Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

Listinn: Albert Einstein var mikill innblástur fyrir margar kynslóðir af uppfinningamönnum og þakka má honum fjölmargar uppfinningar sem við tökum nú sem gefnar. Hér eru átta þeirra.

BIRT: 18/04/2024

Albert Einstein er frægur fyrir óhlutbundnar kenningar sínar og lét sig litlu varða praktískar útfærslur á þeim. 

 

En hugmyndir hans um tíma, rúm og ljós urðu mörgum kynslóðum vísindamanna og uppfinningamanna innblástur og þakka má hugmyndum hans fjölmargar uppfinningar sem við teljum nú vera sjálfsagðar. 

1. Sjónvarpið

Þú getur þakkað Einstein fyrir að geta séð Netflix og Meistaradeildina í háskerpusjónvarpi. Í sjónvarpinu er rafeindum hraðað og skotið upp á skjá þar sem þær skapa myndir. 

 

Samkvæmt takmörkuðu afstæðiskenningu Einsteins auka rafeindir á miklum hraða massa sinn og ef ekki er gert ráð fyrir því myndu rafeindirnar á skjánum missa marks og myndin verða óskýr. 

2. Stafræna myndavélin 

Stafræn myndavél er með innbyggða skynjara sem umbreyta ljósi í rafboð. 

 

Þetta undirstöðuatriði má þakka Einstein og kenningu hans um ljósröfun frá árinu1905, þar sem hann lýsti ljóseindum sem skila orku sinni í formi rafmagns.

3. GPS-kerfið

Þú getur þakkað Einstein það að þú villist ekki þegar þú ferð leiða þinna með GPS. 

 

GPS-kerfið reiknar út staðsetningu okkar með því að mæla fjarlægðina til fjögurra gervitungla. En gervitunglin þjóta um í 20.000 km hæð yfir okkur, á hraða sem nemur 14.000 km/klst. Samkvæmt afstæðiskenningunni gengur tíminn hægar á mikilli hreyfingu og hraðar því veikara sem þyngdarsviðið er. 

 

Á hverjum sólarhring tapa gervitunglin sjö míkrósekúndum vegna hraðans og vinna 45 míkrósekúndur vegna mismunar í þyngdarsviði. GPS-kerfið leiðréttir sjálfkrafa muninn sem nemur 38 míkrósekúndum á sólarhring. Án slíkra leiðréttinga þyrfti ekki að líða langur tími áður en GPS sýndi ranga staðsetningu.

 

4. Útvarpsstýrðar klukkur 

Þegar vekjaraklukka þín hringir nákvæmlega klukkan sex er það kannski vegna þess að þú ert með eitt af útvarpsstýrðum úrum sem samhæfa sig sjálfkrafa við opinberar atómklukkur sem er að finna í GPS-gervihnöttunum. Þar sem tíminn gengur hægar um borð í gervitunglunum samkvæmt Einstein en á jörðu veldur það litlu en mikilvægu fráviki. 

 

Sé ekki horft til þess verður tímamælingin ónákvæm og þú átt á hættu að koma of seint í vinnuna. 

5. PET-skanninn

Svona virkar PET-skanni.

Áður en sjúklingurinn fer í PET-skannann er sprautað í hann geislavirku efni sem hægt er að rekja í tækinu. Skönnunin sýnir síðan mynd af sýktum svæðum í líkamanum og getur stundum greint krabbamein. 

 

PET grundvallast af sérstökum ögnum, jáeindum sem myndast í kjarnakljúfum. Einstein hafði sannað tilvist jáeinda í takmörkuðu afstæðiskenningu sinni. 

 

6. Kolefnisaldursgreining 

Þegar við getum aldursgreint gamla hluti, t.d. steingervinga, má þakka það Einstein. Hans frægasta jafna, E = mc2 segir að massi og orka séu tvær hliðar af sama fyrirbærinu. 

 

Með því að mæla niðurbrot atómkjarna í lífrænu efni getum við ákvarðað hve langur tími hefur liðið – og þannig hversu gamalt viðkomandi efni er. 

 

7. Tannkrem sem lekur ekki 

Það að tannkremið leki ekki af tannburstanum áður en þú færir það upp í munninn getur þú þakkað Einstein fyrir. 

Hann kom fram með jöfnu til að ákvarða stærð uppleystra sameinda í vökva og sú jafna hefur gert mönnum kleift að framleiða eða betrumbæta fjölmarga eiginleika ýmissa vörutegunda – m.a. raksápu og tannkrem. 

 

8. Farsíminn 

Uppgötvun Einsteins á ljóseindinni er undirliggjandi lögmál fyrir margar af helstu tækninýjungum liðinnar aldar. 

 

Farsímar, reykskynjarar og hurðir sem opnast sjálfar sem og lyftur eru dæmi um uppfinningar sem væru ekki mögulegar án skammtafræðinnar sem Einstein átti drjúgan þátt í að móta. 

Ísskápur Einsteins

Einstein var afar sjaldan með hagnýtar uppfinningar en reyndar fann hann upp sérstakan ísskáp – Einstein-Szilárd ísskáp. Þetta var svokallaður gleypni-ísskápur og það þurfti aðeins gaslampa til að knýja hann.

 

Þar sem ísskápurinn þurfti ekkert rafmagn var hann t.d. heppilegur í fátækum löndum. En þrátt fyrir margar tilraunir sló ísskápurinn samt aldrei í gegn.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Anders Bruun

Shutterstock

Lifandi Saga

Dans indíána orsakaði blóðbaðið við Wounded Knee

Heilsa

Rannsókn: Tæp skeiðfylli af þessari fitutegund daglega dregur úr hættu á heilabilun

Heilsa

Rannsókn: Tæp skeiðfylli af þessari fitutegund daglega dregur úr hættu á heilabilun

Maðurinn

Er hollt að gefa blóð?

Maðurinn

Er hollt að gefa blóð?

Maðurinn

Úmamí – fimmta frumbragðtegundin

Maðurinn

Eru fingraför óhjákvæmilega ólík?

Maðurinn

Frestar þú leiðinlegum verkefnum? Samkvæmt vísindamönnum er það slæm hugmynd

NÝJASTA NÝTT

Tækni

Bílar svífa á methraða eftir nýrri grænni hraðbraut

Lifandi Saga

10 slæmar hugmyndir: Enginn þorði að mæla gegn einræðisherrunum

Heilsa

Vísindamenn hafa svarið: Hvers vegna eiga sumir auðvelt með að þyngjast?

Lifandi Saga

Nasismi skýtur rótum í BNA: Flughrap afhjúpar spilltan þingmann

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

Tækni

Ferðin að botni hafsins

Lifandi Saga

Hvernig urðu Hamas samtökin til?

Læknisfræði

Hvers vegna fáum við ofnæmi?

Tækni

Bílar svífa á methraða eftir nýrri grænni hraðbraut

Lifandi Saga

10 slæmar hugmyndir: Enginn þorði að mæla gegn einræðisherrunum

Heilsa

Vísindamenn hafa svarið: Hvers vegna eiga sumir auðvelt með að þyngjast?

Lifandi Saga

Nasismi skýtur rótum í BNA: Flughrap afhjúpar spilltan þingmann

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

Tækni

Ferðin að botni hafsins

Lifandi Saga

Hvernig urðu Hamas samtökin til?

Læknisfræði

Hvers vegna fáum við ofnæmi?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

Maðurinn

Við getum lifað án heilastofns

Náttúran

Vísindamenn kortleggja nú heimshöfin

Heilsa

41 næringarríkustu fæðutegundir jarðar

Menning og saga

Leynirými í 4.400 ára gömlum egypskum pýramída

Vinsælast

1

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

2

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

3

Læknisfræði

Hvers vegna fáum við ofnæmi?

4

Tækni

Ferðin að botni hafsins

5

Maðurinn

Lamaður maður gengur fyrir eigin hugarafli

6

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

1

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

2

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

3

Tækni

Ferðin að botni hafsins

4

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

5

Heilsa

Vísindamenn hafa svarið: Hvers vegna eiga sumir auðvelt með að þyngjast?

6

Lifandi Saga

Hvernig urðu Hamas samtökin til?

Lifandi Saga

Belgía biður Kongó afsökunar – með tönn

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Alheimurinn

Hvað er andefni?

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Lifandi Saga

Hve lengi höfum við fengið sumarfrí?

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Bílar svífa á methraða eftir nýrri grænni hraðbraut

Vísindamenn hyggjast byggja nýja hraðbraut sem getur fengið bíla til að svífa af stað á allt að 1.000 km/klst. – og á sama tíma flytja loftslagsvænt vetni og rafmagn fyrir grænt orkunet framtíðar. Tæknin er þegar til staðar.

Tækni

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is