Lifandi Saga

„Hefnd þeirra er villimannsleg og ómennsk“

Gyðingurinn Chaim Kaplan sem var skólastjóri skráði villimennsku nasista í dagbók sína í gettóinu í Varsjá. Vorið 1942 hefjast tilfallandi ofbeldisverk þeirra og Kaplan finnur glögglega hvernig nasistar eru sífellt að herða tök sín á gyðingum. Fáum mánuðum síðar hefjast brottflutningar í gasklefana.

BIRT: 29/10/2023

22. apríl 1942

 

Í síðustu viku er grimmd nasista orðin svo skelfileg að hún dregur allan lífsvilja úr mönnum. Dauðinn er eiginlega betra hlutskipti en þessar ofsóknir. Ég er ekki að ýkja ástand mála hér.

 

Nasistarnir eru nú farnir að snuðra uppi einhver pólitísk brot sem við eigum að hafa framið í nútíð sem fortíð og aðferðir þeirra bitna á öllum. Þeir geta þannig í raun ákært hvern sem er um einhvers konar glæpi gegn hugmyndafræði sinni og þetta nýta þeir sér til hins ítrasta.

 

Og hefnd þeirra er villimannsleg og ómennsk. Hún felst ekki í refsingum siðmenntaðrar þjóðar með einhvern vott af skilningi á aðstæðum okkar, heldur fara hópar kaldlyndra morðingja um, froðufellandi af bræði sem þekkja hvorki náð eða miskunn.

 

Morðingjarnir sem Gestapo sendir út af örkinni ómaka sig ekki einu sinni um að ákæra þá sem þeir dæma til dauða fyrir einhver lögbrot. Þeir vaða fyrirvaralaust inn á heimili manna og skjóta einhvern vesalinginn bara beint í hjartastað – og lífi hans er lokið.

Síðasta dagbókarfærsla Chaim Kaplans er frá vorinu 1942. Ekki er vitað hvað varð um hann.

Frásagnir Chaim Kaplan frá gettóinu

Chaim Kaplan (1880 – 1942) var rektor í hebreskum skóla í Varsjá þegar stríðið braust út. Þrátt fyrir að Kaplan hafi í upphafi verið sannfærður um að „siðmenningin“ myndi sigrast á „þessum húnum nútímans“ gerði hann sér engar grillur um hvað biði gyðinganna.

 

Þann 1. september 1939 skrifaði hann í dagbók sína að það væri „engin von fyrir gyðinga“. Frá tímanum fyrir innrás Þjóðverja og fram að dauða sínum 1942 helgaði Kaplan sig því verkefni að greina frá hversdeginum í gettóinu og skrásetja þannig eyðileggingu nasista á samfélagi gyðinga í Póllandi.

 

Dagbókum Kaplans var smyglað út úr gettóinu skömmu fyrir andlát hans og eru þær nú einn mikilvægasti vitnisburður um hvernig lífið gekk þar fyrir sig.

Í Lesnostræti 41 voru móðir og sonur hennar drepin. Ég þekki ekki nöfn þeirra en þetta er satt. Þennan sama daga var forseti samfélags fatlaðra, Gorka, drepinn án nokkurra skýringa. Það sama á við um aðra sem voru drepnir. Dauðinn kom án viðvörunar.

 

Dag hvern er fólk drepið, fólk sem var fáeinum andartökum áður fullt af lífi og óttaðist ekkert illt, áður en þessir englar eyðileggingarinnar komu og sviptu það lífi.

 

Minnsta yfirsjón nægir til þess að nasistar hreinlega útrýma „afbrotamanninum“ á staðnum án dóms og laga, hvað þá heldur að undangenginni rannsókn. Kannski stendur einhver hinn rólegasti á götuhorni og nartar í brauð sitt (bara að við hefðum brauð) og sýpur á vatni og á næsta augnabliki er viðkomandi liðið lík á jörðinni.

 

Í dag vorum við sjónarvottar að slíku ódæði. Þýsk bílalest kom akandi eftir Okopowastræti og stoppaði allt í einu á götunni. Þýskur liðsforingi snaraði sér út úr einum bílnum.

Adolf Eichman hafði meðferðis skrá yfir alla gyðinga í Evrópu á ráðstefnuna í Wannsee. Skráin átti að tryggja að öllum gyðingunum væri útrýmt.

Nasistar ákveða að útrýma gyðingum

Í janúar 1942, þegar þýski herinn situr fastur í eðjunni utan við Moskvu, hittist hópur æðstu yfirmanna nasista í Wannsee, skammt frá Berlín. Meðal þátttakenda er yfirmaður SS, Henrich Heidrich og skilvirka skrifstofublókin Adolf Eichman.

 

Eichman hefur meðferðis skjöl sem varða búsetu allra gyðinga í Evrópu – af harla grimmilegum ástæðum. Nasistar hyggjast kerfisbundið reka þær 11 milljónir gyðinga sem fyrirfinnast í Evrópu burt og útrýma þeim. Á ráðstefnunni í Wannsee verða nasistarnir sammála um að finna „Endlösung“ eða endanlega lausn á þessu „vandamáli varðandi gyðingana“.

 

Skömmu síðar hefjast skipulegar fjöldaútrýmingar. Gettóið í Varsjá – þar sem Chaim Kaplan skrimtir – er þannig tæmt af gyðingum sumarið 1942 sem eru sendir til nærliggjandi útrýmingarbúða í Treblinka, Chelmno og síðar Auschwitz.

„Þessi þýski riddari“ sem var vopnaður frá toppi til táar, sendi ungum manni bendingu um að stíga til hliðar og standa þar. Ungi maðurinn hlýddi þessu þegjandi og hljóðalaust.

 

Þá dró þýski liðsforinginn allt í einu upp byssu og skaut unga manninn í brjóstið. Ungi maðurinn féll dauður til jarðar og enginn þorði að hreyfa legga eða lið.

 

Að þessu viðurstyggilega verki loknu steig liðsforinginn aftur upp í bíl sinn og hvarf á braut, eins og ekkert hefði í skorist.

 

Nasistarnir stunda þrenns konar hryðjuverk. Ein aðferð þeirra er sú að velja einhvern af handahófi og skjóta hann. Sérhver gyðingur sem hefur framið minnstu yfirsjón á þetta yfir höfði sér og vitanlega eru allir dauðskelfdir.

 

Gyðingum er einnig refsað með öðrum hætti: Fyrirvaralaust, án rannsóknar eða ákæru og utan dóms og laga. Öllum stendur ógn af skeytingarlausu ofbeldi þeirra. Á undanförnum dögum, fyrir framan þúsundir vegfarenda, hafa nasistar ráðist upp úr þurru á gyðinga sem ganga um göturnar í sakleysi sínu og lamið þá til óbóta.

 

Það eina sem nasisti þarf að gera, er að skipa einhverjum gyðingi að stoppa eða koma til sín „sjálfviljugur“. Þetta gera þeir einungis til að geta gengið í skrokk á okkur og miskunnarleysi þeirra er algert.

 

Þriðja aðferð þeirra felst í niðurlægjandi ókvæðisorðum sem er jafnan fylgt eftir með heiftarlegum barsmíðum. Sársaukavein fórnarlambanna blandast saman við hlátrasköll óðæðismannanna sem skemmta sér hið besta meðan á þessu stendur.

 

Viðlíka ofbeldi á sér stað alla daga í gettóinu, þar sem menn eru skotnir, kyrktir og barðir í klessu mörgum sinnum á degi hverjum.

 

Meira en 400.000 gyðingar lifðu í gettóinu í Varsjá, þegar fjöldaflutningar hófust árið 1942. Sagnfræðingar telja að um 300.000 þeirra hafi verið drepnir í gasklefunum eða við tilfallandi aftökur eins og Chaim Kaplan lýsir í dagbók sinni. Aðrir dóu úr hungri, sjúkdómum eða í uppreisninni sem síðustu gyðingarnir stóðu fyrir í janúar árið 1943.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: HENRIK ELLING

© United States Holocaust Memorial Museum.

Lifandi Saga

Belgía biður Kongó afsökunar – með tönn

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Náttúran

Í frysti frá dánarstund

Heilsa

Hinn týndi hlekkur milli krabbameins og mataræðis ef til vill fundinn

Heilsa

Vísindamenn: Miklir kostir þess að nota stigann frekar en lyftuna.

NÝJASTA NÝTT

Maðurinn

Úmamí – fimmta frumbragðtegundin

Maðurinn

Eru fingraför óhjákvæmilega ólík?

Maðurinn

Frestar þú leiðinlegum verkefnum? Samkvæmt vísindamönnum er það slæm hugmynd

Læknisfræði

Hversu gamalt er Viagra?

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

Maðurinn

Við getum lifað án heilastofns

Náttúran

Vísindamenn kortleggja nú heimshöfin

Heilsa

41 næringarríkustu fæðutegundir jarðar

Menning og saga

Leynirými í 4.400 ára gömlum egypskum pýramída

Maðurinn

Úmamí – fimmta frumbragðtegundin

Maðurinn

Eru fingraför óhjákvæmilega ólík?

Maðurinn

Frestar þú leiðinlegum verkefnum? Samkvæmt vísindamönnum er það slæm hugmynd

Læknisfræði

Hversu gamalt er Viagra?

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

Maðurinn

Við getum lifað án heilastofns

Náttúran

Vísindamenn kortleggja nú heimshöfin

Heilsa

41 næringarríkustu fæðutegundir jarðar

Menning og saga

Leynirými í 4.400 ára gömlum egypskum pýramída

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

60 aðalsmenn drukknuðu í skít

Lifandi Saga

60 aðalsmenn drukknuðu í skít

Náttúran

Skógareldar geisa um gjörvallan hnöttinn

Náttúran

Skógareldar geisa um gjörvallan hnöttinn

Alheimurinn

Hin dulda hlið tunglsins

Náttúran

Hver er hæsta tala sem hefur fengið nafn?

Náttúran

Taumhald á gróðureldum: Skógareldar

Lifandi Saga

7 óviðeigandi brandarar frá fornöld

Vinsælast

1

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

2

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

3

Heilsa

41 næringarríkustu fæðutegundir jarðar

4

Heilsa

Vísindamenn hafa fundið mikilvægan eiginleika sem er sameiginlegur öllum sem náð hafa 100 ára aldri.

5

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

6

Maðurinn

Úmamí – fimmta frumbragðtegundin

1

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

2

Heilsa

41 næringarríkustu fæðutegundir jarðar

3

Heilsa

Vísindamenn hafa fundið mikilvægan eiginleika sem er sameiginlegur öllum sem náð hafa 100 ára aldri.

4

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

5

Maðurinn

Úmamí – fimmta frumbragðtegundin

6

Maðurinn

Við getum lifað án heilastofns

Lifandi Saga

Hve fjölmennir eru rússnesku minnihlutahóparnir í Austur-Evrópu?

Lifandi Saga

Afþreying í gegnum tímann: Allt frá skylmingabardögum til sirkustrúða

Maðurinn

Þannig kemstu í gegnum þrep sorgarinnar

Heilsa

Sorg getur breyst í sjúkdóm

Jörðin

Hversu mikið menga leikföng?

Maðurinn

Af hverju þessi ást á áfengi?

Heilsa

Er hægt að sofa of mikið?

Lifandi Saga

Hver fann upp á „kalda stríðinu“?

Maðurinn

Síðbúnar kvöldmáltíðir gera þig þyngri og svangari

Maðurinn

Hvernig grær brotið bein?

Maðurinn

Öfgar persónuleikans: Úthverfur eða innrænn persónuleiki

Alheimurinn

Hvað verður um orkuna frá sólarljósinu? 

Úmamí – fimmta frumbragðtegundin

Fimmta frumbragðtegundin, úmamí, er nýjasta, en ekki endilega sú síðasta, bragðtegundin á lista yfir frumbragðtegundir. Lesið greinina og öðlist nýja vitneskju um frumbragðtegundirnar fimm og bragðskyn okkar.

Maðurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is