Lifandi Saga

Furðulegustu hugmyndir Viktoríutímans: Íkornar geta boxað 

Nýtilkominn frítími Breta fékk þá til þess að taka upp ýmis konar áhugamál á Viktoríutímanum. Meðal þeirra undarlegustu eru vafalítið svonefnd anthropomorphic diorama: Uppstoppuð dýr sem er stillt upp sem væru þau menn. Boxandi íkornar og kettir að spila á spil slógu í gegn.

BIRT: 05/03/2024

Dauðinn heillaði Breta á 19. öld, þar sem opinberar aftökur drógu ekki einungis til sín þúsundir áhorfenda, heldur voru portrett myndir með nýlega látnum fjölskyldumeðlimum – sem var stillt upp meðal lifandi ættingja – löng og rótgróin hefð. 

 

Þegar Viktoría drottning varð ekkja árið 1861 olli áralöng sorg hennar því að í tísku komst að syrgja lengi og innilega. Og á ótal öðrum sviðum voru Bretar sem helteknir af dauðanum. 

 

Ekkert sló þó eins mikið í gegn á Viktoríutímanum en svonefnt anthropomorphic diorama. Þetta má kalla uppstillta manngervinga á okkar ástkæra ylhýra. Fyrirbærið gekk út á – í öllum sínum hryllilega einfaldleika – að stilla uppstoppuðum dýrum upp þannig að þau gegndu hlutverki manna. Marsvín sem spiluðu krikket og íkornar sem slógust vopnaðir boxhönskum fengu Breta til þess að klappa saman höndum af einskærri hrifningu.

 

Þekktustu verkin á þessu sviði eru ennþá talin vera sannkölluð listaverk og eitt slíkt var árið 2003 selt fyrir meira en fimm milljónir núvirtra króna. 

 

Drottningin var heilluð af dauðum dýrum 

Uppstoppuð dýr þóttu ákaflega eftirsóknarverð þegar í upphafi 19. aldar. Veiðimenn vildu fá sigurtákn sín á arinhilluna og þeir sem hrifust af náttúrusögu æsktu þess að fá að kanna nánar fágæt og fælin dýr. 

Kímni og skrítin dýr heltóku Breta 

Það þurfti að búa til margvíslega litla leikmuni til þess að stilla upp dýrunum. Oft nýtti uppstopparinn Walter Potter meiri tíma að búa til leikmunina heldur en að stoppa upp dýrin sjálf. 

Sérhver sómakær breskur bær hafði því yfir að ráða minnst einum flinkum uppstoppara sem gat stoppað dýr upp eftir pöntunum og fengið þau til að líta út fyrir að vera eins mikið lifandi og kostur var. Dýrunum var stillt upp á tréstofna eða steina, þau prýddu gluggakistur og veggi á ótal heimilum. Stundum voru haldnar heljarinnar sýningar á slíkum uppstoppuðum gripum. 

 

Á heimssýningunni í Lundúnum árið 1851 gat almenningur fengið að líta uppstoppaðan fíl sem átti að sýna Bretum hversu stórbrotin dýr var að finna í nýlendunni Indlandi. Þetta var nú reyndar afrískur fíll en fáir áttuðu sig á því. 

 

Á heimssýningunni var einnig að finna langtum minni dýr sem fönguðu svo sannarlega athygli landans. Þar fengu Bretar í fyrsta sinn að kynnast uppstilltum manngervingum sem fjórtán uppfinningasamir Bretar settu á svið. 

 

Áhorfendur á öllum aldri flykktust að til að sjá þessar skemmtilegu uppstillingar en þar gaf að líta m.a. mýs að berjast með sverðum og kött sem spilaði á píanó – sem hinn þýski Hermann Ploucquet hafði stoppað svo lystilega upp. 

Hinn þýski Hermann Ploucquet stillti köttum upp að spila fyrir svín.

Sjálf Viktoría drottning var svo hrifin af skoplegum sköpunarverkum Ploucquets, að kvöldið eftir opnunina á heimssýningunni skrifaði hún í dagbók sína að dýrin væru „virkilega dásamleg“. Verk Ploucquets reyndust innblástur fyrir marga breska uppstoppara. William Heart og sonur hans Edward Heart urðu þannig þjóðþekktir fyrir fjölmarga boxandi íkorna sína. 

 

Konungur þeirra allra var þó breski kirkjuvörðurinn Walter Potter sem nýtti alla sína frítíma í sjö ár til að skapa sína fyrstu stórbrotnu uppstillingu manngervinga. 

 

Þar gaf að líta tilkomumikla fuglajarðarför þar sem kráka gegndi hlutverki prests og ugla nokkur var líkgrafari. Hvorki fleiri né færri en 98 uppstoppaðir fuglar voru í þessu verki sem var stillt út árið 1861 í krá einni við mikinn fögnuð. Kráin var í eigu fjölskyldu hans í bænum Bramber á sunnanverðu Englandi. 

 

Potter hélt síðan áfram að skapa hvert stórvirkið á fætur öðru, með dauðum dýrum sem hann fann við vegakantinn eða keypti hjá kanínuræktendum í nágrenninu. Einnig bar einatt við að fólk kæmi til hans með dauð gæludýr sín, ketti og hamstra; svo komu einatt veiðimenn með dauða íkorna sem þeir drápu í skóginum og höfðu engin not fyrir. 

MYNDBAND: Horfðu á safn Hr. Potters

Eini fyrirvari Potters var sá að dýrið mátti ekki hafa verið of lengi dautt, því þá myndi það ekki líta vel út uppstoppað. Verkum Potters fjölgaði á hverju ári og árið 1880 stofnaði hann lítið safn við hliðina á krá ættingja sinna. 

 

Stækka þurfti stöðina í Bramber

Snilli Potters gerði hann víðfrægan um allt England og upp úr 1880 varð Mr. Potters Museum of Curiosities –safn Hr. Potters um skringilega hluti – eftirsóknarverður áfangastaður almennings í Bretlandi. 

 

Þegar baðgestir héldu til Brighton gátu þeir einnig farið í skipulagðar ferðir til Brambers sem liggur 17 kílómetra norðan við hafnarbæinn. Þúsundir af skemmtanasólgnum Bretum flykktust þangað og stækka þurfti járnbrautarstöðina í Bramber.

 

Töfrum gæddar hendur Potters umbreyttu með tímanum einhverjum 10.000 dauðum íkornum, köttum, marsvínum, froskum, fuglum, músum, rottum og kanínum í alls konar uppstillingar sem sýndu mannlega hegðun. 

 

Safngestir gátu t.d. notið uppstillingar með kettlingum sem spiluðu krokket, heila skírnarathöfn með músum, stærðarinnar brúðkaup þar sem kettir voru klæddir í brúðarkjóla, prestahempur og kjólföt. 

Walter Potter (1835-1918) uppstoppaði meira en 10.000 dýr.

Í öðrum uppstillingum mátti sjá íkorna reykjandi pípu og spilandi á spil og kanínuungar gegndu hlutverki skólanemenda sem skrifuðu eitthvað skemmtilegt niður í námsbækur sínar. 

 

Fyrir utan krúttleg pelsdýr sem voru að fara að gifta sig eða leika krokket spreytti Potter sig einnig á óhugnanlegri sviðsetningum. Bretar á Viktoríutímanum dáðu hrylling, þannig að Potter innréttaði einnig heila sýningu með vansköpuðum dýrum. 

 

Þar stillti hann upp kettlingi sem var með tvö höfuð og öðrum með átta fætur og tvö skott. Eins var að finna þar eina hænu og tvo kjúklinga með fjóra fætur. Þessi afmynduðu dýr voru sögð vera komin frá bændum í nágrenninu sem höfðu gefið þessum víðfræga uppstoppara dýrin. 

 

Með tímanum gat Potter lifað af tekjunum frá safninu en þar mátti einnig kaupa margvísleg póstkort með myndum af helstu perlum hans. Hann vann að slíkum uppstillingum allt þar til hann dó og einnig mátt oft hitta Potter á safninu þar sem hann naut aðdáunar almennings. 

 

„Fólk tekur kannski ekki eftir gamla manninum sem er oft nálægt dyrunum – snillingur sem hefur skapað ævintýraland“, var skrifað í sunnudagsblaðið Sunday People árið 1914, þar sem fjallað var um ævistarf Potters og „safn sem má aldrei gleymast“. 

Í sýningu Hr. Potters var kettlingur sem kom í heiminn með átta fætur

Fjórum árum síðar lést Potter en uppstillingar hans lifa áfram. Aðsóknin tók þó að dala í Bramber og á áttunda áratugnum var safninu lokað. Árið 1984 festi hótel nokkuð kaup á öllum gripunum og árlega heimsóttu um 30.000 gestir safnið til að fá að sjá alla dýrgripina. 

 

En vinsældir uppstoppaðra gripa fóru minnkandi og árið 2003 seldi hótelið safn Potters á uppboði og dreifðust gripirnir þá hingað og þangað. Eftirsóttasta uppstillingin, fuglaútförin frá 1861, seldist á heilar sex milljónir króna. 

Lesið meira um uppstoppuð dýr

  • Dr. Pat Morris: Walter Potter’s Courious World of Taxidermy, Constable, 2018.

HÖFUNDUR: TROELS USSING

© Wikimedia Commons.© National Trust/Peter Muhly.

Náttúran

Hér lifa hættulegustu marglyttur heims

Maðurinn

Þetta eru sjö mikilvægustu skilningarvitin

Maðurinn

Þetta eru sjö mikilvægustu skilningarvitin

Lifandi Saga

Kveðjuveisla Washingtons endaði með rosalegu fylleríi

Lifandi Saga

Kveðjuveisla Washingtons endaði með rosalegu fylleríi

Náttúran

Spendýr og eðlur skiptu um hlutverk

Náttúran

Hvernig brögðuðust risaeðlur?

Lifandi Saga

13 ódauðleg kveðjuorð

NÝJASTA NÝTT

Saga

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

Maðurinn

Hver er sneggsti vöði líkamans?

Maðurinn

Karlhormón styttir ævina

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

Tækni

140.000 veirur hafa fundist í þarmaflórunni

Maðurinn

Fimm svefntruflanir sem geta komið þér til að kvíða nóttinni

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

Saga

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

Maðurinn

Hver er sneggsti vöði líkamans?

Maðurinn

Karlhormón styttir ævina

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

Tækni

140.000 veirur hafa fundist í þarmaflórunni

Maðurinn

Fimm svefntruflanir sem geta komið þér til að kvíða nóttinni

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Heilsa

Mold undir nöglum barna skiptir máli fyrir ónæmiskerfið

Heilsa

Mold undir nöglum barna skiptir máli fyrir ónæmiskerfið

Lifandi Saga

England og Frakkland: Bestu óvinir í þúsund ár

Lifandi Saga

England og Frakkland: Bestu óvinir í þúsund ár

Jörðin

Er Ísland eftirstöðvar af sokknu meginlandi?

Maðurinn

Einkabörn eru með sérstakan heila

Alheimurinn

Satúrnus: Gasplánetan með hringina fögru

Alheimurinn

Sólmyrkvi 2024 – Hvað er það og hvenær sést hann á Íslandi?

Vinsælast

1

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

2

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

3

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

4

Maðurinn

Er hættulegt að halda í sér prumpinu?

5

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

6

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

1

Maðurinn

Þvagið segir ýmislegt um heilsu okkar

2

Náttúran

Hvers vegna mala kettir?

3

Maðurinn

Þess vegna fá sumir fremur marbletti en aðrir

4

Heilsa

Sannleikurinn um kaffi

5

Maðurinn

Mikilvægt atriði getur komið í veg fyrir að börn verði nærsýn

6

Alheimurinn

Hvað ef við höfum í raun fengið heimsóknir úr geimnum?

Náttúran

Háhyrningurinn: líklega skæðasta ránspendýr sögunnar

Jörðin

Vísindamenn finna sönnun fyrir stærsta jarðskjálfta mannkynssögunnar

Maðurinn

Af hverju get ég ekki kitlað sjálfan mig?

Menning

11 dýrustu málverk heims

Menning

Stærstu borgir heims

Maðurinn

Framtíðarmaturinn borinn fram: Borðum þörunga!

Maðurinn

7 ósannar mýtur um líkamann

Náttúran

Hvers vegna eru sólin og tunglið ekki með sama lit? 

Maðurinn

Síamstvíburar giftust og eignuðust börn

Lifandi Saga

Guðfaðir hrollvekjunnar: Edgar Allan Poe: Enn hvílir dulúð yfir meistara myrkranna

Menning og saga

Stórt nef arfur fortíðarinnar

Heilsa

Sannleikurinn um vítamín

Með hverju var þurrkað áður en klósettpappírinn var fundinn upp?

Hvernig kláraði fólk salernisferðina áður en klósettpappírinn kom til sögunnar?

Saga

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is