Í fjögur ár ómuðu harmakvein á vígvöllum Evrópu. Aðeins þeir heppnustu sluppu ósárir frá vígstöðvunum.
Evrópa hafði upplifað blóðug stríð oft áður. En engin þeirra var hægt að bera saman við hörmungar fyrri heimsstyrjaldarinnar.
Þegar stríðinu lauk árið 1918 hafði þriðjungur af 65 milljónum hermanna sem voru kallaðir til herþjónustu særst. 39 prósent meiðslanna voru á fótum og fótleggjum en 30 prósent á handleggjum og höndum.
Sár á höfði námu 17 prósentum og meiðsli á baki, brjósti og kvið um 13 prósentum. Að auki voru öll óskráðu meiðslin.
„Hvílík blóðbað, hvílík slátrun. Helvíti getur ekki verið eins hræðilegt og þetta,“ skrifaði 21 árs gamli franski hermaðurinn Albert Joubaire árið 1916 – nokkrum dögum áður en hann lést.
Hér færðu yfirlit yfir hin óhuggulegu meiðsl sem hermenn í fyrri heimsstyrjöldinni hlutu á vígvellinum.
Andlit afmynduð til æviloka
Kúlur og handsprengjur ollu hræðilegum andlitsáverkum. Hermennirnir voru alls ekki undirbúnir fyrir nýju vopnin.
„Þeir héldu greinilega að þeir gætu stungið höfðinu upp úr skotgröfinni og verið nógu fljótir að beygja sig til að forðast skæðadrífu af vélbyssukúlum,“ skrifaði einn skurðlæknir.
Sprengjurnar voru samt skaðlegri. Í Frakklandi var hugtakið „brotnu andlitin“ búið til, til að lýsa mörgum hermönnum með hræðilega höfuðáverka.
Vinstri helmingur andlits fransks hermanns var sprengdur burt.
Fótlausu hermennirnir
Um 500.000 hermenn á báðum hliðum misstu útlimi – aðallega fætur. Meðal þeirra var Bill Thompson sem eftir aflimunina fékk gervilim og var sendur heim án nokkurra leiðbeininga.
„Faðir minn þurfti að bera mig heim (af lestarstöðinni, ritstj.)“, sagði Thompson.
Á Bretlandi einu misstu 42.000 hermenn útlimi, einn eða fleiri.
Gasið réðst á húð og lungu
Klór- og sinnepsgas voru notuð mikið allan stríðstímann. Sinnepsgas komst í gegnum húðina og slímhúðina og olli hræðilegum blöðrum og sárum. Klórgas réðst sérstaklega á lungnavefinn.
Hjúkrunarfræðingurinn Mary Britnieva lýsti því hvernig fórnarlömb eiturgass lágu í óbærilegum sársauka: „Sumir voru jafnvel að hósta upp hluta eigin lungna.“
Sinnepsgas olli því að húðin bólgnaði upp í sársaukafullar blöðrur.
Sérfræðingarnir voru önnum kafnir
Fjöldi hermanna varð fyrir skotum á kjálkasvæðinu. Á þessum tíma urðu miklar framfarir í endurbyggjandi lýtaaðgerðum sem gerðu það mögulegt að endurbyggja kjálka með beinbrotum úr til dæmis rifbeinum.
Hins vegar var ómögulegt að fá tennurnar til að passa eins og þær gerðu fyrir stríðsáverkann.
Lýtalækningar gátu endurskapað kjálkann, en ekki tennurnar.
Líf í stöðugu myrkri
Eiturgas og sprengjur stríðsins rændu tugþúsundir hermanna sjóninni. Bretamegin misstu 3.000 hermenn og sjómenn sjónina varanlega.
Þessi mikli fjöldi varð til þess að stofnandi dagblaðsins Daily Express, Arthur Pearson, stofnaði samtök fyrir blinda árið 1915 sem þjálfuðu blinda hermenn til að geta séð um sig sjálfir.
Í Frakklandi fengu blindir hermenn einnig hjálp. Hér lærir blindur hermaður að lesa blindraletur í París.
Bráðnir menn
Hryllilegustu sár stríðsins voru eftir eldvörpurnar. Brennandi olían sem spúðist úr vopninu breytti fórnarlömbunum í lifandi kyndla.
Það var næstum ómögulegt að láta þá sem lifðu af líta út eins og menn aftur.
Af sömu ástæðu voru engir speglar á deildunum sem meðhöndluðu fórnarlömb bruna.
Brunasár voru meðal þess sem læknum reyndist erfiðast að meðhöndla.
Sprengjulost óttuðust menn meira en sár
Í fyrri heimsstyrjöldinni kom upp áður óþekktur geðsjúkdómur sem kallaður var sprengjulost (e. shell shock). Hermennirnir sem urðu fyrir því urðu sinnulausir, fengu kvíðaköst eða skjálftaköst.
Hermenn óttuðust sjúkdóminn meira en nokkuð annað. „Við vildum frekar missa fótinn, særast en að verða fyrir sprengjulosti,“ skrifaði breskur hermaður.
Sprengjulost er í dag kallað áfallastreituröskun (PTSD). Allt að 250.000 breskir hermenn urðu fyrir áhrifum af þessari fötlun sem gat varað í áratugi.
Sprengjulost gerði hermennina oft algerlega sinnulausa. Hér sést Breti eftir árás árið 1917.
Skilinn eftir til að deyja
Í september 1914 brotnaði kjálki og nef Frakkans Albert Jugon og hann missti annað augað eftir byssukúlu og hann var skilinn eftir til að deyja. En þegar herpresturinn kom á vettvang reyndist hann vera á lífi.
Jugon gekkst undir umfangsmikla lýtaaðgerð og stofnaði árið 1921 samtök fyrir hermenn með andlitsskaða. Um 50.000 þeirra voru í Frakklandi, þar af 15.000 alvarlega særðir.
Mynd af Albert Jugon fyrir og eftir aðgerðir hans. Frönsku samtökin hans fyrir hermenn með andlitsskaða eru enn starfandi.
Hinn óbugandi
Ameríkaninn Carl Bronner missti bæði hendur sínar og sjón þegar sprengja sprakk. Þrátt fyrir það lét hinn ungi Carl ekki bugast og á árunum eftir stríðið lærði hann að vélrita á sérhannaða ritvél sem hann gat stjórnað með úlnliðum og fótum.
Hinn óbugandi Carl Bronner varð þúsundum annarra stríðsskaðaðra mikill innblástur.
