Hvað er taugafruma?
Taugafrumur eru þær frumur í líkamanum sem senda og taka á móti rafboðum – svo við getum hugsað, talað, borðað, andað og gengið.
Áður fyrr var talið að fólk fæðist með ákveðinn fjölda taugafrumna sem síðan færi aðeins fækkandi. En nú er vitað að heilinn hefur sveigjanleika og að nýjar taugafrumur geta myndast allt fram á níræðisaldur.
Í fullorðnum heila myndast aðallega nýjar taugafrumur í drekanum (hippocampus) í gegnum ferli sem kallast taugamyndun.
Drekinn gegnir lykilhlutverki í minni og námi, og rannsóknir sýna að hægt sé að örva myndun nýrra taugafrumna með reglulegri hreyfingu, hollri fæðu, góðum svefni og andlegri örvun.
Taugamyndun er sérstaklega virk á barnsaldri, þegar heilinn er í örri þróun.
Hverju samanstendur taugafruma af?
Taugafruma er frábrugðin öðrum frumum að því leyti að hún hefur síma og griplur, sem taka á móti og senda áfram bæði raf- og efnaboð í þéttu og virku tengslaneti taugakerfisins.
Samskipti milli taugafruma í taugakerfinu kallast taugaboðskipti (e. neurotransmission) og fara fram á tvo meginvegu:
- Rafboð: Taugafruma sendir örlítið rafboð eftir „leiðslu“ sinni – símanum – og flytur þannig upplýsingar hratt eftir frumunni.
- Efnaboð: Þegar rafboðið nær enda símans, losar fruman boðefni við taugamótin. Þessi boðefni berast svo yfir taugamótaglufuna til næstu frumu.
Taugaboð berast ekki einungis línulega frá einni frumu til annarrar – heldur flæða þau um flókið og lifandi net þar sem þau geta bæði magnast, breyst eða verið hindruð.
Meðal þekktra boðefna í taugakerfinu eru serótónín, asetýlkólín, dópamín, GABA, glútamat og noradrenalín – öll gegna þau mikilvægu hlutverki í starfsemi heilans og líkamans.
Taugaboðið fer eftir símanum og út í taugaendana, þar sem boðmerkið er tekið við af griplum næstu taugafrumu.
Eru taugafrumur og taugungar það sama?
Já – taugungur og taugafruma merkja í raun það sama og eru notuð sem samheiti.
Heitið taugungur er nákvæmara og meira notað í taugavísindum og líffræði, á meðan taugafruma er algengara í daglegu tali og fræðslu.
Taugafrumur finnast bæði í miðtaugakerfinu (heila og mænu) og í úttaugakerfinu (taugum utan heila og mænu).
Hugtakið heilafrumur er hins vegar víðtækara og nær yfir allar frumugerðir í heilanum – ekki aðeins taugafrumur, heldur einnig stoðfrumur (glíafrumur) sem styðja og vernda taugafrumur. Til glíafrumna teljast meðal annars stjarnfrumur (astrocytur), fágriplufrumur (oligodendrocytar), örtróð (microglia) og þeljufrumur (ependymfrumur).
Svona má örva myndun nýrra taugafrumna
Hægt er að örva heilann til að mynda nýjar taugafrumur með því að taka þátt í andlegri og skapandi virkni, svo sem:
Að leysa gátur
Setja saman púsl
Lesa
Tileinka sér nýja færni
Taka þátt í vitsmunalegum samræðum
Spila á hljóðfæri
Fást við verkefni sem reyna á minni og einbeitingu
Taugamyndun í heila fullorðinna er enn flókið viðfangsefni sem erfitt er að mæla með nákvæmni, en rannsóknir á því sviði gætu leitt til nýrrar innsýnar í meðferð taugahrörnunarsjúkdóma eins og Alzheimer og Parkinson.
Dýpri skilningur á því hvernig nýjar taugafrumur verða til og tengjast starfandi taugakerfi gæti jafnvel opnað möguleika á að endurheimta tapaða heilastarfsemi eða hægja á framgangi sjúkdóma.
