Þegar Erika Yamazaki fór síðast í sína reglulegu heilsufarsskoðun spurði læknirinn um ýmsa heilsuþætti eins og mataræði og hreyfingu — en ekki um svefn.
Það kom Erika Yamazaki á óvart. Eins og hún segir í samtali við Lifandi vísindi verjum við um þriðjungi ævinnar sofandi og því sé varasamt að gera lítið úr afleiðingum slæms svefns fyrir heilsuna.
Erika Yamazaki veit betur en flestir hvað einkennir góðan svefn — og hvaða áhrif hann hefur á heilsuna. Hún er svefnrannsakandi við Northwestern háskólann í Bandaríkjunum og vill nú vekja athygli á vanmetinni svefnröskun sem hrjáir um milljarð manna um allan heim.
Röskun sem getur haft alvarleg áhrif á heilsuna.
„Hún getur aukið hættuna á ýmsum hjarta- og æðasjúkdómum, meðal annars hjartabilun og háum blóðþrýstingi,“ útskýrir Erika Yamazaki í samtali við Lifandi vísindi.
Hér bendir hún á falin viðvörunarmerki sem fólk ætti að taka alvarlega. Jafnframt kemur hún með tvö skýr ráð um hvað fólk getur gert til að draga úr hættunni á þessum útbreidda kvilla.
Þú hættir að anda
Samkvæmt rannsókn sem birtist árið 2019 í hinu virta vísindatímariti The Lancet glímir um einn af hverjum átta við kæfisvefn. Um er að ræða röskun þar sem öndun stöðvast að hluta eða alveg meðan fólk sefur.
Algengasta tegund kæfisvefns stafar af hindrun í loftflæði (obstructive sleep apnea, OSA). Þá lokast öndunarvegurinn endurtekið í svefni sem getur meðal annars valdið mikilli þreytu yfir daginn, höfuðverk eða hrotum — og oft öllu í senn.
Til lengri tíma litið getur röskunin haft alvarlegar afleiðingar.
„Hún getur aukið hættuna á ýmsum hjarta- og æðasjúkdómum, meðal annars hjartabilun og háum blóðþrýstingi. Fólk með kæfisvefn er einnig í aukinni hættu á að fá heilablóðfall og heilabilun,“ skrifar Erika Yamazaki í tölvupósti til Lifandi vísinda.
Hún útskýrir að kæfisvefn geti aukið hættuna á hjarta- og æðasjúkdómum vegna þess að öndunarhléin valda lægra súrefnismagni í blóðinu, hraðari hjartslætti auk aukinnar bólgusvörunar og oxunarálags í líkamanum.
Bólgusvörun er eðlilegt varnarkerfi líkamans við sýkingum eða skaða. Verði hún langvarandi getur hún hins vegar aukið hættuna á meðal annars hjartasjúkdómum.
Oxunarálag verður þegar jafnvægið raskast milli skaðlegra sameinda og andoxunarefna sem verja líkamann gegn þeim. Slíkt getur valdið skemmdum á frumum líkamans.
Svefn skiptist í fjögur stig
Svefn samanstendur af nokkrum svokölluðum svefnlotum. Svefnlota varir venjulega í 90 mínútur og samanstendur af fjórum svefnstigum:
- Draumsvefn: Í draumsvefni ertu með meðvitund að hluta og vöðvarnir lamaðir.
Að sofna: Þegar þú sofnar ertu enn með meðvitund að hluta en vöðvarnir eru farnir að slaka á.
- Léttur svefn: Létti svefninn varir lengst yfir nóttina og þú ert núna meðvitundarlaus og vöðvarnir eru algjörlega slakir.
- Djúpsvefn: Nú ertu algjörlega meðvitundarlaus og mjög erfitt að vakna og vöðvarnir eru algjörlega slakir.
Í fyrstu svefnlotum næturinnar varir djúpsvefninn yfirleitt lengur en létti svefninn og draumasvefninn lengur undir morgun.
Tvær meginástæður fyrir auknum kæfisvefni
Tvennt virðist einkum skýra hvers vegna kæfisvefn verður æ algengari, að sögn Eriku Yamazaki.
Annars vegar lifir fólk lengur og hins vegar fer offita vaxandi. Bæði hár aldur og offita eru þekktir áhættuþættir fyrir kæfisvefn.
Svefnröskunin getur þó líka lagst á fólk sem fellur ekki í þessa áhættuhópa.
Meðal algengustu einkenna eru hrotur, tíðar salernisferðir á næturnar og að vakna skyndilega með andnauð eða köfnunartilfinningu. Á daginn finna margir fyrir mikilli þreytu, höfuðverk eða vakna með munnþurrk.
Hvað þú getur gert
Ef þig grunar að þú sért með kæfisvefn ættirðu að ræða það við heimilislækni, að sögn Eriku Yamazaki. Og það þarf ekki endilega að fela í sér flóknar rannsóknir.
„Oft er hægt að greina röskunina með svefnmælingu sem fólk framkvæmir heima hjá sér í stað þess að fara á sjúkrahús eða í svefnrannsóknarstofu,“ skrifar hún.
Talar Moukhtarian, prófessor, lýsir þeirri daglegu rútínu sem hún sjálf fylgir til að ná djúpum og samfelldum svefni. Hún gefur líka einfalt og gagnlegt ráð um hvernig best sé að sofna aftur ef maður vaknar um miðja nótt – og hvað ætti alls ekki að gera við þær aðstæður:
Algengasta meðferðin við kæfisvefni felst í notkun svokallaðra kæfisvefnsvéla (CPAP) sem halda öndunarveginum opnum í svefni.
En sem betur fer er líka hægt að grípa til ýmissa ráðstafana áður en röskunin nær því stigi.
„Hærri líkamsþyngd er einn af áhættuþáttum kæfisvefns. Því getur þyngdartap dregið úr alvarleika röskunarinnar,“ skrifar Erika Yamazaki í samtali við Lifandi vísind og bætir við:
„Kæfisvefn getur einnig versnað þegar fólk sefur á bakinu. Það getur því verið betra að forðast þá svefnstellingu.“
