Menning og saga

Tungumálið sem engir vísindamenn skilja

Indíánamálið pirahã virðist ekki líkjast nokkru öðru tungumáli í heimi. Málið er talað af nokkur hundruð manns í Amasónhéraði í Brasilíu og málvísindamenn eru furður lostnir, því pirahã brýtur í bága við allar almennar hugmyndir um tungumál.

BIRT: 04/11/2014

Bandaríski málfræðingurinn Daniel Everett frá Illinois háskóla hefur varið alls sjö árum í regnskóginum í Amasónhéraði í Brasilíu. Þar hefur hann lagt stund á rannsóknir á indíánatungumálinu pirahã, sem aðeins u.þ.b. 300 veiðimenn og safnarar tala í litlum þorpum meðfram þverám við Amasónfljót. Hann varð sífellt meira undrandi eftir því sem hann lærði tungumálið betur og komst að raun um hve sérstakt það var.

 

Á pirahã-máli eru hvorki til orð yfir hægri né vinstri og orðin mamma og pabbi fyrirfinnast heldur ekki en þar á móti er til orð sem notað er yfir báða foreldrana. Sagnorðin eru einungis til í nútíð og engin leið er að tilgreina hærri tölu en tvo því tungumálið felur ekki í sér nein töluorð og íbúarnir hafa engan skilning á tölum. Þeir gera því einungis greinarmun á einum, tveimur og mörgum.

 

Fram til þessa hafa málvísindamenn álitið að öll tungumál heims ættu nokkur sameiginleg einkenni. Pirahã er hins vegar undantekningin frá þessari reglu og það á marga ólíka vegu. Daniel Everett hefur því lengi hikað við að birta athuganir sínar, því hann vissi að allt færi í hund og kött meðal málvísindamanna þegar hann gerði það. Þannig fór svo sannarlega einnig og baráttunni er ekki lokið, því margir málvísindamenn eru enn fullir efasemda um að hann yfirleitt fari með rétt mál. Þeir málvísindamenn sem hins vegar hafa fengið leyfi til að heimsækja ættbálkinn á Amasónsvæðinu verða þó að játa sig sigraða og viðurkenna að Daniel Everett hafði rétt fyrir sér, því Pirahã-málið er engu öðru líkt.

 

Þetta indíánamál er svokallaður einangur, en með því er átt við tungumál sem er alls óskylt öðrum tungumálum. Það minnir alls ekki á nágrannatungumálin en felur þó í sér nokkur tökuorð úr portúgölsku, sem flestir íbúar Brasilíu tala. Um er að ræða orð í líkingu við kaffi og flugvél, þ.e. hugtök yfir hluti sem borist hafa annars staðar frá. Þá hafa nokkur ensk tökuorð einnig náð fótfestu í málinu, t.d. hugtök yfir tæknileg fyrirbæri sem ókunnugir hafa haft með sér, svo sem segulbandstæki.

 

Í pirahã-málinu eru aðeins þrír sérhljóðar og átta eða níu samhljóðar, allt eftir því hvort kona eða maður talar, því einn af samhljóðunum er einungis notaður af körlum. Málvísindamenn þekkja ekki til margra annarra tungumála með jafn fá hljóð en nokkur hljóðanna eru alveg einstök. Eitt hljóðið er myndað með því að vipra varirnar og hljóðmyndunin er að öllu jöfnu svo sérstök að gamalreyndir málvísindamenn sperra eyrun.

 

Pirahã er fast í nútíðinni

 

Sér til mikillar furðu komst Daniel Everett að raun um að engar aukasetningar er að finna á pirahã-málinu en með því er átt við setningar sem taka hver við af annarri. Málið er aðeins talað í aðalsetningum og þetta er í hrópandi ósamræmi við viðurkennda tungumálaþekkingu, en einn af fremstu málvísindamönnum heims, Bandaríkjamaðurinn Noam Chomsky segir heila mannsins vera nánast forritaðan til þess að tengja saman setningar.

 

Pirahã-mál á engin orð yfir liti en meðlimir ættbálksins eiga síður en svo í basli með að lýsa litum. Rautt kallast t.d. blóðlitað. Andstætt því sem á við um önnur tungumál er heldur engar þjóðsögur eða sögulegar heimildir að finna, sem foreldrar láta ganga áfram til barnanna sinna.

 

Allt þetta og ýmislegt til gæti bent til þess að pirahã-mál væri frumstætt tungumál. Því er öðru nær, ef marka má Daniel Everett og aðra sem rannsakað hafa tungumálið. Pirahã endurspeglar í raun menningu íbúanna sem lifa og hrærast fyrir líðandi stundu. Þeir hafa með öðrum orðum enga þörf fyrir orð í þátíð. Fæðuna útvega þeir dag frá degi án þess að hafa mikið fyrir því og þess vegna er stórum hluta dagsins varið í að beita tungumálinu þegar komið er heim með bráðina eða ávextina úr regnskóginum.

 

Pirahã hefur valdið mikilli umræðu meðal málfræðinga og margir eru áhugasamir um að fara á staðinn og berja augum þennan ættbálk á Amasónsvæðinu. Einungis örfáir fá hins vegar leyfi til þess, því yfirvöld í Brasilíu leggja áherslu á að standa vörð um þessa frumbyggja landsins.

 

Tungumálið mótar hugsanir okkar

 

Málvísindakonan Jeanette Sakel frá West of England háskólanum í Bristol er ein fárra tungumálasérfræðinga sem fengið hafa leyfi til að rannsaka pirahã á staðnum. Hún segir að vettvangsrannsóknirnar hafi opnað augu sín og segir m.a.: „Við höldum öll að okkar eigin tungumál séu eðlileg og tungumál annarra skrítin. Pirahã-mál er hugsanlega alls ekki eins furðulegt og við gerðum ráð fyrir. Margt af því sem einkennir það fyrirfinnst sennilega í öðrum tungumálum en því hefur einfaldlega enn ekki verið lýst,“ segir hún.

 

Aðrir málvísindamenn hafa til dæmis rekist á ástralskt tungumál þar sem ekki virðast koma fyrir aukasetningar. Jeannette Sakel getur jafnvel bent á dæmi þess að í tilteknum lágmenningarhópum í Englandi sé talað í stuttum setningum sem ekki tengjast, líkt og við á um pirahã-mál. Hvað sem öðru líður hefur pirahã-málið hreyft verulega við málvísindamönnum. Skorturinn á töluorðum gerir það að verkum að íbúarnir kunna ekki að telja, jafnvel þótt ýmsir vísindamenn hafi reynt að kenna þeim einfaldan hugarreikning. Þessi staðreynd rennir stoðum undir þá kenningu að það sé tungumálið sem móti hugsanir okkar umfram það að hugsanirnar móti tungumálið.

 
 

Jörðin

Hnattræn hlýnun veldur meiri ókyrrð í lofti

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Tækni

Rafhlaða sem má innbyrða

Tækni

Rafhlaða sem má innbyrða

Lifandi Saga

Áhugamenn finna ótrúlega fjársjóði

Heilsa

Heilaboðin að baki langvinnum sársauka ráðin

Náttúran

Frostið skapar listaverk í náttúrunni

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

Maðurinn

Mannfólkið hefur kysst í 4.500 ár

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

Læknisfræði

Ný tækni græðir sár þrefalt hraðar

Alheimurinn

Nú eru tungl Satúrnusar 146

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

Maðurinn

Mannfólkið hefur kysst í 4.500 ár

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

Læknisfræði

Ný tækni græðir sár þrefalt hraðar

Alheimurinn

Nú eru tungl Satúrnusar 146

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Náttúran

Nærri önnur hver dýrategund í hættu

Náttúran

Nærri önnur hver dýrategund í hættu

Náttúran

Hvað er þungt vatn?

Náttúran

Hvað er þungt vatn?

Lifandi Saga

Umdeilt starf dóttur nasista

Lifandi Saga

Sameinuðu þjóðirnar risu upp úr ösku seinni heimstyrjaldarinnar

Lifandi Saga

Hvenær hafa fiskikvótar leitt til stríðs? 

Maðurinn

Hvernig starfar minnið?

Vinsælast

1

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

2

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

3

Læknisfræði

D-vítamín ver gegn sjálfsofnæmissjúkdómum

4

Heilsa

Gull afhjúpar krabbamein

5

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

6

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

1

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

2

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

3

Heilsa

Gull afhjúpar krabbamein

4

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

5

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

6

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Menning

Hvers vegna hefur talan sjö svona töfrandi merkingu?

Heilsa

Er lausasölulyf þitt hrein lyfleysa? Fræðimenn efast

Náttúran

Hafa plöntur skilningarvit?

Alheimurinn

Svarthol rekið á flótta

Maðurinn

Verða konur hrukkóttari en karlar?

Jörðin

Sveiflur háloftastrauma gætu drekkt Skandinavíu

Lifandi Saga

Hvenær hættum við að nota brjóstmæður? 

Lifandi Saga

Agatha Christie hverfur sporlaust

Jörðin

Eldfjöll þöktu jörðina kvikasilfri

Lifandi Saga

Fyrsta bólusetningin vakti skelfingu meðal Breta

Jörðin

Fjallgöngumenn í lífsháska: Háskaför á Everest

Lifandi Saga

Hvernig voru skildir víkinga?

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Hundurinn minn veltir sér upp úr alls kyns rusli, olíu sem hellst hefur niður, fiskúrgangi eða dýraskít. Hver er ástæðan?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.