Ekkert land framleiðir jafnmikla hreina orku og Kína. Reyndar standa Kínverjar fyrir þriðjungi allrar grænnar raforku sem heimurinn framleiðir.
Samt sem áður er landið oft úthrópað sem hinn stóri syndari í loftslagsumræðunni. Vandinn er sá að þótt Kína hafi á undanförnum áratugum margfaldað framleiðslu á grænni raforku hefur heildarorkunotkunin vaxið hratt. Því hefur enn ekki tekist að draga úr notkun kola og annars jarðefnaeldsneytis.
En nú er þróunin að snúast við. Nýjustu tölur sýna að Kínverjum muni takast að ná markmiðinu um að minnka kolanotkun fyrir árið 2030 – og að framtíðarsýnin um kolefnishlutleysi árið 2060 sé því raunhæf.
Til að ná þessu hyggst Kína auka framleiðslu úr sól-, vind- og vatnsorku á ægihraða. Það verður gert með risavöxnum framkvæmdum sem meðal annars munu gefa hugtakinu „Kínamúrinn“ alveg nýja merkingu.
Kína er orkuglöð þjóð
Síðustu tvo áratugi hefur Kína skipað sér í fremstu röð í baráttu heimsins gegn hlýnun jarðar. Ástæðan er sú að landið stendur fyrir æ stærri hluta allrar orkuframleiðslu í heiminum.
Á meðan raforkuframleiðsla heimsins tvöfaldaðist á árunum 2003 til 2023, þá næstum fimmfaldaðist hún í Kína.
Sem betur fer nýtir Kína sífellt meira af endurnýjanlegum orkugjöfum til að mæta raforkuþörfinni. Tölur frá árinu 2023 sýna að landið framleiðir 29 prósent af allri vatnsorku heimsins, 38 prósent af vindorku og 36 prósent af sólarorku.
Heildarframleiðsla heimsins á grænni raforku er að mestu leyti í höndum Kína, sem stendur fyrir um þriðjungi hennar. Því miður stendur Kína jafnframt fyrir um þriðjungi allrar „svartrar“ raforku heimsins, sem er framleidd úr jarðefnaeldsneyti.
Á móti vegur þó sú mikla aukning í heildarrafmagnsframleiðslu sem þýðir að Kína stendur enn fyrir þriðjungi af allri svokallaðri svörtu orku heimsins sem verður til einkum við brennslu kola.
Ef Kína ætlar sér að breyta ímynd sinni sem skúrkurinn í alþjóðlegri loftslagsumræðu, þarf landið að hraða orkuskiptunum enn frekar.
Því er nú ráðist í áður óþekktar fjárfestingar í uppbyggingu vind-, sól- og vatnsorku – og stefna stjórnvalda er einföld: að hugsa stórt.
Vindmyllur slá ný met
Áþreifanlegt dæmi um þessa hugsun eru vindmyllurnar sem kínversk fyrirtæki framleiða. Þar hefur Kína löngu skilið vestræna keppinauta sína eftir, þegar kemur að stærð vindmylla.
Stærsta vindmyllan í rekstri er frá fyrirtækinu Mingyang og ber hið sérkennilega heiti MySE18.X-20 MW. Afl hennar er 20 megavött og hver vængur rúmlega 140 metrar að lengd sem gefur snúningshring með 292 metra þvermál.
Það jafngildir 3,6 sinnum vænghafinu á stærstu farþegaflugvél heims. Ein slík mylla getur útvegað rafmagn fyrir 96 þúsund heimili.
Hafvindmyllan MySE18.X-20 MW frá kínverska fyrirtækinu Mingyang Smart Energy er stærsta vindmylla heims sem nú er í rekstri. Vængir hennar eru yfir 140 metra langir.
Risinn frá Mingyang mun brátt verða sleginn út af enn stærri, 26 megavatta vindmyllu sem framleidd er af fyrirtækinu Dongfang Electric Corporation.
Hún hefur snúningshring með 310 metra þvermál og þegar hún verður komin í notkun má líkja því við að snúa Eiffelturninum í loftinu.
Þessar risavöxnu myllur verða reistar í nýjum vindorkugörðum úti fyrir austur- og suðurströnd Kína.
Landið hefur nú þegar 129 slíka vindmyllugarða á hafi úti. Til samanburðar hefur Bretland sem er í öðru sæti, 39 og Þýskaland, í því þriðja með 30.
Kínverskar vindmyllur með vaxtaverki
Vindmyllur frá Kína tróna nú á toppi listans yfir þær stærstu í heiminum. Ein slík mylla getur í dag útvegað rafmagn fyrir nærri 100 þúsund heimili. En þeir eru hvergi hættir. Framleiðendur í Kína stefna að enn stærri vindmyllum – og til þess liggja þrjár gildar ástæður.
1. Meiri vindur í efri loftlögum
Almennt er vindurinn sterkari eftir því sem ofar dregur og því geta vindmyllur framleitt meiri orku eftir því sem þær eru hærri. Jafnframt eru stórar vindmyllur sterkbyggðari, þannig að þær þola ekki aðeins öflugri vind heldur nýta hann líka betur en smærri myllur.
2. Langir vængir fanga meiri orku
Því stærri sem snúningshringurinn er, þeim mun meiri orka næst úr vindinum. Þegar þvermálið tvöfaldast, fjórfaldast orkan sem myllan getur framleitt. Stærsta vindmylla heims í rekstri nýtir vindorku af 67 þúsund fermetra svæði – sem samsvarar níu fótboltavöllum.
3. Undirstöður og kaplar reynast ódýrari
Byggingarkostnaður minnkar við að reisa fáar stórar vindmyllur fremur en margar litlar. Kostnaður við undirstöður verður lægri og hið sama gildir um kaplana sem flytja rafmagnið inn á rafnetið. Þar að auki er ódýrara að annast viðhald á fáum myllum en mörgum.
Stórfelld uppbygging vindorku í Kína á sér hliðstæðu í metnaðarfullum áformum um sólarorku. Stjórnvöld stefna að því að raforkuframleiðsla úr sólarrafhlöðum vaxi með áður óþekktum hraða með tilkomu nýrra sólarorkugarða.
Stærsti sólarorkugarður heims er nú í Xinjiang-héraði í norðvesturhluta Kína en hann mun blikna í samanburði við nýjan garð sem rísa á í Kubuqi-eyðimörkinni í Innri-Mongólíu. Þar eiga sólarsellur að breiðast yfir 860 ferkílómetra svæði sem jafngildir 95 þúsund fótboltavöllum.
Framkvæmdir eru hafnar og þegar verkinu lýkur árið 2027 mun garðurinn hafa framleiðslugetu upp á 8.000 megavött.
Kínverskur sólarorkumúr
Sólarorkugarðurinn verður hluti af enn stærri framtíðarsýn sem nefnist „Great Solar Wall“ – 400 kílómetra langt og fimm kílómetra breitt belti sem á að teygja sig yfir eyðimörkina.
Einmitt núna reisa verkfræðingar stærsta sólarorkuver heims í Kubuqi-eyðimörkinni í Kína. Það á að vera fullbúið árið 2027.
Þegar þessi kínverski „sólarmúr“ verður fullgerður árið 2030 mun hann geta framleitt 180 milljarða kílóvattstunda rafmagns á ári sem er meira en nóg til að mæta allri raforkuþörf höfuðborgarinnar Peking.
Verkefnið á ekki aðeins að auka raforkuframleiðslu Kína heldur einnig gera eyðimörkina grænni.
Reynslan sýnir að sólarsellur geta dregið úr vindi sem þýtur yfir sandinn og þannig skapað plöntum betri skilyrði til að festa rætur.
Á sama tíma veita þær skugga og minnka uppgufun úr jarðveginum. Þessi verkunaráhrif gera kleift að rækta bæði fóðurgras og nytjaplöntur á svæðinu milli platanna.
Ríkisfyrirtækin sem standa að þessari stórfelldu sólarorkuuppbyggingu í Kína gera mikið úr þessum hliðarávinningum.
Fyrirtækjunum þykir mikilvægt að viðhalda stuðningi almennings við orkuskiptin, þótt þau breyti landslaginu í grundvallaratriðum.
300 milljónir manna eiga að fá rafmagn frá nýrri vatnsaflsvirkjun sem Kína reisir í Tíbet.
Miklu erfiðara verkefni blasir þó við þegar kemur að annarri stórframkvæmd sem Kína hefur í undirbúningi: vatnsaflsvirkjun sem á að slá öll fyrri met.
Djúpum gljúfrum verður sökkt
Stærstu raforkuver heims fyrirfinnast nú þegar í Kína, þar sem orkan er fengin úr gríðarstórum uppistöðulónum sem mynduðust við stíflugerð við Jangtséfljót.
Það stærsta er Þriggja gljúfra stíflan sem lokið var við árið 2006 og það næst stærsta er Baihetan-stíflan frá árinu 2022.
Framleiðslugeta þeirra eru annars vega 22.500 megavött og hins vegar 16.000 megavött og samanlagt nægir sú orka fyrir 170 milljón manns.
Í desember árið 2024 ákváðu kínversk stjórnvöld að ráðast í smíði vatnsaflsvirkjunar með framleiðslugetu upp á heil 60.000 megavött.
Virkjunin hefur hingað til fengið heitið Medog-vatnsaflsvirkjunin og ólíkt hinum tveimur verður hún ekki við Jangtséfljót heldur við Yarlung Tsangpo-fljót í Tíbet.
Fljótið ber með sér bráðnunarvatn frá norðurhlið Himalajafjallanna, liðast síðan um fjallgarðinn og heldur áfram suður á bóginn um Indland og Bangladess þar sem það rennur í Bengalflóa.
Í Tíbet flæðir fljótið um dýpsta gljúfur heims, Yarlung Tsangpo-gljúfrið og þar á að reisa hina nýju stíflu. Gljúfrið er allt að sex kílómetra djúpt og rúmlega 500 kílómetra langt sem gerir það lengra en Grand Canyon í Bandaríkjunum.
Þar er 50 kílómetra kafli, þar sem fljótið fellur um tvo kílómetra, talinn kjörinn til stíflugerðar og vatnsaflsvirkjunar.
Yarlung Tsangpo-gljúfrið á að verða heimkynni stærstu vatnsaflsvirkjunar heims árið 2033.
Framkvæmdirnar gera ráð fyrir að vatn fljótsins verði fært úr farvegi sínum og leitt um fjögur 20 kílómetra löng jarðgöng sem bora þarf í gegnum fjallamassann.
Framkvæmdin verður risavaxin og mun bæði að umfangi og kostnaði fara fram úr öllum öðrum orkuverkefnum í heiminum. Í grófum dráttum er áætlað að verkefnið muni kosta um eina billjón yuan sem samsvarar um 17 billjónum íslenskra króna.
Þegar vatnsaflsvirkjunin verður tilbúin árið 2033 mun hún geta framleitt 300 milljarða kílóvattstunda á ári og fullnægt raforkuþörf um 300 milljóna manna.
Enn hafa kínversk stjórnvöld ekki lagt fram nákvæmar teikningar af verkefninu en það hefur þegar vakið miklar áhyggjur.
Óttast er meðal annars að fjöldi þorpa meðfram fljótinu þurfi að víkja fyrir lóninu. Það gerðist einnig þegar Þriggja gljúfra stíflan var reist en þá urðu 1,4 milljónir manna að yfirgefa heimili sín og 50 þúsund manns neyddust til að flytja burt í nágrenni við Baihetan-stífluna.
1,4 milljónir manna urðu að yfirgefa heimili sín á árunum fram til 2006, þegar risastíflan Þriggja gljúfra stíflan var fullgerð.
Eins hafa líffræðingar áhyggjur af þeim breytingum sem stíflan gæti haft í för með sér fyrir hið einstaka dýra- og plöntulíf meðfram fljótinu.
Þá vara jarðfræðingar við því að byggja svo risavaxna stíflu á svæði sem mikið er um jarðskjálfta. Brysti stíflan gæti það haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar í för með sér vegna skyndilegra flóða neðar í fljótinu.
Langt ferðalag orkunnar
Eins og öll hin nýju verkefnin er stíflan hluti af heildarstefnu Kína sem gengur út á að safna orku í strjálbýlu norðvesturhlutunum og flytja hana til fjölmennra svæða í suðaustri.
Kína er ríkt af hreinum orkugjöfum
Fjölbreytt landslag Kína býður upp á víðtæka möguleika til framleiðslu grænnar orku. Úr fjallgörðum renna stórfljót þvert í gegnum landið og knýja vatnsaflsvirkjanir og víðáttumiklar sléttur og eyðimerkur í norðri og vestri eru eins og sniðnar fyrir vindmyllur og sólarsellur.
Stórar stíflur framleiða vatnsorku
Af þeim rúmlega 150 stíflum sem Kína hefur eru þær tvær stærstu – Baihetan-stíflan og Þriggja gljúfra stíflan – reistar við Jangtséfljót. Þessar vatnsaflsvirkjanir verða þó smáar í samanburði við nýju Medog-vatnsaflsstöðina sem á að rísa við Yarlung Tsangpo-fljót.
Fleiri vindmyllur rísa úti á hafi
Stærstu vindmyllugarðar heims á landi eru í Kína og sá allra stærsti er Gansu-vindmyllugarðurinn í útjaðri Gobi-eyðimerkurinnar. Síðasta áratuginn hefur Kína jafnframt lagt mikla áherslu á hafvindmylluorku. Stærsti hafvindmyllugarðurinn er Shanwei Jiazi við Taívansund.
Gylltar eyðimerkur kjöraðstæður fyrir sólarsellur
Sólarorkugarðar finnast víða í Kína en norðvesturhluti landsins, með sínum víðáttumiklu eyðimerkursvæðum, hentar best fyrir stór mannvirki. Árið 2024 var Xinjiang-sólarorkugarðurinn tekinn í notkun þar – stærsta sólarorkuver heims – og á svæðinu er einnig að finna Ruoqiang-sólarorkugarðinn.
Kína er ríkt af hreinum orkugjöfum
Fjölbreytt landslag Kína býður upp á víðtæka möguleika til framleiðslu grænnar orku. Úr fjallgörðum renna stórfljót þvert í gegnum landið og knýja vatnsaflsvirkjanir og víðáttumiklar sléttur og eyðimerkur í norðri og vestri eru eins og sniðnar fyrir vindmyllur og sólarsellur.
Stórar stíflur framleiða vatnsorku
Af þeim rúmlega 150 stíflum sem Kína hefur eru þær tvær stærstu – Baihetan-stíflan og Þriggja gljúfra stíflan – reistar við Jangtséfljót. Þessar vatnsaflsvirkjanir verða þó smáar í samanburði við nýju Medog-vatnsaflsstöðina sem á að rísa við Yarlung Tsangpo-fljót.
Fleiri vindmyllur rísa úti á hafi
Stærstu vindmyllugarðar heims á landi eru í Kína og sá allra stærsti er Gansu-vindmyllugarðurinn í útjaðri Gobi-eyðimerkurinnar. Síðasta áratuginn hefur Kína jafnframt lagt mikla áherslu á hafvindmylluorku. Stærsti hafvindmyllugarðurinn er Shanwei Jiazi við Taívansund.
Gylltar eyðimerkur kjöraðstæður fyrir sólarsellur
Sólarorkugarðar finnast víða í Kína en norðvesturhluti landsins, með sínum víðáttumiklu eyðimerkursvæðum, hentar best fyrir stór mannvirki. Árið 2024 var Xinjiang-sólarorkugarðurinn tekinn í notkun þar – stærsta sólarorkuver heims – og á svæðinu er einnig að finna Ruoqiang-sólarorkugarðinn.
Flutningur grænnar orku þvert yfir landið er í sjálfu sér gríðarlegt viðfangsefni.
Kína hefur ráðist í stórfellda uppbyggingu háspennunetsins og var árið 2020 hátt í 48 þúsund kílómetrar af línum sem flytja orku á ofurháspennu, um eina milljón volta. Netið þarf þó að stækka enn frekar samhliða nýjum verkefnum í endurnýjanlegri orku.
Ef allar hliðar hinnar stóru orkustefnu ganga upp, verður Kína um miðja öldina komið langt áleiðis með að ná lokatakmarkinu: að útrýma svartri orkuframleiðslu með öllu árið 2060.
Takist það getur landið með réttu kallað sig græna loftslagshetju í stað hins svarta skúrks.
