Um miðjan júní árið 1950 bárust bandarísku leyniþjónustunni, CIA, upplýsingar sem bentu til þess að Norður-Kórea hygðist ráðast inn í Suður-Kóreu og sameina skagann undir kommúnískri stjórn.
Upplýsingarnar reyndust réttar. Tæpum tveimur vikum síðar, þann 25. júní, réðust rúmlega 200.000 norðurkóreskir hermenn yfir landamærin.
Kóreustríðið var hafið og kalda stríðið orðið blóðheitt. Í fyrsta sinn brutust út vopnuð átök milli austurs og vesturs. Þótt formlega væri um borgarastríð að ræða, var öllum ljóst að stórveldin stóðu að baki – Vesturlönd annars vegar og Kína og Sovétríkin hins vegar.
Í Bandaríkjunum ríkti enginn vafi meðal æðstu stjórnvalda: ef Kórea félli í hendur kommúnista, gæti það stofnað öryggi Bandaríkjanna í hættu. Edwin W. Pauley, nánasti ráðgjafi Trumans forseta, sagði að hvergi væru skilyrði hagstæðari fyrir útbreiðslu kommúnismans en í Kóreu. Douglas MacArthur hershöfðingi sem síðar varð yfirmaður hersveita Sameinuðu þjóðanna, lét hafa eftir sér:
,,Ég mun verja Kóreu eins og hún væri mitt eigið land”.
Hálf milljón hermanna lenda í Kóreu
Norðurkóreskir hermenn mættu litlu viðnámi. Innan þriggja daga höfðu þeir lagt höfuðborgina Seúl undir sig. Í loftbardaga yfir borginni voru 37 suðurkóreskar og níu norðurkóreskar flugvélar skotnar niður.
Bandaríkjamenn höfðu takmarkaðar upplýsingar um hernaðarhreyfingar óvinarins og sendu njósnaflugvélar til að fá yfirsýn. Á sama tíma voru hersveitir þeirra sem dreifðust um suðurhluta landsins hraktar kerfisbundið sunnar af öflugum og skipulögðum her Norður-Kóreu.
Þeir lentu í straumi örvæntingarfullra flóttamanna sem reyndu að komast undan með búfé sitt og eigur. Bandarískir hermenn urðu að hörfa með – og skildu mikið af hergögnum og búnaði eftir.
Þegar þeir reyndu að veita viðnám fór það illa. Þann 8. júlí heyrði sveit bandarískra hermanna drunur úr skriðdrekum í fjarska. Skömmu síðar birtust þeir í morgunþokunni. Ungur liðsforingi beindi sprengivörpu að einum þeirra en örskömmu síðar lá hann í valnum – felldur af skoti úr skriðdrekanum.
Síðla sumars höfðu hersveitir Norður-Kóreu króað bandamenn af á litlu svæði í kringum Busan syðst á skaganum. Ljóst var að markmið Norður-Kóreu var bókstaflega að hrekja þá á haf út.
Þyrlur gegndu mikilvægu hlutverki í Kóreustríðinu
Í fyrstu voru þær mest notaðar í könnunarflug og síðar í flutning á hersveitum og flytja særða hermenn.
Þyrlur gegndu mikilvægu hlutverki í Kóreustríðinu
Í fyrstu voru þær mest notaðar í könnunarflug og síðar í flutning á hersveitum og flytja særða hermenn.
Stríðið verður alþjóðlegt
Strax nokkrum klukkustundum eftir innrásina krafðist Bandaríkjastjórn þess að Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna kæmi saman. Sovétríkin höfðu sniðgengið fundi ráðsins í mótmælaskyni við því að Kína ætti ekki sæti – og gátu því ekki beitt neitunarvaldi. Því var samþykkt ályktun sem fordæmdi innrás Norður-Kóreu.
Harry S. Truman Bandaríkjaforseti líkti innrásinni við hernaðaryfirgang Hitlers á fjórða áratugnum og sagði: „Ef Suður-Kórea fær að falla, væri það hvatning fyrir leiðtoga kommúnista til að leggja undir sig lönd sem liggja nær ströndum okkar.“
Jafnhliða fordæmingunni veittu Sameinuðu þjóðirnar leyfi til að senda herlið til Suður-Kóreu og á næstu vikum lögðu sextán ríki til hermenn. Bandaríkin lögðu til 480.000 hermenn, Bretar 63.000. Norðurlandaþjóðir sendu kaupskip, heilbrigðisstarfsfólk og lækningabúnað – Danmörk sendi meðal annars sjúkraskipið Jutlandia. Kanada, Ástralía, Tyrkland og fleiri lönd sendu þúsundir hermanna.
Allt herliðið streymdi um höfnina í Busan. Þar ómuðu skipanir og vélahljóð og trukkar fluttu menn og vistir frá bryggjunni. Kóresk skólabörn stóðu í röðum, veifuðu fánum og sungu God Save the King á bjagaðri ensku.
Bandarískir rifflar brugðust
Bandarískum hersveitum fjölgaði dag frá degi og komu frá Japan, þar sem Bandaríkin héldu enn úti herliði. Margir hermenn vissu lítið um Kóreu og veltu því fyrir sér hvers vegna þeir væru staddir í Kóreu. Seinni heimsstyrjöldinni var jú lokið. Heima fyrir var Truman forseti spurður hvort þjóðin væri aftur komin í stríð.
,,Þetta er ekki stríð, heldur lögregluaðgerð fyrir hönd Sameinuðu þjóðanna”, svaraði Truman forseti.
En í Kóreu heyrðust önnur skilaboð: Þetta er ekki lögregluaðgerð – þetta er stríð – og hermennirnir fundu fljótt fyrir alvöru málsins.
Varla höfðu þeir stigið fæti á kóreska grund þegar þeim var skipað í bardaga. Fyrstu bandarísku sveitirnar áttu að blekkja Norður-Kóreumenn við bæinn Osan suður af Seúl og láta líta út fyrir að svæðið væri vel varið.
Aðeins tíundi hver hafði bardagareynslu og vopnin voru úrelt. Þykkur sveimur moskítóflugna herjaði á hermennina, það rigndi stöðugt og þeir neyddust til að borða kalda matarskammta – og óvinaskriðdrekar gátu birst hvenær sem var.
Margir reyndu að flýja án árangurs. 5. júlí árið 1950 var svartur dagur fyrir Bandaríkjamenn við Osan. 1.416 hermenn féllu eða særðust og 785 teknir til fanga.
Suðurkóreskar og bandarískar hersveitir voru stöðugt undir miklu álagi. Þær skorti búnað og það sem var til var að mestu úrelt drasl frá seinni heimsstyrjöldinni.
Þoturnar voru þó nýjar og loftárásir hófust yfir öllum Kóreuskaganum. Olíuhreinsistöðvar og brýr voru meðal helstu skotmarka bandarískra B-29 sprengjuflugvéla. Háir reykjarstrókar risu upp frá logandi olíugeymslum um allan skagann.
Þúsundir saklausra borgara brunnu illa í napalmsprengjuárásum Bandaríkjamanna en napalmsprengjur voru fyrst notaðar í seinni heimsstyrjöldinni.
Bandaríkjamenn notuðu óspart og miskunnarlaust þessa logandi kvoðukenndu olíublöndu sem festist við föt og líkama.
Þúsundir saklausra borgara brunnu illa í napalmsprengjuárásum Bandaríkjamanna en napalmsprengjur voru fyrst notaðar í seinni heimsstyrjöldinni.
Bandaríkjamenn notuðu óspart og miskunnarlaust þessa logandi kvoðukenndu olíublöndu sem festist við föt og líkama.
Kórea fær sinn eigin D-dag
Erfið staða á víglínunni varð til þess að yfirmaður hersveita Sameinuðu þjóðanna, hershöfðinginn Douglas MacArthur, hóf undirbúning að djarfri aðgerð. Hugmyndin var að koma Norður-Kóreumönnum í opna skjöldu með stórfelldri landgöngu við borgina Inchon á vesturströnd Kóreuskagans.
Staðurinn var fjarri víglínunni á suðausturhorni Kóreu, þar sem flestar hersveitirnar voru. Bæði hjá Pentagon og í yfirstjórn hersins í Kóreu ríktu efasemdir – en alvarleiki aðstæðna kallaði á óvenjulegar aðgerðir. MacArthur fékk sínu fram.
Inchon var umkringd óvinum og hafnarsvæðið þar þekkt fyrir einhverjar mestu sjávarfallasveiflur í heimi – tíu metra mun á flóði og fjöru. Öflugir sjávarfallsstraumar gerðu alla siglingu og landgöngu afar varasama og erfitt var að stýra skipum nákvæmlega.
Í september árið 1950 lagði floti með 260 skipum og 13.000 hermönnum af stað frá Busan og hélt til Inchon. Siglingin tók tvo daga og gekk brösuglega – skipin lentu í tíu metra háum öldum vegna hitabeltisstorms.
Klukkan 6.30 að morgni 15. september réðust nokkur hundruð hermenn á eyjuna Wolmi-Do, rétt við innsiglinguna. Fyrir hafði verið varpað sprengjum og napalmi yfir eyjuna. Klukkan 6.55 blakti bandaríski fáninn á hæð einni á eyjunni.
Við næsta háflóð hófst meginárásin. Hljóð frá hundruðum skipa fyllti víkina og öllum mönnum og búnaði var komið í land á mínútunni.
MacArthur sá að Norður-Kóreumenn höfðu ekki átt von á þessu. Varnarsveitir voru hratt yfirbugaðar, sumir grafnir lifandi af jarðýtum sem mokuðu yfir felustaði þeirra.
Inchon var aðeins 30 kílómetra frá Seúl og tólf dögum síðar höfðu bandarískir og suðurkóreskir hermenn endurheimt borgina. MacArthur lýsti hana frelsaða „í nafni Guðs“ og efndi til sigurgöngu.
Bandaríkjamenn töldu sig hafa lamað baráttuandann en Norður-Kóreumenn fengu ekki fregnir af landgöngunni. Bardagar héldu áfram og breiddust út um skagann.
Herlið Sameinuðu þjóðanna þvingaði bændur til erfiðisvinnu
Aðeins örfáar járnbrautarlínur tengdu saman þetta fátæka land. Malbikaðir vegir voru nær engir og moldarleiðir breyttust í leðjuhaf þegar haustrigningarnar tóku við sér.
Flestir af 30 milljónum íbúa Kóreu voru hrísgrjónabændur með smábletti til ræktunar. Aðeins um fimmtungur landsins var í ræktun – afgangurinn var þakinn ókleifum skógum og fjöllum.
Mikið af búnaði þurfti að bera á bakinu og herlið Sameinuðu þjóðanna neyddi oft heimamenn til að inna af hendi þessa erfiðisvinnu. Af reynslu úr síðari heimsstyrjöld vissu þeir hve mikilvægt var að ná yfirráðum í lofti og því voru óbreyttir borgarar látnir flytja steina og jarðveg til að útbúa flugbrautir.
Kínverjar óttuðust árás Bandaríkjamanna
Þann 7. október 1950 hvatti yfirgnæfandi meirihluti Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna til sameiningar Kóreu, frjálsra kosninga og brottflutnings hersveita SÞ úr landinu. En Bandaríkin höfðu engin áform um að kalla einn einasta hermann heim.
Daginn eftir leitaði leiðtogi Kína, Mao Zedong, álits sovéska einræðisherrans Jósefs Stalíns. Mao óttaðist að Bandaríkjamenn hygðust leggja undir sig alla Kóreu og svo ráðast inn yfir landamæri Kína. Hann bað Stalín um aðstoð.
Sovéskar MiG-orrustuflugvélar hófu þá að fljúga eftirlitsflug yfir Norður-Kóreu til að hafa gætur á mögulegum innrásarher – en þessi aðstoð var langt frá því sem Kínverjar höfðu vonast eftir.
Vélarnar héldu sig fjarri sjálfri víglínunni en þar sem þær flugu reglulega um ákveðið svæði í norðurhluta landsins, nefndu bandarískir flugmenn það MiG-dalinn.
Enginn tók eftir hernaðaruppbyggingu Kínverja
Á vígvellinum hafði ályktun Sameinuðu þjóðanna engin áhrif. Stríðið hélt áfram og herir undir stjórn Bandaríkjanna sóttu nú af fullum krafti norður á bóginn. Dag eftir dag færðust þeir nær landamærunum og 25. október 1950 náðu Bandaríkjamenn að Jalu-fljótinu sem markar mörkin milli Kína og Kóreu. Ótti Maós formanns var við það að rætast.
Uppnumdir suðurkóreskir hermenn fylltu flösku af vatni úr fljótinu og sendu hana til Syngman Rhee, leiðtoga Suður-Kóreu sem tákn um sigur. Bandarískir hermenn tóku hlutina hins vegar með meiri rósemi og stilltu sér upp á áberandi stað og pissuðu í fljótið.
En þessir sigurvissu hermenn höfðu ekki minnstu hugmynd um að umfangsmikil hernaðaruppbygging Kínverja væri hafin rétt hinum megin við fljótið. Jafnvel bandaríska leyniþjónustan hafði enga hugmynd um þá skelfingu sem beið þeirra.
Enginn átti von á beinni aðkomu Kínverja að stríðinu. En frá sjónarhóli stjórnvalda í Peking voru bandarískar hersveitir við fljótið skýr ógn við fullveldi Kína. Leiðtogi Kína, Mao Zedong, hvatti sjálfboðaliða til að styðja „hina nauðstöddu Norðurkóreumenn í baráttunni gegn árásum heimsvaldasinna“.
Kínverski herinn var mjög frábrugðinn þeim bandaríska. Flestir bandarískir hermenn voru reynslulitlir ungir menn en kínversku hermennirnir höfðu alist upp við stöðug átök. Þeir höfðu alist upp í borgarastyrjöld og byltingu, voru harðgerðari en flestir, afar nægjusamir og vanir erfiðum aðstæðum.
Kínverskur hermaður þurfti ekki meira en 4–5 kílóa farangur en bandarískir hermenn báru jafnan 25–30 kíló. Kínverjar voru sérfræðingar í að dyljast og gátu marserað 30 kílómetra á einni nóttu. Og þeir voru margir – um 130.000 talsins. Þrátt fyrir þann fjölda tóku bandarískar leyniþjónustustofnanir ekki eftir þeim fyrr en það var orðið of seint.
Fyrstu átök milli kínverskra og bandarískra hermanna áttu sér stað 1. nóvember.
Bandaríkjamenn voru algerlega óundirbúnir þegar kínverskir hermenn sem höfðu læðst yfir Jalu-fljót um nóttina, réðust skyndilega til atlögu. „Við hlupum bara – og hentum frá okkur vopnunum,“ sagði bandarískur hermaður síðar. Skömmu síðar höfðu hersveitir Sameinuðu þjóðanna verið hraktar aftur fyrir 38. breiddargráðu. Allt það landsvæði sem unnið hafði verið til baka var nú tapað á ný.
Bandarískir hermenn reyna að halda hinum fjölmörgu hersveitum Norður-Kóreu frá Seúl.
MacArthur hótar kjarnorkuvopnum
Hershöfðinginn Douglas MacArthur lýsti kínversku árásinni sem „einni af löglausustu sóknum í sögunni“. Í fyrsta sinn var opinberlega minnst á þann möguleika að varpa kjarnorkusprengjum á kínverskar borgir. Kínverjar sögðust ekki óttast kjarnorkuárásir.
Hótanirnar um að beita kjarnorkuvopnum komu frá MacArthur sjálfum og nánustu ráðgjafar hans tóku undir. „Ég kýs að beita kjarnorkuvopnum. Skjótið – þá átta kommúnistarnir sig loks,“ sagði ofurstinn Ellis Williamson.
Til að leggja áherslu á alvöru málsins stóð MacArthur fyrir fjölda æfingaflugferða með B-29 sprengjuflugvélum sem fyrir allra augum og að viðstöddum blaðamönnum, voru útbúnar gervikjarnorkusprengjum.
Flugvélarnar fóru í loftið frá Japan og flugu yfir Norður-Kóreu. Þessar fregnir vöktu ótta meðal bandamanna Bandaríkjanna sem óttuðust að æfingarnar einar og sér gætu leitt til að Sovétmenn hæfu kjarnorkuárás á Vestur-Evrópu. Hvatvísi MacArthurs kostaði hann embættið – í apríl árið 1951 var honum vikið úr stöðu hershöfðingja.
Til að láta líta út fyrir að þeir hefðu stjórn á ástandinu settu Bandaríkjamenn í gang metnaðarfulla áætlun: Allir bandarískir hermenn áttu að fá kalkúnakjöt í tilefni þakkargjörðarhátíðarinnar þann 24. nóvember. Og með hjálp fjölda flugvéla og þúsunda flutningabíla tókst að koma kalkúnum til allra – sem vakti mikla undrun meðal hermanna frá hinum fimmtán þjóðunum.
En hátíðin endaði snögglega morguninn eftir. Í Chongchon-dalnum, norðaustur af Seúl, vöknuðu bandarískir hermenn við mikinn hávaða. Kínverskar hersveitir ruddust inn í herbúðirnar og algjör ringulreið tók við. Þeir sem ekki féllu í bardaga flúðu og skildu eftir allan búnað.
Bandaríkjamenn urðu fyrir árásum víðs vegar um Suður-Kóreu. Þrjár bandarískar herdeildir fóru illa út úr bardögum og hermenn sem lifðu af neyddust til að bjarga sér sjálfir á örvæntingarfullum flótta suður á bóginn.
„Every man for himself“ (bjargið ykkur sjálfir), hljómaði skipunin. Á sama tíma skall veturinn á. Ískaldur vindur streymdi suður frá Síberíu og kom Bandaríkjamönnum í opna skjöldu. Skór þeirra voru ekki búnir fyrir þennan kulda og margir fengu kalsár á fætur.
Bandaríska 2. herdeildin hafði sloppið vel frá átökum en á undanhaldinu þurfti að fara í gegnum tíu kílómetra langt fjallaskarð.“
Kínverskir hermenn höfðu falið sig uppi á fjallshlíðum og biðu færis til að ráðast til atlögu. Gangan varð að hreinni slátrun – um þrjú þúsund hermenn féllu og nánast öll hergögn töpuðust. Slasaðir hermenn voru skildir eftir og nokkur hundruð Bandaríkjamenn voru teknir til fanga og safnað saman í helli einum.
Stríðið fór nú að minna á fyrri heimsstyrjöldina.
Bandarískar og alþjóðlegar sveitir héldu áfram að hörfa þar til þær voru komnar langt suður fyrir Seúl.
Smám saman tóku birgðaleiðir kínverska hersins að lengjast og veikjast og jafnvel harðgerðustu hermennirnir fóru að finna fyrir álaginu. Þá tók að myndast ný víglína um miðbik Kóreuskagans. Þar hófu vestrænu hersveitirnar röð stórra hernaðaraðgerða – nefndar meðal annars „Roundup“, „Killer“ og „Ripper“. Með tímanum færðist víglínan örlítið til norðurs, þar til hún stöðvaðist – einmitt við 38. breiddargráðu, þar sem átökin hófust upphaflega.
Stríðið þróaðist nú yfir í blóðugan skotgrafahernað þar sem hæðir og þorp skiptu sífellt um hendur – stundum undir stjórn Bandaríkjamanna, stundum í höndum Norður-Kóreumanna eða Kínverja.
Fjórum sinnum á einu ári féll höfuðborg Suður-Kóreu, Seúl, í hendur ólíkra herja. Borgin lá í rústum, íbúarnir þjáðust af hungri og stór hluti þeirra hafði annað hvort flúið eða verið drepinn. Íbúafjöldinn hrundi úr einni og hálfri milljón niður fyrir tvö hundruð þúsund og borgin varð að yfirgefinni draugaborg.
Einu ári eftir að stríðið hófst myndaðist alger pattstaða á vígvellinum. Frá júlí 1951 og fram til vopnahlésins tveimur árum síðar færðist víglínan vart úr stað. Hernaðarsérfræðingar líktu stöðunni við skotgrafahernað fyrri heimsstyrjaldar – í Kóreu stóðu andstæðingarnir nánast augliti til auglitis, aðeins aðskildir mjóu og sundursprengdu einskismannslandi.
Það var ekki óalgengt að ein hæð yrði skotin með tugþúsund sprengjum á fáeinum klukkustundum – án þess þó að tækist að hertaka hana.
Um vorið árið 1951 birtust fórnarlömb vetursins í hinum bráðnandi snjó í Kóreu.
Um vorið árið 1951 birtust fórnarlömb vetursins í hinum bráðnandi snjó í Kóreu.
Áróður og fangaskipti
Með hátölurum, stórum veggspjöldum, dreifimiðum og tepökkum með vingjarnlegum kveðjum reyndi stjórn Norður-Kóreu að sannfæra suðurkóreska hermenn og almenning um ágæti kommúnismans. Reglulega breyttist þó orðastríðið í vopnuð átök.
Báðir aðilar reyndu að styrkja stöðu sína til að standa betur að vígi þegar til friðarviðræðna kæmi – sem allir gerðu ráð fyrir að væru yfirvofandi. En hvorug hliðin vildi taka fyrsta skrefið.
Í upphafi árs 1953 tók Indland að sér hlutverk sáttasemjara og lagði til að Norður- og Suður-Kórea skiptu á föngum. Það leiddi til stofnunar nefndar þar sem meðal annars Svíþjóð átti fulltrúa. Nefndin undirbjó fangaskipti sem eftir langar og strembnar viðræður, voru ákveðin þann 20. apríl árið 1953.
Andstæðingarnir skiptust á föngum í fyrsta sinn í hinum svokölluðu „Little Switch“. Aðeins veikir og slasaðir fangar voru látnir lausir í fyrstu, margir þeirra illa útleiknir eftir napalmárásir. Síðar fylgdu „Stóru fangaskiptin“ eða „The Big Switch“, þegar 88.000 fangar fengu frelsi sitt. Langflestir þeirra voru Norður-Kóreumenn og Kínverjar sem höfðu verið í haldi Bandaríkjamanna og herafla Sameinuðu þjóðanna.
Stríðsþreyta hafði gert vart við sig um alla víglínuna. Flestir bandarískir hermenn þráðu fremur að komast heim en að halda áfram að berjast og þrátt fyrir fjölmargar hindranir var vopnahlé í augsýn.
Þann 27. júlí 1953 undirrituðu stríðsaðilar samkomulag sem tók gildi sama kvöld klukkan 22. Eftir það höfðu báðir aðilar 72 klukkustundir til að hörfa tvo kílómetra frá víglínunni.
Í Norður-Kóreu er stríðið kallað „frelsisstríð föðurlandsins“ en í Kína ber það opinbert heiti: „stríðið gegn Bandaríkjunum og til stuðnings Kóreu“.
Þessi átök milli austurs og vesturs, milli kapítalisma og kommúnisma, áttu rætur sínar í gagnkvæmum ótta við að annað samfélagskerfið myndi tortíma hinu. Um þrjár milljónir manna létu lífið – þar af tvær milljónir óbreyttra borgara: karlar, konur og börn.
Stríðinu er enn ekki lokið
Landamæri Norður- og Suður-Kóreu eru meðal mest víggirtu landamæra heims. Svonefnt hlutlaust svæði er 248 kílómetra langt og um fjögurra kílómetra breitt og fylgir að mestu 38. breiddargráðu.
Í miðju svæðisins liggja hernaðarmörk sem marka nákvæmlega hvar víglínan lá þegar vopnahlé var gert árið 1953. Hernaðarviðvera er enn mikil báðum megin línunnar.
Síðan árið 1953 hafa ýmsir vopnaðir árekstrar kostað að minnsta kosti 500 hermenn lífið og Suður-Kórea hefur ítrekað greint frá því að Norður-Kórea hafi reynt að grafa göng undir hlutlausa svæðið. Að sögn opinberra aðila í Norður-Kóreu voru göngin kolanámur.
Suður-Kórea hefur notað 800.000 tonn af steypu, 200.000 tonn af stáli og 3,5 milljónir rúmmetra af sandi og möl til að víggirða sína hlið landamæranna.
Lestu meira
- Max Hastings: The Korean War, Pan Books, 1987.
- Michael Hickey: The Korean War – The West Confronts Communism, The Overlook Press, 1999.
- Gordon L. Rottman & Peter Dennis: Inchon 1950, Osprey Publishing, 2006.
