Tækni

Hafmyllugarðar verða paradís fyrir dýrin

Meðan hafmyllugarðar þarfnast gríðarlegs flatarmáls, þá skortir villt dýr jarðar meira athafnasvæði. Þess vegna smíða verkfræðingar nú vindmyllur sem eiga að fá lífið til að dafna í kringum þær.

BIRT: 12/01/2024

Andstæðingar hafmyllugarða hafa á réttu að standa hvað eitt varðar: Vindmyllurnar raska dýralífinu verulega.

 

Hávaðinn frá vindmyllum og risastórum spöðum þeirra veldur m.a. fuglum miklum vanda. Og eins getur uppsetning þeirra eyðilagt blómleg vistkerfi á hafsbotni.

 

Því hafa vindmylluframleiðendur og raforkufyrirtæki fengið vísindamenn í lið með sér. Saman hyggjast samtök þessi finna aðferðir sem geta umbreytt vindmyllum frá því að vera óvinir dýra yfir í nýja paradís fyrir dýrin með náttúruvænum myllum. 

 

Vindmyllur taka mikið rými 

Neikvæð áhrif grænnar tækni á dýralífið hafa verið gaumgæfilega kortlögð.

 

Rannsóknir hafa m.a. sýnt að litlir fjórfætlingar verða stressaðri vegna hávaðans sem berst frá vindmyllum og bregðast því hægar við ógn frá rándýrum.

 

Spaðarnir á vindmyllum geta einnig verið afar hættulegir fuglum. Indversk rannsókn sýndi þannig að fjöldi ránfugla féll um heil 71% nærri vindmyllum.

 

Og málið batnar ekki þegar vindmyllurnar eru úti á sjó. Við smíði þeirra er hafsbotninum rústað, þannig að líf sem dafnaði þar, þarf ýmist að flýja eða deyja ella og eftir stendur eyðimörk neðansjávar. 

 

Afleiðingin er eðlilega sú að það verður sífellt örðugra að fá leyfi til að reisa vindmyllugarða. Samkvæmt dönsku stofnuninni Rådet for Grøn Omstilling sem metur vænleg verkefni fyrir græn orkuskipti, tekur það nú fjögur til sex ár að fá leyfi fyrir varanlega uppsetningu vindmylla í ESB.

 

Þar með getur það tekið alveg jafn langan tíma að koma upp vindmyllugarði, eins og þarf til að smíða kjarnorkuver.

150 GW vindorkuafl verður sett upp fyrir árið 2050. En það þarf ekki að vera á kostnað dýranna 

Þessi langi tímarammi veldur ESB nokkrum áhyggjum, enda hafa menn þar á bæ valið græna orku til framtíðar – og sem haldbestu aðgerðina gegn loftslagsvánni. 

 

Svo seint sem árið 2022 tóku Danmörk, Þýskaland, Holland og Belgía saman höndum og hyggjast þau koma upp 65 GW vindmyllugörðum á Norðursjó fyrir árið 2030 og 150 GW fyrir árið 2050 – nóg til að anna rafmagnsþörf á um 230 milljón evrópskum heimilum. 

 

Þar sem vindmyllurnar mega ekki standa í skjóli hver við aðra – enda dregur það úr skilvirkni þeirra – er einungis hægt að setja upp um 2,7 MW af mylluorku fyrir hvern ferkílómetra.

 

Fyrir 150 GW af vindorku þarf m.ö.o. flatarmál sem nemur um 55.000 km2 en það svarar til um tíundar af flatarmáli Norðursjávar. 

Græn orka krefst meira rýmis 

Gott bil þarf að vera á milli vindmylla til að þær steli ekki vindafli hver frá annarri og sólarsellur þurfa einnig mikið flatarmál til að framleiða nægjanlega mikinn straum sem gæti t.d. komið í staðinn fyrir kolaver. Frá 2011 til 2021 hefur flatarmálið sem sólarsellur þurfa tífaldast á meðan vindorka tók næstum því fjórum sinnum meira pláss árið 2021 en 2011. 

Sem betur fela hafmyllurnar í Norðursjó ekki einungis í sér vanda fyrir vistkerfi. Hollensk rannsókn sýndi árið 2011 að fjöldi grindhvala hafði aukist eftir að vindmyllugarðurinn Egmond aan Zee var settur upp.

 

Vísindamenn telja að grindhvalir sæki garðinn heim vegna þess að þar sé að finna fleiri fiska, því bannað er að stunda fiskveiðar í garðinum og einnig er umferð skipa haldið í lágmarki. 

 

Slíkar rannsóknir hafa nú gert að verkum að vísindamenn kanna nú hvort ekki megi gera miklu betur. Því eru nú gerðar tilraunir með hvernig smíða megi vindmyllur þannig að þær gleðji ekki einungis litla hvali, heldur einnig fjöldann allan af öðrum dýrum. 

 

Tilbúin rif laða að sér dýr

Ein tilraunin felst í samstarfi milli hollenskra vísindamanna frá stofnuninni The Rich North Sea og sænska fyrirtækisins Vattenfall. Saman hafa þau þróað sökkul með holrýmum undir vindmyllurnar sem á að fá dýralífið þar til að blómstra. 

Á næstu áratugum munum við sjá gríðarlega uppbyggingu vindmyllugarða á hafi úti og rannsóknin munu kenna okkur hvernig þessi uppbygging getur aukið líffræðilegan fjölbreytileika við hvern vindmyllusökkul.
Frank Jakobs forsvarsmaður The Rich North Sea verkefnisins.

Undirstaðan er búin fjórum sporöskjulaga holrýmum sem eru um 32 x 96 cm – rétt undir yfirborði og tveimur metrum fyrir ofan hafsbotn. Holur þessar eru mjög heppilegar fyrir unga fiska sem geta synt inn og út úr sökklinum. Hins vegar komast stærri rándýr eins og grindhvalir ekki þar inn. 

 

„Ef við nýtum slíka náttúruvæna hönnun á öllum hafmyllugarðinum getur það mögulega aukið fjölbreytni lífs í hafi,“ segir forsvarsmaðurinn Frank Jakobs frá The Rich North Sea við Lifandi vísindi. 

 

„Enn eigum við þó margt ólært í þessum efnum og reynslan sem okkur hlotnast í þessu verkefni verður ómetanleg.“

 

Jafnvel fyrir utan holrýmin gagnast massívur grunnur undir hafmyllur líffræðilegri fjölbreytni. Sökklarnir virka nefnilega eins og tilbúin rif. 

 

Vindmyllurnar verða því skjótt kjörið athvarf fyrir ótal tegundir af dýrum og þangi sem festa sig á hart yfirborðið. Þannig myndast kjörlendi fyrir m.a. sæfífla og skeldýr. Á fimm til tíu árum myndast þannig nýtt vistkerfi með blómlegum fæðukeðjum.

Hafmyllugarðar iða af lífi 

Margar hafmyllur eru festar kyrfilega niður við sjávarbotninn til að tryggja að þessar mörg hundruð metra háu byggingar standi sem tryggilegast. Sem betur fer getur undirstaðan, turninn og flokkur vindmylla til samans myndað ný búsvæði fyrir dýr. 

1. Krabbadýr setjast á hart yfirborð 

Undirstaðan og stór björg umhverfis hana skapa manngert rif fyrir dýr eins og sæfífla, kræklinga og ásætur hvers konar. Rannsókn frá 2018 sýnir að ein vegleg vindmylla getur hýst allt að fjögur tonn af skeldýrum. 

2. Holur turn er vörn gegn rándýrum 

Stærstu sökklarnir eru næstum því tíu metra breiðir og holir að innan. Hægt er að búa til fjölmarga hella rétt undir yfirborðinu og hollenskir vísindamenn greina nú hvernig minni fiskar geta synt óhultir inn og út um holrýmin. Öll þessi „skjólshús“ mynda nýtt og blómlegt vistkerfi. 

3. Vindmyllugarður virkar eins og griðastaður. 

Fiskveiðar og óviðkomandi fley eru bönnuð innan um vindmyllurnar. Þar með verður til náttúrugarður af sjálfu sér, þar sem fiskaseiði og önnur minni dýr eru allt eins örugg og á vernduðu svæði. Stærri rándýr eins og t.d. grindhvalir byltast um í þessu nýja matarbúri. 

1. Krabbadýr setjast á hart yfirborð 

Undirstaðan og stór björg umhverfis hana skapa manngert rif fyrir dýr eins og sæfífla, kræklinga og ásætur hvers konar. Rannsókn frá 2018 sýnir að ein vegleg vindmylla getur hýst allt að fjögur tonn af skeldýrum. 

2. Holur turn er vörn gegn rándýrum 

Stærstu sökklarnir eru næstum því tíu metra breiðir og holir að innan. Hægt er að búa til fjölmarga hella rétt undir yfirborðinu og hollenskir vísindamenn greina nú hvernig minni fiskar geta synt óhultir inn og út um holrýmin. Öll þessi „skjólshús“ mynda nýtt og blómlegt vistkerfi. 

3. Vindmyllugarður virkar eins og griðastaður. 

Fiskveiðar og óviðkomandi fley eru bönnuð innan um vindmyllurnar. Þar með verður til náttúrugarður af sjálfu sér, þar sem fiskaseiði og önnur minni dýr eru allt eins örugg og á vernduðu svæði. Stærri rándýr eins og t.d. grindhvalir byltast um í þessu nýja matarbúri. 

 

Sænsk-dönsk rannsókn frá árinu 2020 undir forystu sjávarlíffræðingsins Mariu Glariou komst að þeirri niðurstöðu að bygging hafmyllugarða leiði oft til meiri fjölbreytileika lífvera. 

 

Rannsóknin sýnir einnig að styrkja má jákvæð áhrif myllugarðanna ef stórir steinar eru settir allt í kringum vindmyllurnar. Steinarnir mynda þannig skjólríkt svæði fyrir ennþá meira líf og verja jafnframt vindmyllurnar, þar sem sterkir hafstraumar ná síður að grafa í mjúkan hafsbotn í kringum sökkla vindmyllanna. 

 

Og það er ekki einungis undir yfirborði sjávar sem græn orka getur gagnast náttúrunni. 

 

Kostirnir meiri en ókostir

Á landi eru nú að spretta upp stórir sólarsellugarðar hvarvetna í Evrópu.

 

Danskar tilraunir sýna að mögulegt er að setja upp sólarsellur á ónýttu láglendi sem hefur orðið til þess að fyrirtækið Better Energy hefur nú komið upp 1.000 MW framleiðslu með sólarorku í Finnlandi.

 

Akurlendi er jafnan bætt með því að ræsa fram votlendi en eftir að sólarsellurnar eru komnar upp er hægt að endurheimta upprunalegt votlendi – eins og stendur alltaf til að gera hérlendis – en það gagnast bæði margvíslegum fuglategundum og froskdýrum. 

Framræstum og þrautpíndum landbúnaðarsvæðum má breyta í gróskumikil votlendi sem gagnast bæði dýrum og plöntum.

Þessu fylgir einnig ávinningur hvað loftslagið varðar því vatnið hægir á niðurbroti lífrænna efna í jarðveginum sem losar mikið af CO2. Eini ókosturinn er að sólarsellurnar verða dýrari í uppsetningu á votlendi þar sem þær þurfa öflugri undirstöður. 

 

Aukinn áhugi á náttúrunni felur í sér að neikvæð áhrif vindmylla og sólarsella á dýr og plöntur munu minnka í framtíðinni.

 

Stór orkufyrirtæki eins og hið sænska Vattenfall og danska fyrirtækið Ørsted hafa einsett sér að ný verkefni skuli á endanum fela í sér mikinn ávinning fyrir náttúruna. 

Hollenskir vísindamenn hafa ásamt orkufyrirtækinu Vattenfall búið til holan vindmylluturn með hellum þar sem fiskar og önnur sjávardýr geta falið sig í.

Helsta spurningin er hvort þessir fjölmörgu milljón ferkílómetrar sem koma til með að enda sem vindmyllu- og sólarsellugarðar muni nokkuð gagnast líffræðilegri fjölbreytni í sama mæli og raunveruleg villt náttúra. Þessu sjónarmiði hafna vísindamennirnir.

 

Án sjálfbærrar orku verða jarðarbúar nefnilega áfram að reiða sig á jarðefnaeldsneyti sem losar mikið magn af CO2. Gróðurhúsagas þetta hitar upp lofthjúpinn og loftslagsbreytingar og slæmar afleiðingar þeirra fela í sér langtum meiri ógn fyrir líffræðilegan fjölbreytileika, heldur en vindmyllur og sólarsellur geta nokkru sinni gert.

HÖFUNDUR: NIELS HALFDAN HANSEN

© Claus Lunau,© Shutterstock,© Better Energy

Maðurinn

Táningar eru forritaðir til að hætta að hlusta á það sem mamma segir

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

Jörðin

Parísarsamkomulagið dautt: Það sýður upp úr hnettinum

Lifandi Saga

Hafnarborg í Texas lyftist upp um fimm metra 

NÝJASTA NÝTT

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

Lifandi Saga

Víkingarnir voru kynþokkafullir kvennabósar

Lifandi Saga

Víkingarnir voru kynþokkafullir kvennabósar

Lifandi Saga

Úkraínska og rússneska – hver er munurinn?

Maðurinn

Svona mikið vatn ættir þú að drekka á dag

Náttúran

Fólk fer oft ekki rétt að köttunum sínum

Maðurinn

Af hverju borðum við ekki gras?

Vinsælast

1

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

2

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

3

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

4

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

5

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

6

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

1

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

2

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

3

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

4

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

5

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

6

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Þýsku kjarneðlisfræðingarnir voru hikandi: Bomba Hitlers

Læknisfræði

Uppréttur eða liggjandi? Hvernig á að fá sem mest út úr pillunum þínum

Náttúran

Hvað er glertæring?

Maðurinn

Þarmabakteríurnar  lækka líkamshitann

Heilsa

Lífsnauðsynlegt næringarefni sem lítið er vitað um

Maðurinn

Krullað hár kælir höfuðið

Tækni

Hvernig virkar C14-greining?

Tækni

Framtíðin séð í baksýnisspegli 

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Sérhæfð líkamsstarfsemi er í umsjá fjölmargra mismunandi líffæra. Hvert um sig sér aðeins um fáein afmörkuð verkefni. En oft mynda tvö eða fleiri líffæri samstarfskerfi til að annast mjög flókin verkefni.

Maðurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is