Árið 1212 söfnuðust þúsundir franskra og þýskra barna við ströndina í grennd við ítölsku borgina Genúa. Þau biðu eftir kraftaverkinu sem leiðtogarnir ungu höfðu lofað þeim, þ.e. að hafið opnaðist, líkt og gerst hafði hjá Móses og Ísraelsmönnum.
Ætlunin var að komast yfir Miðjarðarhafið og ná undir sig borginni Jerúsalem sem krossfarar höfðu glatað eftir bardaga við múslímska herforingjann Saladin árið 1187. Framtak barna þessara varð kirkjunnar mönnum hin mesta hneisa.
„Þessi börn varpa rýrð á okkur“, sagði Innósentíus 3. páfi. Þau drífa í að vinna landið helga á sitt vald á meðan við fljótum sofandi að feigðarósi“.
Páfinn hefði getað sofið vært, því kraftaverkið lét á sér standa. Hafið opnaðist ekki og enginn guðdómlegur skipafloti beið þess að flytja börnin yfir til landsins helga. Þess í stað urðu örlög þeirra þau að verða tekin höndum og seld í ánauð í Norður-Afríku.
Þannig hljóða lýsingar sagnaritara á miðöldum sem næstu aldirnar eftir að atburðirnir gerðust kepptust við að segja frá vesalings börnunum sem héldu í suðurátt í barnakrossferðinni og fórnuðu öllu fyrir trú sína.
Í seinni tíð eru vísindamenn þó farnir að efast um að allir krossfararnir við Miðjarðarhafið hafi í raun og veru verið börn og hvort þau í raun hafi endað líf sitt í ánauð hjá múslímum.
Fjárhirðir fékk vitrun
Sagan um krossferð barnanna hófst snemmsumars árið 1212. Ef marka má ónafngreindan franskan munk kom fjárhirðir að nafni Étienne frá Cloyes til borgarinnar Chartres suðvestur af París.
Munkurinn segir hirðinn hafa verið í fylgd nokkurra vina sem einnig voru fjárhirðar. Þeir höfðu haldið til Chartres til að berja borgina augum á meðan verið var að rýja hjarðir þeirra.
Á meðan hirðarnir drápu tímann urðu þeir vitni að helgigöngu kristinna manna gegnum borgina. Þátttakendurnir hvöttu kristið fólk í Evrópu til að sameinast í baráttunni gegn heiðnum Múhameðstrúarmönnum sem réðu yfir stórum hluta Íberíuskagans.
Krossferðin frá árinu 1212 gekk undir heitinu barnakrossferðin en sagnfræðingar hafa í seinni tíð efast um að einungis börn hafi tekið þátt í henni.
Étienne varð vitni að atburðinum og ef marka má munkinn ónafngreinda fékk hann vitrun: Fátækur pílagrímur birtist honum og bað hann um að halda á fund franska konungsins og flytja honum bréf frá Guði.
Bréf þetta hefur glatast og við vitum ekki hvert innihald þess var en af stað hélt Étienne. Margir hinna hirðanna sem líkt og Étienne sjálfur voru ungmenni eða stálpuð börn, slógust í för með honum.
Hópurinn gekk tæpa hundrað kílómetra og komst að lokum til stórs markaðar í Saint-Denis norður af París þar sem konungurinn hélt til.
„Á meðan Étienne dvaldi í Saint-Denis gerði Drottinn mörg kraftaverk í gegnum hann sem margir urðu vitni að“, segir í frásögnum munksins.
Börn á miðöldum höfðu einnig tíma fyrir leik. Þessi leikfangariddari á hestbaki, gerður úr bronsi, á rætur að rekja til 13. aldar. Burtstöngin er seinni tíma viðbót.
Börn urðu snemma fullorðin á miðöldum
Barnæskan varði stutt á miðöldum. Strax á unga aldri urðu börn að hjálpa til við heimilisverkin og á ökrunum og börn höfðu jafnframt þann starfa að gæta bústofns.
Stór hluti af íbúum Evrópu á 13. öld voru börn og unglingar. Um það bil helmingur íbúanna var yngri en 21 árs og þriðjungur yngri en 14 ára.
Þetta gerði það að verkum að börn skipuðu snemma mikilvægan sess í heimilishaldinu. Mörg þeirra voru látin gæta búfénaðar á meðan önnur hjálpuðu til við heimilisstörf eða voru í læri.
Ástæða þess að hirðar voru í forsvari í barnakrossferðunum er ugglaust sú að í maí og júní, þ.e. þegar krossferðin átti upptök sín, voru þau laus undan skylduverkum sínum á meðan verið var að rýja féð og fjárhirðar voru einungis nauðsynlegir til að hafa hemil á fénu.
Mörg barnanna leituðu fyrir vikið í félagsskap annarra á stórum mörkuðum og leituðu, í þessu tilviki, einnig að trúarlegri vakningu.
Því vekur það minni furðu en ella að börn skyldu eiga svo ríkan þátt í krossferðinni þegar haft er í huga að ungmenni í þá daga voru talin með vinnuafli og þeirra sem ábyrgðina báru.
Fornleifafræðingar hafa fundið lítil dráttardýr, kúlur og leikfangavopn sem öll gefa til kynna að börn á miðöldum hafi enn fremur haft tækifæri til að leika sér.
Barnakrossferðin óx stöðugt
Eftir að hafa afhent konunginum bréfið segja ýmsir krónikuritarar Étienne og hina hirðana hafa ákveðið að halda í krossferð, þó ekki til Íberíuskagans, heldur til Jerúsalem.
Uppátæki hirðanna ungu laðaði að marga aðra fylgjendur sem óskuðu þess að taka þátt í krossferðinni.
Ætlunin var að ganga í gegnum Ítalíu til landsins helga. Þar hugðust Étienne og trúfélagar hans leggja undir sig Jerúsalem og endurheimta „krossinn sanna“ sem greint er frá í biblíunni að Jesús hafi verið krossfestur á.
Krossfararnir ungu lögðu svo land undir fót og á leið þeirra í suðurátt bættust margir nýir hópar barna og ungmenna í för með Étienne.
„Undursamleg hreyfing barna af báðum kynjum myndaðist en flest voru þau úr hópi hirðingja“, ritaði Renier, forstöðumaður við Benediktínaklaustrið í Saint-Jacques í Liège en sá varð vitni að atburðunum.
Ef marka má Renier greip múgæsing um sig í hópnum sem breitt hafi úr sér líkt og sinueldur og ungt fólk frá bæði Frakklandi og Þýskalandi bættist í hópinn með það fyrir augum að taka þátt í krossferðinni.
„Þeir sem áttu feður og mæður sem meinuðu þeim að halda af stað, grétu beiskum tárum“, ritaði Renier.
Hungrið olli því að margir gáfust upp
Þó svo að Renier hafi einkum einblínt á öll börnin sem héldu í ferðina eru sagnfræðingar engu að síður sammála um að mörg ungmenni og margir fullorðnir hafi einnig tekið þátt í krossferð þessari og ekki einungis börn. Sameiginlegt krossförunum var þó að þeir tilheyrðu þeim hluta samfélagsins sem minna mátti sín.
Krossfararnir voru því háðir góðvild heimamanna hvar sem þá bar að garði.
Ónafngreindur sagnaritari frá Jumièges í Frakklandi lýsti því að margir hefðu þurft frá að hverfa og snúa heim aftur sökum hungurs á meðan sagnaritari nokkur frá Alsace lýsir því þannig að heimamenn hafi aðstoðað með „birgðir og fært krossförunum mat og aðrar nauðsynjar“.
Ölmusugjafir þessar gátu þó leitt af sér vanda
„Nikulás, drengur nokkur frá Köln, safnaði að sér börnum og ungmennum frá borgum og bæjum í gjörvöllu Þýskalandi“.
Krónikuritari frá Trier lýsti barnakrossferðinni þannig.
Í skjali einu frá 18. júní 1212 sem fannst í bænum Rocourt í norðurhluta Frakklands, kemur fram að ágreiningur hafi myndast meðal borgarbúa og kirkjunnar manna á staðnum. Íbúar borgarinnar hafi viljað aðstoða krossfarana á meðan klerkarnir hafi ekki séð tilgang í því að eyða mat í óskipulagðan múginn.
Krónikuritarinn frá Alsace lýsti viðbrögðum íbúanna við andstöðu þeirra geistlegu á þann veg:
„Leikmenn mótmæltu harðlega og sögðu prestastéttina vera vantrúaða og að mótmæli prestanna stöfuðu af öfund og græðgi fremur en sannleika og réttlæti“.
Yfirvöld í flestum héruðunum reyndu að hvetja krossfarahópana áfram, bæði börn og fullorðna, til þess að ekki hlytust af frekari árekstrar í heimabyggðunum í tengslum við krossfarana.
Hartnær 500 gyðingar frá Verdun-sur-Garonne í suðurhluta Frakklands voru drepnir af reiðum bændum og hirðum í krossferð árið 1320.
Almenningur fór einnig í krossferðir
Heilög stríð voru ekki einvörðungu ætluð konungum og riddurum. Venjulegt fólk, knúið áfram af trú, von og örvæntingu, stóð að baki mörgum krossferðum á miðöldum. Krossferðir almennings fóru þó aldrei á þann veg sem þeim hafði verið ætlað.
– 1096: Leiðtoginn reið asna
Páfinn hvatti til krossferða eftir fyrstu krossferðina og sú hvatning varð þess valdandi að þúsundir bænda, iðnaðarmanna og fátæklinga lögðu land undir fót og héldu áleiðis til landsins helga, undir stjórn Péturs einsetumanns sem fór ríðandi á asna. Tyrkir strádrápu krossfara þessa þegar þeir komu til Litlu-Asíu.
– 1212, Barnakrossferðin: Genúa eignaðist nýja íbúa
Þúsundir barna, unglinga og fullorðinna héldu í átt til Jerúsalem, hvattir af trúarlegum eldmóði. Margir komust alla leið til Genúa þar sem þeir svo festu rætur. Einstaka sneri til síns heima aftur, á meðan aðrir voru seldir í ánauð, ef marka má seinni tíma heimildir en þetta kann þó að vera úr lausu lofti gripið.
– 1251, Fyrsta hirðakrossferðin: Björgunin brást
þegar Loðvík 9. var tekinn höndum í krossferð einni í Egyptalandi, þegar fátækir bændur og fjárhirðar söfnuðust saman í Norður-Frakklandi í von um að þeir gætu komið honum til bjargar en þess í stað réðust þeir á gyðinga landsins. Þetta gerði það að verkum að móðir konungsins sem gegndi hlutverki landstjóra, Blanche drottning af Kastilíu, sá sig knúna til að leysa upp krossferðina.
– 1309, Krossferð fátæklinganna: Páfinn krafðist aðgerða
Klemens 5. páfi boðaði til krossferðar og þúsundir fátækra bænda og handverksmanna tilkynntu um þátttöku. Skortur á skipulagningu, svo og slæleg stjórnun, urðu hins vegar til þess að krossfararnir tvístruðust um allar jarðir áður en þeir komust út úr Evrópu.
– 1320, Önnur hirðakrossferðin: Gyðingar voru myrtir
Fjárhirðar og bændur frá Frakklandi söfnuðust saman í því skyni að ráða niðurlögum Mára á Íberíuskaga sem aðhylltust múhameðstrú. Þess í stað réðust krossfararnir, líkt og gerst hafði í fyrri fjárhirðakrossferðinni, á ýmis samfélög gyðinga áður en konungur Aragóníu, þar sem nú er Norður-Spánn, vann sigur á þeim.
Barnakrossferðin öðlast nýjan leiðtoga
Étienne af Cloyes sem leikið hafði stórt hlutverk frá fyrstu tíð barnakrossferðarinnar, hvarf fljótt af sjónarsviðinu aftur. Síðsumars árið 1212 kom nýr leiðtogi þeirra til sögunnar, Nikulás hinn ungi.
Sagnaritari einn frá borginni Trier lýsir því að „Nikulás, ungur drengur frá Köln, hafi safnað saman börnum og unglingum frá öllum borgum og bæjum Þýskalands, líkt og hefði hann fengið guðdómlega vitrun“.
Markmið krossferðarinnar var þó áfram hið sama. „Hópurinn hélt áfram í átt að Jerúsalem þar sem tilgangurinn var að sölsa undir sig landið helga“, segir ritarinn frá Trier.
„Um var að ræða karla og konur, drengi og stúlkur, rösklega 7.000 talsins“.
Opinber sagnaritari borgarinnar Genúa lýsti komu krossfaranna.
Sagnaritarinn frá Alsace lýsir því hvernig „fólk af báðum kynjum, bæði piltar og stúlkur, ekki einungis ólögráða ungmenni, heldur einnig fullvaxta, giftar konur og jómfrúr, á ökrum úti og í þorpum, hafi kastað frá sér landbúnaðaráhöldum og öðru því sem þær höfðu í höndunum og slegist í för með krossförunum þegar þeir áttu leið um“.
Sagnfræðingar eru þeirrar skoðunar í dag að Étienne og Nikulás hafi verið í forsvari fyrir hvor sinn hópinn af krossförum og hafi þeim oftsinnis verið ruglað saman í rituðum heimildum. Deildar meiningar eru um það hversu margir tóku alls þátt í krossferðunum árið 1212.
Sumar heimildir nefna 30.000 börn og fullorðna, á meðan aðrar staðhæfa að krossfararnir hafi talið 15.000 þetta ár. Fjöldinn jókst og minnkaði sennilega eftir því sem nýir meðlimir bættust við og aðrir neyddust til að gefast upp og snúa heim aftur.
Alparnir kröfðust mikilla mannfórna
Óháð því hversu margir þeir voru og hvernig hóparnir voru samsettir leikur enginn vafi á því að stór hópur komst alla leið til Alpanna. Heimildir um næsta hluta krossferðarinnar eru á hinn bóginn af afar skornum skammti.
Sagnfræðingar í dag eru þeirrar skoðunar að hundruð eða þúsundir krossfara hafi gefist upp og snúið heim aftur ellegar dáið úr kulda þegar þeir reyndu að komast yfir Brenner-skarð og yfir til Ítalíu.
Einhver hluti komst þó á leiðarenda. Ogerio Pane, borgarritarinn frá Genúa, ritaði í dagbók borgarinnar þann 25. ágúst að „þýskur drengur að nafni Nikulás“ hafi farið fyrir flokki „krossfara sem báru krossa, krossfarastafi og -poka“ inn í borgina:
„Um var að ræða karla og konur, drengi og stúlkur, eigi færri en 7.000 talsins“.
Krossferðin í heild sinni virðist hafa verið leyst upp í Genúa. Eftir komuna til borgarinnar fóru ferðalangarnir nefnilega að gera sér grein fyrir að þeirra biði hvorki skipuleg né guðleg íhlutun sem gæti flutt þá yfir Miðjarðarhafið.
Margir hinna vonsviknu og örmagna krossfara sneru við og lögðu af stað heim á leið aftur. Aðrir völdu að vera um kyrrt eða svo sagði Ogerio:
„Margir þeirra settust að í Genúa“.
Krossferðin brást
Nikulás frá Köln hafði ekki gefist upp. Hann leiddi lítinn hóp krossfara áfram til Rómarborgar. Þar reyndist heldur enga hjálp að hafa. Úrkula vonar héldu þeir ferð sinni áfram til stóru hafnarborgarinnar Brindisi í suðurhluta Ítalíu, þar sem biskup staðarins bannaði þeim „að fara yfir hafið“, ef marka má krónikuritarann frá Trier.
Samkvæmt sumum heimildum er þessu lýst á þann veg að einhverjir samviskulausir skipstjórar hafi lofað að sigla með krossfarana yfir til landsins helga en hafi þess í stað tekið stefnuna á Afríku og selt krossfarana þar sem þræla.
Sögurnar af dapurlegum örlögum fólksins eru hins vegar ritaðar af prestum löngu eftir að atburðirnir áttu að hafa gerst árið 1212 og þeir hafi greinilega átt hagsmuna að gæta: Þeirra hagur hafi verið að nota barnakrossferðina sem aðvörun og til að leggja áherslu á að þær krossferðir einar sem páfinn hafi lagt blessun sína yfir gætu heppnast.
Innósentíus páfi lagði aldrei blessun sína yfir barnakrossferðina og margir lærðir kristnir menn álíta það vera meginástæðu þess að krossferðin brást.
Lesið meira um barnakrossferðina
- Gary Dickson: The Children’s Crusade: Medieval History, Modern Mythistory, Palgrave Macmillan, 2007
- Peter Raedts: The Children’s Crusade of 1212, Journal of Medieval History vol. 3, 1977
