Hin þýskfædda Marlene Dietrich vann ekki einungis hug og hjörtu allra í Hollywood því hún heillaði jafnframt alla Bandaríkjamenn með því að afþakka boð Hitlers um að skemmta þýskum hermönnum á víglínunni en samþykkti hins vegar að skemmta hermönnum bandamanna en þess ber að geta að hún hélt fyrir þá meira en 500 söngskemmtanir nærri víglínunni.
Að stríðinu loknu fékk leikkonan og söngkonan með hásu röddina heiðursmedalíu fyrir framlag sitt.
Frægðin og glæsileikinn tóku raunar sinn toll.
Eftir andlát Marlene skrifaði dóttir hennar afar umdeilda bók sem varpaði nýju og áður óþekktu ljósi á dökkar hliðar átrúnaðargoðsins.
Bláa bókin
- Nafn: Marlene Dietrich
- Fædd: 27.desember 1901, Berlín.
- Látin: 6.maí 1992, París.
- Þekkt fyrir: Karlmannsklæðnað, djúpa rödd og hlutverk í þekktum kvikmyndum á borð við „Bláa engilinn“, auk þess að gagnrýna Þýskaland nasismans kinnroðalaust.
- Vissuð þið að: Marlene var ófrísk að barni meðleikarans James Stewart en lét eyða fóstrinu í laumi án þess svo mikið sem að láta James vita?
Hvar ólst Marlene Dietrich upp?
Marlene Dietrich fæddist föstudaginn 27. desember 1901 í hverfinu Schöneberg í Berlín.
Henni var gefið nafnið Marie Magdalene Dietrich en strax ellefu ára gömul stytti hún og sameinaði skírnarnöfnin sín tvö svo úr varð nafnið Marlene sem hún tók upp.
Móðir hennar átti rætur að rekja til efnaðrar skartgripa- og úrsmiðafjölskyldu en faðirinn var lögregluþjónn.
Faðirinn lést þegar Marlene Dietrich var aðeins sex ára að aldri og móðirin gekk að eiga yfirmann í þýska hernum.
Þegar Lena litla var fjögurra ára gat hún bjargað sér á frönsku, bæði á mæltu máli og rituðu.
Uppeldið fól í sér strangan aga og prússneska mannasiði en móðirin kenndi Lenu litlu, eins og hún var kölluð, jafnframt að meta ljóð og tónlist.
Marlene var dugleg að æfa sig á fiðlu og hana dreymdi um að verða fiðluleikari einn góðan veðurdag. Heimsstyrjöldin fyrri hafði í för með sér söknuð og sorg á vel skipulögðu heimilinu.
Stjúpfaðir hennar lést í bardaga og heima í Berlín trúði Marlene dagbókinni sinni andvarpandi fyrir eftirfarandi:
„Hvers vegna þarf ég að upplifa þessa skelfilegu tíma? Í æsku óskaði ég mér þess heitast að eiga bjarta framtíð og nú horfir allt öðruvísi við!“
Depurðin hvarf um stund þegar heimsstyrjöldin fyrri leiddi af sér Weimar-lýðveldið með dansi, söng og frelsi „háværa áratugarins“ á árunum milli 1920 og 1930.
Marlene þjáðist af slæmum úlnlið sem hún hafði ofreynt með fiðluleiknum og hún neyddist til að leggja fiðluna á hilluna.
Skemmtanalífið í Berlín bauð enn fremur upp á aðra möguleika fyrir ungu konuna með skörpu andlitsdrættina, djúpu röddina og þungu augnlokin.
„Hún hallaði sér upp að leiktjöldunum og lét greinilega í ljós kuldalega óbeit á grallaragangi, andstætt geislandi lífsgleði hinna stúlknanna“.
Josef von Sternberg, um fyrsta skiptið sem hann hitti Marlene.
Hvernig sló hún í gegn í kvikmyndum?
Árið 1929 lék Marlene Dietrich hlutverk í revíunni „Zwei Krawatten“ (Hálsbindin tvö) í leikhúsinu „Theater des Westens“ í Berlín.
Kvöld eitt var austurríski kvikmyndaleikstjórinn Josef von Sternberg meðal áhorfenda í salnum.
Hann starfaði á vegum kvikmyndafyrirtækisins Paramount í Hollywood en var staddur í Berlín í þeim erindagjörðum að leikstýra þýskumælandi kvikmynd sem nefndist „Blái engillinn“. Sternberg vantaði einungis duglega, unga leikkonu með mikla útgeislun. Í revíunni kom hann auga á hina 28 ára gömlu Marlene:
„Hún stóð hallandi sér upp að leiktjöldunum og lét greinilega í ljós kuldalega óbeit á öllum grallaragangi en svipbrigði hennar voru í greinilegri andstöðu við geislandi lífsgleði hinna stúlknanna“, ritaði Sternberg mörgum árum síðar um þetta fyrsta skipti þegar hann rakst á Marlene.
Kvikmyndin „Blái engillinn“ frá 1930 var fyrsta stóra talmynd Þýskalands og skaut Marlene Dietrich rakleitt upp á stjörnuhimininn.
Hollywood-leikstjórinn var heillaður af útgeislun Marlene sem þá var 28 að aldri og bauð henni að leika hlutverk hinnar lostafullu Lolu Lolu, aðalhlutverkið í myndinni.
Kvikmyndin „Blái engillinn“ sló í gegn og skaut Marlene Dietrich rakleitt upp á stjörnuhimininn.
Vann Marlene til Óskarsverðlauna?
„Blái engillinn“ naut gífurlegra vinsælda í Þýskalandi en Marlene Dietrich fékk ekki að njóta þeirrar velgengni. Frumsýningarkvöldið ferðaðist hún með Sternberg til Hollywood, þar sem hún undirritaði samning við kvikmyndaframleiðandann Paramount Pictures.
Kvikmyndafyrirtækið hugðist skipa henni sess sem glæsilegri kvikmyndaleikkonu sem yrði eins konar andsvar við sænsku ungstjörnuna Gretu Garbo en hún var á mála hjá MGM (Metro-Goldwyn-Mayer) kvikmyndaframleiðandanum.
Á árunum milli 1930 og 1935 lék Marlene Dietrich aðalhlutverkið í sex kvikmyndum sem Sternberg leikstýrði.
Marlene Dietrich auglýsir hér kvikmyndina „Marokkó“ frá árinu 1930 ásamt meðleikara sínum Gary Cooper sem hún átti í ástarsambandi við.
Fyrsta myndin, „Marokkó“, færði henni fyrstu og einu Óskarsverðlaunatilnefninguna.
Hún hlaut verðlaunin þó ekki en þau fékk minna umdeild leikkona, hin vinsæla og móðurlega Marie Dressler.
Í kvikmyndinni „Marokkó“ kemur Dietrich ekki einungis fram með pípuhatt, í smóking og með sígarettu lafandi í munnvikinu, heldur var hún jafnframt látin kyssa aðra konu.
Á munninn!
Hneykslunin ætlaði engan enda að taka meðal þeirra íhaldssömustu en Marlene kippti sér ekki upp við það.
Í viðtali sem birtist í dagblaðinu „The Observer“ árið 1960 útskýrði hún hvers vegna hún gengi ávallt í karlmannsfötum:
„Ég klæði mig fyrir ljósmyndina. Ekki sjálfrar mín vegna. Ekki áhorfendanna vegna. Ekki tískunnar vegna. Og alls ekki fyrir karlmennina!“
Var Marlene Dietrich samkynhneigð?
Í Berlín á þriðja átug 20. aldar, þar sem frjálsræðið réð ríkjum í neðanjarðar hommabúllum og á „dragsýningum“, fór Marlene ekki í grafgötur með að hún væri tvíkynhneigð.
Hún var gift sama manninum alla tíð, kvikmyndaleikstjóranum Rudolf Sieber. Hún átti þó jafnframt í ástarsamböndum við ýmsa aðra, bæði konur og karla, með samþykki eiginmannsins.
Listinn yfir elskhuga hennar er gífurlega langur og felur m.a. í sér nöfn á borð við leikarana Gary Cooper og Errol Flynn.
Síðar meir bættist bandaríski forsetinn John F. Kennedy á listann en í hans tilviki mun aðeins hafa verið um að ræða einn stuttan ástarfund í Hvíta húsinu.
Sieber og Dietrich voru gift í rúm fimmtíu ár, þótt þau byggju hvort í sínu lagi. Dóttir þeirra, Maria Riva, ólst upp hjá Dietrich, en móðirin var oft fjarverandi og fól barnfóstrum og heimavistarskólum uppeldið.
Ef marka má samtímaheimildir kallaði Marlene þann hóp samkynhneigðra og tvíkynhneigðra kvenna sem hún kynntist í Hollywood „saumaklúbbinn“.
Ef marka má sögusagnir voru hún og Greta Garbo þó meira en einungis vinir.
Rithöfundurinn Diana McLellan sagði konurnar tvær hafa átt í stuttu en eldheitu ástarsambandi þegar þær báðar bjuggu í Berlín árið 1925, áður en þær öðluðust frægð og frama.
Marlene Dietrich ræddi ekki opinskátt um kynhneigð sína en gerði heldur ekki neitt til að fela hana.
Hvað olli vinsældum hennar?
Marlene Dietrich steig inn í kvikmyndaheiminn með einstaka hástéttarframkomu, hún var tíguleg á að líta, hafði yfir sér kuldalegt og leyndardómsfullt yfirbragð.
Þegar hún fyrst kom fram í kvikmynd í Bandaríkjunum gat kvikmyndatímaritið Film Daily þess sérstaklega að kvikmyndin „kynnti á þokkafullan hátt til sögunnar persónu sem væri sköpuð með það fyrir augum að vekja hrifningu“.
Djúp rödd hennar var eins og gjöf fyrir nýju talmyndirnar. Áhorfendur hrifust ekki einvörðungu af því sem hún sagði, heldur einnig því hvernig hún talaði.
Einn gagnrýnandinn lýsti hásri rödd hennar á þann hátt að hún beinlínis „fangaði“ áheyrandann.
Það sem mesta athygli vakti var þó auðvitað andlit hennar.
Gamall og góður vinur hennar, rithöfundurinn Erich Maria Remarque, lýsti útliti hennar þannig:
„Maður gat látið sig dreyma um hvaðeina og látið það hæfa andlitinu. Það var líkt og fallegt, tómt hús, tilbúið undir það að verða fyllt af teppum og málverkum. Það gat breyst í höll. Ellegar vændishús“.
Hver voru tengsl hennar við Hitler?
Nasistar reyndu ítrekað að tæla leikkonuna heimsfrægu aftur til Þýskalands.
Árið 1936 hafði áróðursráðherra Þýskalands, Jósef Göbbels samband við hana.
Hann bauð henni gull og græna skóga ef hún samþykkti að snúa heim aftur og gerast ofurstjarna nasistastjórnarinnar.
Marlene Dietrich hafnaði boði nasista og hefur þannig að öllum líkindum reytt Adolf Hitler til reiði.
„Hitler er fífl“
sagði Marlene Dietrich í útvarpsviðtali á meðan stríðið geisaði
Sagan segir að foringinn hafi fyrirskipað að öll eintök af kvikmyndinni „Bláa englinum“ skyldu brennd, að undanskildu einu eintaki sem hann hélt út af fyrir sig.
Ekki hefur reynst gerlegt að sannreyna þetta en víst er að Marlene Dietrich var vægast sagt enginn aðdáandi Hitlers og stjórnarfyrirkomulags hans.
„Hitler er fífl“, sagði hún hikstalaust í útvarpsþætti meðan á stríðinu stóð.
Þátturinn var sendur út í Þýskalandi og hvatning Marlene til hermannanna þar hljóðaði á þennan veg: „Strákar, þið eigið ekki að fórna ykkur. War is shit!“
Tróð Marlene Dietrich upp við víglínuna?
Þegar Bandaríkin urðu þátttakendur í seinni heimsstyrjöldinni samþykkti Marlene að skemmta hermönnum bandamanna.
Hún kom ítrekað fram í Norður-Afríku, Ítalíu, Bretlandseyjum, Frakklandi og Þýskalandi – alls skemmti hún hermönnum á vígvellinum 500 sinnum – iðulega við varhugaverðar aðstæður nærri víglínunni.
Í þessum ferðum gisti hún í tjaldi, barðist við inflúensu og oft jaðraði við að hún fengi kuldasár. Þegar hún var spurð að því hvers vegna hún hætti lífi sínu til þess að geta stutt bandaríska hermenn svaraði hún: „Sómatilfinningin býður mér það“.
Á meðan á síðari heimsstyrjöldinni stóð söng og skemmti Marlene Dietrich þúsundum bandarískra hermanna víðs vegar um Evrópu, oft hættulega nærri vígstöðvunum.
Eitt þekktasta lag hennar er „Lili Marleen“ sem fjallar um þýskan hermann og söknuð hans eftir heitmey sinni.
Lagið er sprottið af ljóði sem ort var í heimsstyrjöldinni fyrri. Árið 1938 var samið lag við ljóðið og þýska söngkonan Lale Andersen söng það inn á hljómplötu árið 1939.
Tveimur árum síðar var farið að spila lagið á Radio Belgrade, útvarpsstöð þýska hersins, fyrir hermennina í Norður-Afríku og fyrr en varði voru bresku hermennirnir einnig farnir að raula þetta harmþrungna dægurlag úti í eyðimörkinni.
Marlene Dietrich gerði lagið að sínu eigin árið 1943 og tók síðar upp á hljómplötu sína eigin útgáfu.
„Lili Marleen“ varð að lokum að eins konar einkennislagi heimsstyrjaldarinnar – beggja vegna víglínunnar.
Lagið Lili Marleen naut gífurlegra vinsælda beggja vegna víglínunnar og var eitt af vinsælustu lögum Marlene Dietrich.
Marlene Dietrich lagði grunninn að sjóði ásamt öðrum Þjóðverjum í Hollywood sem hafði það að markmiði að aðstoða gyðinga og aðra þá sem sættu ofsóknum, til þess að þeir gætu flúið frá Þýskalandi nasismans.
Að stríðinu loknu var Marlene sæmd mörgum orðum og verðlaunum fyrir framlag sitt, m.a. hlaut hún bandarísku Frelsisverðlaunin (Medal of Freedom) en um er að ræða æðstu orðu sem Bandaríkjaforsetar geta veitt óbreyttum borgurum.
Ýmsir Þjóðverjar sniðgengu Hitler úr útlegðinni
Marlene Dietrich var ekki eini Þjóðverjinn sem barðist gegn Þjóðverjum í útlegð sinni. Ýmsir aðrir þekktir Þjóðverjar þjónuðu hagsmunum bandamanna, hver á sinn hátt.
Henry Kissinger frelsaði þýskar útrýmingarbúðir
Henry Kissinger, bandarískur hermaður af þýskum gyðingaættum, var sendur til Þýskalands nasismans árið 1945. Þar elti hann uppi Gestapo-foringja og átti þátt í að frelsa útrýmingarbúðirnar í Ahlem. Kissinger varð síðar meir utanríkisráðherra Bandaríkjanna.
Þýsk kvikmyndastjarna lék nasistaóþokka
Conrad Veidt var stjarna á dögum þöglu kvikmyndanna. Hann var kvæntur konu af gyðingaættum og settist að í Bandaríkjunum. Þar lagði hann sitt fram til málstaðarins með því að leika þýska óþokka í kvikmyndum sem gagnrýndu nasismann en hér nægir að nefna hlutverk Strassers liðsforingja í kvikmyndinni „Casablanca“ frá árinu 1942.
Heiðraður rithöfundur réðst til atlögu við Hitler
Þýski rithöfundurinn Thomas Mann neyddist til að fara í útlegð þegar nasistar komust til valda. Í nokkrum ræðum sem útvarpað var á BBC og beint var að íbúum Þýskalands, gagnrýndi hann nasistastjórnina hikstalaust.
Leikritaskáld gagnrýndi nasismann í leikritum sínum
Bertolt Brecht flýði frá Þýskalandi árið 1933 og varði útlegðinni m.a. í Danmörku og Bandaríkjunum þar sem hann réðst til atlögu við nasismann í riti. Hann samdi m.a. leikrit um „ótta og eymd þriðja ríkisins“.
Hvenær fór Marlene frá Hollywood?
Árið 1935 var Marlene Dietrich hæstlaunaða stjarnan í Hollywood.
Á síðari hluta fjórða áratugarins fór kvikmyndahlutverkum hennar hins vegar fækkandi.
Þegar þarna var komið sögu vildi fólk horfa á söngleiki og grínmyndir og kuldalegt útlit Marlene og fágaður evrópskur stíll hennar voru einfaldlega ekki lengur í tísku.
Á efri árum ferils síns ferðaðist Marlene Dietrich um heiminn með glæsilega eins manns sýningu þar sem hún heillaði áhorfendur með leikrænum flutningi og söng.
Að heimsstyrjöldinni lokinni hætti hún smám saman að leika í kvikmyndum og byrjaði að koma fram á sviði um gjörvallan heim, allt frá London og Las Vegas til Parísar og Tókýó.
Þessar tilkomumiklu sýningar staðfestu stöðu hennar sem einnar stærstu stjörnu 20. aldarinnar.
Á meðan Marlene Dietrich heillaði áhorfendur um gjörvallan heim skipti hún iðulega um elskhuga. Hún átti m.a. í ástarsambandi við leikarann Yul Brynner í ein tíu ár.
Hún og eiginmaður hennar Rudolf Sieber lifðu hvort í sínu lagi – hann bjó á hænsnabúi sínu í Kaliforníu á meðan hún dvaldi á hótelum og í íbúð sinni í París.
Dívan Marlene Dietrich í Hollywood
Hver var síðasta kvikmynd Marlene Dietrich?
Hinn 29. september 1975 datt Marlene Dietrich ofan af sviðinu þar sem hún skemmti aðdáendum í „Leikhúsi hennar hátignar“ (Her Majesty’s Theatre) í Sydney í Ástralíu og mjaðmagrindarbrotnaði.
Þetta urðu endalokin á frama hennar í skemmtanaiðnaðinum í eitt skipti fyrir öll.
Tveimur árum áður hafði hún viðurkennt í viðtali við breska dagblaðið „Sunday Express“ að hún héldi einvörðungu áfram að koma fram peninganna vegna:
„Heldurðu að þetta sé heillandi líf? Heldurðu að þetta sé vænlegt líf og að ég geri þetta heilsunnar vegna?“ spurði hún án þess í rauninni að vænta svars.
Síðasta kvikmynd Marlene Dietrich „Just a Gigolo“ þar sem David Bowie lék á móti henni, stóð ekki undir væntingum áhorfenda.
Marlene Dietrich lék í sinni síðustu kvikmynd, „Just a Gigolo“, ásamt David Bowie árið 1978.
Eftir það dró hún sig í hlé frá sviðsljósinu og hélt til í íbúð sinni í París.
Skömmu eftir 1980 gaf Marlene út endurminningar sínar og samþykkti að tekið yrði við hana viðtal fyrir heimildarmyndina „Marlene“ (1984) sem fjallaði um lífshlaup hennar.
Hún neitaði hins vegar að koma fram í mynd. Þegar þarna var komið sögu hafði aldurinn greinilega færst yfir stórstjörnuna heimsþekktu.
Hvar lést Marlene?
Marlene Dietrich lést í svefni hinn 6. maí árið 1992 í íbúð sinni í París. Níu dögum síðar var hún lögð til hinstu hvílu við hlið móður sinnar í Berlín, þrátt fyrir hve ósátt hún var við föðurland sitt.
Þetta sama ár gaf dóttir hennar út afar umdeilda ævisögu um móður sína.
Í bókinni lýsir dóttirin Riva móður sinni sem illkvittinni, sjálfselskri konu sem hafi verið háð pillum og áfengi, á meðan hún hafi reynt að viðhalda ímynd sinni sem kyntákni langt fram á níunda áratuginn.
Dóttir Marlene Dietrich, Maria Riva, átti móður sinni útlitið að þakka. Þar með voru líkindin eiginlega upptalin. Í ævisögu sinni um móðurina lýsir hún henni sem sjálfselskri konu sem þjáðst hafi af áfengis- og lyfjamisnotkun.
Dagblaðið „The New York Times“ sagði í ritdómi sínum um bókina að
„… Maria Riva lýsti móður sinni í smáatriðum á áhrifamikinn hátt en þó skini í gegn hluttekning í garð móðurinnar þar sem hún lýsir henni sem „konu sem einkennist af fullkomnunaráráttu, eirðarleysi og ótta við elli sem lifað hafi í einangrun síðustu æviárin, mótuð af fíkn og umkringd sögusögnum sem hún sjálf átti þátt í – en hafi engu að síður verið ein af skærustu stjörnunum í Hollywood“.
Lesið meira um Marlene Dietrich
- Steven Bach, Marlene Dietrich: Life and Legend, William Morrow & Co., 1992
- Maria Riva: Marlene Dietrich, Bloomsbury, 1992
