Áföll eru oft tengd hermönnum og fórnarlömbum stríðsátaka. Rannsóknir sýna þó að allt að 70 prósent fólks verða fyrir áföllum sem eru það alvarleg að þau geta leitt til áfallastreituröskunar, svokallaðrar PTSD.
Slík reynsla getur markað djúp spor í heila og líkama og valdið einkennum á borð við kvíðaköst, svefntruflanir, einbeitingarskort og skapsveiflur.
Þrátt fyrir það eru áföll og áfallastreituröskun oft vanrækt umræðuefni. Afleiðingin er sú að margir bregðast við þeim á rangan hátt eða skilja þau ekki til fulls.
„Það væri til mikils gagns ef fleiri vissu það sem við vitum í raun um áfallastreituröskun,“ segir sálfræðiprófessorinn Mark Shevlin við Lifandi vísindi.
Hann hefur rannsakað efnið í meira en tvo áratugi og er hér með mikilvæg skilaboð til þeirra sem hafa upplifað áföll.
BLÁA BÓKIN
Staða: Mark Shevlin er prófessor í sálfræði við Ulster háskólann og aðjúnkt í rannsóknaraðferðum og tölfræði við Syddansk háskólann.
Rannsóknir: Rannsóknir hans beinast meðal annars að áfallastreituröskun (PTSD), kvíða og sorg og hafa þr varpað ljósi á hvernig ólíkar tegundir áfalla hafa langtímaáhrif á fólk.
Hvers vegna þurfum við að skilja PTSD?
Mikilvægi streitu og áfalla – bæði sálrænt og líkamlega – var lengi vanmetið og nánast ekki viðurkennt. PTSD varð að klínískri greiningu árið 1980 en hugsun okkar var heft af því að við tengdum hana fyrst og fremst við hernaðaraðstæður.
Stór bandarísk rannsókn, National Comorbidity Survey, í byrjun tíunda áratugarins breytti þessari sýn. Hún sýndi að um 70 prósent almennings höfðu orðið fyrir svo alvarlegum atburðum að þeir gætu valdið PTSD. Þetta hefur síðan verið staðfest í um 40 öðrum löndum.
Áfallaálag í samfélaginu er því mikið og sálræn viðbrögð afar fjölbreytt. Þar að auki kemur PTSD nær alltaf fram samhliða kvíða og þunglyndis og sjálfslyfjameðferð er mjög algeng.
Hvert er mikilvægasta framfaraskrefið?
Það er formleg viðurkenning á því að til viðbótar við PTSD sé til alvarlegri, þyngri og hamlandi tegund sem kallast flókin áfallastreituröskun. Þetta var gríðarlega mikilvægt framfaraskref sem átti sér stað árið 2018.
Til að greinast með flókna áfallastreituröskun þarf, auk hefðbundinna PTSD-einkenna, að vera til staðar frekari vandi í sjálfstjórn og daglegu lífi: erfiðleikar með að stjórna tilfinningum, djúp neikvæð sjálfsmynd og vandamál í nánum tengslum.
Þegar bæði PTSD og flókin áfallastreituröskun eru metnar kemur í ljós að margir sem áður voru taldir vera með PTSD eru í raun með flóknu gerðina. Og margir þeirra sjúklinga sem ekki náðu árangri með hefðbundinni hugrænni atferlismeðferð reyndust síðar vera með flókna áfallastreituröskun.
Hún krefst annars konar nálgunar, þar sem fyrst er unnið með tilfinningastjórn og tengslafærni. Þegar sá grunnur er kominn á, virðist hefðbundin PTSD-meðferð skila árangri.
Meðal algengustu orsaka PTSD eru ofbeldi og kynferðisofbeldi, dauðsföll í fjölskyldu, slys, alvarleg veikindi og náttúruhamfarir.
Hvað hefur komið þér mest á óvart?
Það er uppörvandi að átta sig á því hversu mikilli seiglu fólk býr yfir. Eins og áður sagði munu um 70 prósent fólks líklega upplifa áfall sem gæti valdið PTSD en samt er tíðni PTSD aðeins um 7 prósent. Það þýðir að miklu fleiri verða fyrir skelfilegum atburðum sem reyna á þau en komast í gegn um það. Það eru jákvæðu skilaboðin.
Hvað ættu allir að vita um PTSD?
Það væri gagnlegt ef fleiri þekktu það sem við vitum í raun um PTSD. Endurupplifanir – sársaukafullar og íþyngjandi minningar um áfall – eru fullkomlega eðlilegar.
Fólk þarf ekki að óttast að það sé að missa vitið ef það upplifir slíkt eftir streituvaldandi eða áfallatengdan atburð. Hjá flestum dvína þessi einkenni smám saman og líðan batnar. Það er eðlileg framvinda.
Ég tel líka afar mikilvægt að vitund aukist um hvað PTSD er – og hvað það er ekki. Það er orðið algengt að segja „ég er þunglyndur“ en líklega er viðkomandi einfaldlega mjög sorgmæddur en ekki haldinn þunglyndi. Stundum er orðfærið ómarkvisst og það getur valdið misskilningi þegar rætt er um PTSD.
Hún læðist að þér, flýtir fyrir öldrun, slævir minni og hindrar bata. Lærðu hvernig streita grefur smám saman undan líkamanum – og hvað þú getur gert til að verjast streitu:
Getur maður sjálfur unnið úr áföllum?
Fyrst og fremst ætti maður að hafa samband við heimilislækni sem getur vísað áfram í hugræna atferlismeðferð en hún hefur ítrekað reynst mjög árangursrík við PTSD.
Ég tel ekki að fólk eigi að umbylta lífi sínu og reyna að forðast staði og aðstæður sem tengjast áfallinu. Að forðast áminningar um áfall er hluti af einkennum PTSD og getur oft gert vandann verri, svo það er ekki ráðlegt að ýta undir slíkt.
PTSD raskar mati okkar á hættu – eins konar minnistruflun þar sem hlutlausar aðstæður upplifast sem ógnandi. Betra er að nálgast aðstæðurnar smám saman í öruggu umhverfi, snúa aftur að því sem gerðist og upplifa að það er ekki lengur hættulegt.
