra Frakklands. Eftir fall landsins var hann handtekinn. Sem fyrrverandi forsætisráðherra sem hafði staðið gegn uppgjöf og þýskum yfirráðum var hann talinn hættulegur.
Orrustan hófst um klukkan 10 um morguninn. 88 mm fallbyssa SS-mannanna hæfði aðalturn kastalans og á sama tíma gerði önnur fallbyssa út af við Besotten Jenny.
Án hins öfluga skriðdreka var varnarstaðan veikluð og Paul Reynaud sem hafði tekið sér stöðu nærri hliðinu, varð fyrir harðri skothríð.
Gangl sem hafði lifað af hryllinginn í Stalíngrad, skynjaði hættuna og hljóp til að hjálpa fyrrverandi forsætisráðherra Frakklands. Örfáum augnablikum síðar féll hann á jörðina – skotinn af leyniskyttu.
Hershöfðinginn Maxime Weygand var einn af föngunum í Itter-kastalanum. Í maí 1940 hafði hann tekið við hlutverki æðsta yfirmanns franska hersins af Maurice Gamelin en Weygand gat ekki snúið stríðsgæfunni sér í vil.
Staðan var vonlaus. Kúlurnar þutu um eyru þeirra og skotfæri af skornum skammti. Lee áttaði sig á því að án frekari hjálpar myndi kastalinn falla.
Einhver yrði að brjótast í gegnum víglínu SS-mannanna til að vara bandarísku hersveitirnar við því að ástandið í kastalanum væri orðið grafalvarlegt. Þar bauð tennisstjarnan Jean Borotra sig fram.
Wimbledon-meistari að verki
Eftir að hafa náð Wörgl á sitt vald um nóttina voru bandarísku hersveitirnar á leið til Itter. Þær höfðu fundið leið fram hjá hrundu brúnni og færðu sig áfram meðfram ánni Brixentaler Ache.
Skyndilega heyrði blaðamaður sem fylgdi bandarísku hermönnunum, kall frá árvökulum hermanni. „Sem tennisáhugamaður þekkti ég hann strax,“ útskýrði blaðamaðurinn síðar, um augnablikið þegar hann sá Borotra.
„Hvað varð um ykkur?“
Kafteinn John C. Lee jr. við samlanda sína eftir orrustuna.
Tennisspilarinn hafði fundið hermennina og bauðst samstundis að vísa skriðdrekum og fótgönguliði stystu leiðina að kastalanum – fram hjá stöðvum SS-manna.
Í kastalanum börðust Lee og varnarmennirnir af hörku en baráttan virtist vonlaus.
Um klukkan 16 bjuggu SS-menn sig undir að sprengja hliðið með Panzerfaust (þýsku brynvarnarvopni), þegar skyndilega dundi skothríð úr vélbyssum að baki þeirra: Borotra og Bandaríkjamennirnir höfðu náð á vettvang á elleftu stundu.
Stuttur skotbardagi fylgdi áður en SS-mennirnir flúðu inn í skóginn. Fagnandi hlupu verjendur kastalans út til að taka á móti frelsurum sínum. Lee sagði hlæjandi: „Hvað varð um ykkur?“
Orrustunni um Itter-kastalann var lokið. Sameinaður hópur Bandaríkjamanna, Þjóðverja, Frakka og Austurríkismanna hafði sigrað hina fanatísku SS-menn – og allir fangarnir lifðu af.
Þökk sé hetjulegri framgöngu franskrar tennisstjörnu.
Lestu meira um orrustuna um Itter kastalann
- Stephen Harding: The Last Battle, Da Capo, 2014
