Yfirmaðurinn hringir og biður þig í fáum orðum um að hitta sig á skrifstofunni, alvörugefinn í bragði. Púlsinn eykst samstundis, maginn herpist saman og kaldur sviti kvíðans læsir um sig í lófunum.
Nokkurn veginn sömu viðbrögð hefðu gert vart við sig, hefði viðkomandi staðið frammi fyrir froðufellandi ljóni. Andstætt við það að óttast áþreifanlega hættu er þessi kvíði eins konar óræð blanda af óróleika og áhyggjum vegna einhvers óskilgreinds sem við hugsanlega gætum lent í.
Þess háttar viðbrögð eru alveg eðlileg og gagnast okkur til að bregðast skjótt við hugsanlegum ótta. Hjá sumu fólki tekur kvíðinn hins vegar völdin og veldur viðvarandi álagi.
Áratugum saman hafa vísindamenn gert tilraunir til að svara spurningunni um það hvers vegna kvíði í sumum tilvikum breytist úr því að vera gagnlegur viðbúnaður yfir í það að verða kvilli sem skyggir á allt annað.
Svarið við þessari ráðgátu felur nefnilega í sér lykilinn að því hvernig þróa megi þau meðferðarúrræði sem svo brýn þörf er fyrir.
Nú hefur teymi bandarískra vísindamanna, undir stjórn taugalíffræðingsins Andrews Fox, loks tekist að leysa ráðgátuna. Þeir hafa fundið rót kvíðans í tiltekinni formgerð í heilanum.
Kvíðinn tekur völdin
Sjötti hver einstaklingur á heimsvísu þróar með sér kvíðahugsýki einhvern tímann á ævinni og á nýliðnum árum hefur tíundi hluti heimsbyggðarinnar þjáðst af kvíða. Kvíði er algengasti geðræni kvillinn í Evrópu og tíðni hans á Norðurlöndum er með því mesta sem þekkist í heiminum.
Kvíði getur bitnað á hverjum sem er – ungum sem öldnum, konum og körlum – og birtingarmyndirnar geta verið allt frá frammistöðukvíða og fælni yfir í almennan kvíða og ofsahræðslu.
Þarna stendur hnífurinn einmitt í kúnni: Kvíði er nefnilega margvíslegt og flókið fyrirbæri. Og sú meðhöndlun sem gagnast einum hefur ekki endilega vænleg áhrif á aðra.
Fyrir vikið líða iðulega mörg ár áður en fólk hlýtur réttu aðstoðina og sumir losna aldrei alveg úr heljargreipum kvíðans.
Allir geta fyllst kvíða eða ótta en eldra fólk (hægra megin) finnur oft fyrir annars konar útgáfum kvillans en á við um þá sem yngri eru.
Kvíði er aðferð líkamans til að vernda okkur. Hann gerir fyrst vart við sig í heilastöðvum sem nefnast „mandla“, þar sem unnið er úr hugsanlegri ógn og hún metin.
Ef heilastöðvarnar meta sem svo að hætta steðji að okkur senda þær boðefni út um líkamann um að hann skuli búa sig undir flótta eða bardaga. Niðurstaðan lýsir sér m.a. í örum hjartslætti, hraðri öndun og spenntum vöðvum.
Þetta kerfi reynist okkur lífsnauðsynlegt en er að sama skapi jafnframt varhugavert, því sumir bregðast við með ofvirkni. Viðbrögðin gera fyrir vikið of oft vart við sig hjá sumum, verða of harkaleg ellegar þá gera vart við sig þegar engin hætta steðjar að.
Sumir fyllast kvíða ef þeir eiga að standa frammi fyrir öðrum og halda ræðu. Aðrir fá skyndilegt kvíðakast þar sem líkaminn virðist vera í þann veginn að brotna saman. Og í öðrum tilvikum liggur kvíðinn nánast stöðugt reiðubúinn í leyni.
Sameiginlegt fyrir þessa kvíðahugsýki er að viðbrögðin eru í engu samræmi við aðstæðurnar og að þau byrja að stjórna hegðun okkar á óþægilegan hátt.
Auk þess má geta þess að ástæða kvíðans er keimlík í öllum tilvikum. Þetta segir taugalíffræðingurinn Andrew Fox við Kaliforníuháskóla í viðtali við Lifandi vísindi:
„Sem taugasérfræðingur álít ég kvillann gera vart við sig þegar samspil erfðavísa og umhverfisþátta hefur áhrif á tilteknar heilafrumur og heilataugar.“
60 milljónir Evrópubúa þjást af kvíða ef marka má rannsókn frá árinu 2011.
Wittchen et al., 2011
Prófið ykkur sjálf
Eruð þið haldin kvíða?
Ef ykkur grunar að þið þjáist af því sem kallast almennur kvíði, getið þið lagt fyrir sjálf ykkur þennan viðurkennda spurningalista sem kallast GAD-7 (General Anxiety Disorder-7) og leitt getur í ljós einkenni kvillans.
Prófið leiðir ekki af sér sjúkdómsgreiningu, heldur gefur til kynna hvort þið þjáist af kvillanum og ættuð fyrir bragðið að leita til læknis.
Stig:
Svarið sjö spurningum með hliðsjón af því hvernig ykkur hefur liðið undanfarnar tvær vikur. Hver spurning felur í sér fjóra svarmöguleika sem hver um sig leiðir af sér tiltekinn stigafjölda:
Hversu oft hafið þið á undanförnum 2 vikum …
1… verið taugaóstyrk, haldin kvíða eða verið á varðbergi?
Alls ekki
Í nokkra daga
Rösklega helming daganna
Nánast alla daga
2… ekki getað losað ykkur við áhyggjur eða ekki getað haft stjórn á áhyggjunum?
Alls ekki
Í nokkra daga
Rösklega helming daganna
Nánast alla daga
3… haft of miklar áhyggjur af öllu mögulegu?
Alls ekki
Í nokkra daga
Rösklega helming daganna
Nánast alla daga
4… átt í basli með að slaka á?
Alls ekki
Í nokkra daga
Rösklega helming daganna
Nánast alla daga
5 … verið svo eirðarlaus að þið hafið átt erfitt með að sitja kyrr?
Alls ekki
Í nokkra daga
Rösklega helming daganna
Nánast alla daga
6 … reiðst auðveldlega eða orðið pirruð?
Alls ekki
Í nokkra daga
Rösklega helming daganna
Nánast alla daga
7 … orðið hrædd um að eitthvað hræðilegt gæti gerst?
Alls ekki
Í nokkra daga
Rösklega helming daganna
Nánast alla daga
Niðurstaða:
Að lokum leggið þið öll stigin saman og reiknið út niðurstöðurnar með hliðsjón af þessum kvarða:
0–4 = Enginn eða mjög vægur kvíði
5–9 = Vægur kvíði
10–14 = Miðlungsmikill kvíði
15–21 = Mikill kvíði
Rannsóknir hafa sýnt að allt að þriðjung hættunnar á að við þróum með okkur kvíða, megi rekja til erfðavísanna.
Afganginn segja þeir stjórnast af umhverfinu sem við vöxum upp í. Í sumum tilvikum orsakast kvillinn greinilega af sálrænum áföllum. Í öðrum tilvikum er um að ræða ógreinilegri mynstur: grundvallarlífsreynslu sem tengist öryggisleysi, að standa sig ekki nægilega vel eða geta ekki treyst á aðra.
Í öllum tilvikum hefur þetta áhrif á þróun heilans sem gerir það að verkum að mandlan verður viðkvæmari gagnvart hættumerkjum. Andrew Fox og starfsfélagar hans hafa nú komist að raun um nákvæmlega hvað á sér stað.
Heilafrumur hefta kvíðann
Ýmsar rannsóknir hafa bent til þess að mandlan skipti sköpum hvað kvíða snertir. Það er þó fyrst í seinni tíð sem augu vísindamanna hafa opnast fyrir því að hinir ýmsu hlutar möndlunnar hegða sér ekki allir eins.
Inni í þessu litla heilasvæði er að finna mörg knippi frumna sem hvert um sig gegnir sínu sérstaka hlutverki. Sumar taugar gefa frá sér taugaboð sem setja líkamann í viðbragðsstöðu. Aðrar virðast hefta viðbrögðin, þ.e. virka sem eins konar lífrænir bremsuklossar sem geta dregið úr óttanum áður en hann fer úr böndunum.
Gerðar hafa verið dýratilraunir sem leitt hafa í ljós tiltekna gerð heftandi frumna, svonefndar innskotsfrumur sem stjórna því hversu skýr hættumerkin verða. Nú hefur Andrew Fox svo tekist að greina hliðstæður þessara frumna í mönnum.
Andrew Fox stundar líffræðirannsóknir á sviði félagslegs- og tilfinningalegs atferlis manna og dýra og hefur mikinn áhuga á kvíðahugsýki og hvernig hún þróast.
Árið 2024 gerði hann tilraun sem fól í sér aðferð sem nefnist einfrumu-RNA-röðun, í því skyni að bera saman hluta af möndlunni í mönnum annars vegar og öpum hins vegar. Aðferðin leiðir í ljós hvaða erfðavísar eru virkir í hverri heilafrumu og getur þannig leitt í ljós hinar ólíku frumugerðir, allt eftir hlutverki þeirra.
Þessi víðtæka rannsókn sem gerð var á heilum fjögurra resus-apa annars vegar og fjögurra látinna manna hins vegar, leiddi í ljós knippi frumna í möndlu mannsins sem líkjast kvíðadeyfandi frumum í fyrri dýratilraunum, bæði hvað staðsetningu snertir, svo og erfðafræðilega virkni.
Rannsóknin leiddi að sama skapi í ljós að þetta tiltekna frumuknippi gefur til kynna hina ýmsu erfðavísa sem tengdir hafa verið við kvíða í viðamiklum rannsóknum sem áður hafa verið gerðar.
Þessar nýfundnu frumur eru með einkar hagkvæma staðsetningu sem gerir þeim kleift að stjórna hræðsluviðbrögðum heilans.
Þær er að finna á milli ytri hluta möndlunnar sem tekur við boðum um hugsanlega hættu frá skynfærunum og innri hlutans sem breiðir óttann út til annarra hluta líkamans.
Ef ekki væri fyrir þessar frumur gæti ytri hlutinn hæglega sent frá sér taugaboð til innri hlutans og þar með myndi óttinn hellast yfir líkamann nánast viðstöðulaust. Frumurnar megna það hins vegar að draga úr taugaboðunum.
Nýfundnar frumur leysa ráðgátuna um kvíða
Sérlegur hópur frumna í möndlu heilans gegnir hlutverki eins konar síu sem dregur úr órökstuddum kvíða. Ef sían starfar ekki sem skyldi breiðist kvíðinn út um allan líkamann.
1. Mandlan skynjar hugsanlega hættu
Viðbragðsstöðvar heilans fyrirfinnast í möndlunni og þar gera tilfinningaleg og líkamleg viðbrögð kvíðans fyrst vart við sig. Taugaboð um hugsanlega hættu (til dæmis könguló) streyma fyrst í stað frá skynfærunum inn í ytri hlutann af möndlunni (appelsínugult).
2. Síufrumur vega og meta alvarleika hættunnar
Taugaboð um hættu eru send áfram í knippi svonefndra innskotsfrumna (blátt) sem einnig eru tengdar ennisblöðunum sem hýsa skynsemina. Ef frumurnar meta ekki sem svo að ógnin hafi verið réttmæt, slökkva frumurnar á hættumerkjunum.
3. Gölluð sía leiðir til kvíða
Innskotsfrumurnar starfa ekki á ákjósanlegan hátt hjá öllum. Þetta gerir það að verkum að hættumerkin geta komist áfram inn í innri hluta möndlunnar (rautt). Þaðan berast taugaboð áfram út í aðra hluta líkamans og við skynjum kvíða.
Nýfundnar frumur leysa ráðgátuna um kvíða
Sérlegur hópur frumna í möndlu heilans gegnir hlutverki eins konar síu sem dregur úr órökstuddum kvíða. Ef sían starfar ekki sem skyldi breiðist kvíðinn út um allan líkamann.
1. Mandlan skynjar hugsanlega hættu
Viðbragðsstöðvar heilans fyrirfinnast í möndlunni og þar gera tilfinningaleg og líkamleg viðbrögð kvíðans fyrst vart við sig. Taugaboð um hugsanlega hættu (til dæmis könguló) streyma fyrst í stað frá skynfærunum inn í ytri hlutann af möndlunni (appelsínugult).
2. Síufrumur vega og meta alvarleika hættunnar
Taugaboð um hættu eru send áfram í knippi svonefndra innskotsfrumna (blátt) sem einnig eru tengdar ennisblöðunum sem hýsa skynsemina. Ef frumurnar meta ekki sem svo að ógnin hafi verið réttmæt, slökkva frumurnar á hættumerkjunum.
3. Gölluð sía leiðir til kvíða
Innskotsfrumurnar starfa ekki á ákjósanlegan hátt hjá öllum. Þetta gerir það að verkum að hættumerkin geta komist áfram inn í innri hluta möndlunnar (rautt). Þaðan berast taugaboð áfram út í aðra hluta líkamans og við skynjum kvíða.
Frumunum berst ílag frá ennisgeirum heilans með þeim afleiðingum að heilinn beitir skynsemi og sjálfsstjórn til að meta ástandið og þar með heftir hann hræðsluviðbrögðin ef aðstæður eru ekki viðsjárverðar.
Þegar um er að ræða fólk sem þjáist af kvíða virðast frumurnar ekki bregðast við sem skyldi. Þetta kann að eiga rætur að rekja til stökkbreytinga eða umhverfisáhrifa sem breyta starfsemi mikilvægra erfðavísa í frumunum.
Andrew Fox komst m.a. að raun um að erfðavísirinn NPFFR getur skipt meginmáli hvað kvíða snertir. Þessi nýfengna uppgötvun gagnast vísindamönnum einkar vel, nú þegar þeir standa frammi fyrir þróun nýrra meðferðarúrræða.
Erfðavísar ryðja brautina fyrir meðhöndlun
Erfðavísirinn NPFFR stjórnar myndun viðtaka sem ber sama heiti. Viðtakann er að finna á yfirborði frumna sem draga úr ótta en þegar frumurnar eru virkjaðar með sérlegum taugaboðum á hann aftur á móti þátt í að efla kvíðatilfinninguna.
Þetta mikilvæga hlutverk viðtakans í tengslum við kvíða gerir það að verkum að ný meðferðarúrræði beinast gegn honum. Þökk sé rannsóknum Andrews Fox er nú vitað fyrir víst á hvaða frumum viðtakann er að finna.
„Flest lyf gera gagn á þann hátt að þau hafa áhrif á starfsemi frumna,“ segir Andrew Fox. „Ef við jafnframt vitum hvaða frumur við hyggjumst hafa áhrif á, kann það að gagnast okkur til að gera meðferðina markvissari.“
Hugmyndin er sú að þróa lyf sem heftir viðtakann þannig að hann setji ekki af stað ýkta kvíðatilfinningu.
Ef marka má Fox nægir þó ekki einungis að einblína á NPFFR. Rannsóknir hans hafa sýnt fram á að um aðra starfsemi heilans kunni að vera að ræða og að brýnt sé að þróa ýmis ólík lyf sem virkað geti á hverja þeirra. Hvað suma sjúklinga snertir orsakast vandinn nefnilega ekki af NPFFR, heldur öðru geni.
Hvert og eitt lyf mun sennilega einungis gagnast litlum hluta sjúklinganna en með mörgum lyfjaúrræðum eiga vísindamenn samt sem áður vonandi eftir að verða færir um að hjálpa flestum.
„Vísindamenn og læknar mega vera sáttir við meðferðarúrræðin þó svo að þau hugsanlega einungis gagnist einum hundraðshluta þeirra sem þjást af geðrænum sjúkdómum,“ segir Fox.
„Þessi þankagangur ryður jafnframt brautina fyrir frekari meðferðarúrræði sem geta gagnast hinum 99 prósentunum, einu í einu.“
Andrew Fox lofar með öðrum orðum ekki að við munum fá yfir að ráða einni allsherjarlækningu gegn kvíða.
Rannsóknir hans opna hins vegar fyrir þróun margvíslegra lækningaúrræða sem gera muni læknum kleift að velja viðeigandi lækningu fyrir hvern og einn.
Með því móti verður unnt að deyfa gegndarlausan og óheilbrigðan kvíða, þannig að við búum samt sem áður áfram yfir þeirri heilbrigðu kvíðatilfinningu sem heldur okkur „á tánum“ þegar yfirmaðurinn hringir.
