Maðurinn

Útöndunarloft bjargar lífum

Árlega deyja margir góðir sundmenn nærri landi. Nú hafa danskir vísindamenn komist að því að oföndun í kjölfar ofkælingar er einatt orsökin. Fræðimennirnir hafa hannað nýtt björgunarvesti sem eykur lífslíkur í sjónum.

BIRT: 04/11/2014

Þann 18. júlí klukkan 15:47 árið 2005 var ákveðið að lýsa eftir lystisnekkju við strendur Danmerkur. Maður hafði fallið fyrir borð í Vesturhafi tuttugu tímum áður.

 

Sjórinn var 17 stiga heitur og samkvæmt tölfræði um lífslíkur í slíkum sjávarhita var engin ástæða til að leita frekar. Þremur tímum síðar bjargaðist sæfarinn eftir að ferðamenn höfðu séð hann fljótandi í öldurótinu.

 

Eftir tæpan sólarhring í sjónum hafði líkamshiti hans fallið niður í 34,6 °C. En hann var enn með meðvitund og slapp með væga lungnabólgu.

 

Atvik þetta varð til að vekja forvitni lækna við sjúkrahúsið í Bispebjerg um hvað gerist í heilanum þegar menn lenda í köldum sjó.

 

Undir leiðsögn yfirlæknisins Frank Pott voru gerðar margar tilraunir með því að sökkva mönnum í ískalt vatn meðan viðbrögð líkamans voru mæld og skrásett. Árangurinn er ný uppfinning sem gæti bjargað mannslífum.

 

Fyrstu mínúturnar skipta sköpum

 

Við þekkjum þetta öll frá því að fara í ískalda sturtu: þegar vatnið skellur á líkamanum grípum við andann reglubundið á lofti.

 

Viðbragð þetta á sér stað þegar heilinn hefur fengið boð frá kuldanemum í húðinni þegar ofkæling á sér stað. Púlsinn eykst og við tökum að ofanda. Þ.e.a.s. draga andann hraðar og dýpra.

 

Rannsóknirnar á Bispebjerg sjúkrahúsinu hafa sýnt að það er einmitt oföndunin á fyrstu mínútunum sem getur skipt sköpum þegar menn falla ofan í kaldan sjó. Þegar þátttakendur í tilrauninni settust ofan í ískalt vatnið drógu þeir andann fjórum sinnum hraðar en ella.

 

Fáum sekúndum síðar féll blóðstreymið um heilann niður um allt að helming. Við svo takmarkað blóðstreymi skortir heilann súrefni. Þess vegna fer mönnum að sundla og fyllast óðagoti sem eykur enn á oföndunina.

 

Að lokum getur súrefniskorturinn leitt til yfirliðs. Í tvígang þurfti meira að segja að hætta tilraunum á sjúkrahúsinu, þar sem þátttakendur voru við það að missa meðvitund.

 

Súrefnisskortur í heilanum stafar undarlega nokk af því að við drögum andann of hratt. Þegar frumur okkar mynda orku við brennslu á sykrum og súrefni myndast koltvísýringur, og líkaminn notar magn hans sem óbeina vísbendingu um skort á súrefni í ýmsum vefjum líkamans.

 

Við of mikla líkamlega áreynslu safnast koltvísýringur upp í líkamanum. Því meiri sem hann verður, þess súrara verður blóðið – pH-gildið fellur. Það verður til að æðar í heilanum víkka í viðleitni til að fá meira súrefni.

 

Við drukknun er þessu öfugt farið. Þegar líkaminn fellur í kaldan sæinn er fyrsta viðbragðið að anda ótt og títt. Þar sem loftið inniheldur mun minna af koltvísýringi en blóðið, fellur magn koltvísýrings í líkamanum.

 

Það þýðir að minni kolsýra myndast í blóðinu sem verður basískt fyrir vikið – pH-gildið stígur. Æðar heilans bregðast við með því að draga sig saman svo að minna súrefni berist til heilans. Mann sundlar og missir jafnvel meðvitund.

 

Margir drukkna nærri landi

 

Á landi uppi er heppilegt að falla í yfirlið skorti heilan súrefni.

 

Þyngdaraflið hjálpar nefnilega við að auka blóðstreymi til höfuðsins. Í sjónum verður yfirlið hins vegar til þess að flestir drukkna.

 

Jafnvel þótt þeir séu í björgunarvesti því þeir geta fengið sjó í lungun og kafnað í öldunum. Þessar nýju niðurstöður auka skilning okkar á því hve margir drukkna nærri landi. Í Englandi deyja t.d. meira en helmingur þeirra sem drukkna minna en þremur metrum frá ströndinni, þrátt fyrir að vera ágætir sundmenn. Þessar tölur benda til þess að hvorki sé hægt að kenna örmögnun eða ofkælingu líkamans um drukknunina.

 

Fremur er hér á ferðinni viðbragðsferli líkamans í kjölfar oföndunar. Líkurnar á því að lifa af aukast því verulega nái menn að spjara sig fyrstu mínúturnar í sjónum.

 

Það er reyndar mögulegt að forðast þessa hættulegu oföndun með því að stjórna andardrættinum meðvitað.

 

Vísindamennirnir prófuðu því þjálfaða jóga í framangreindri tilraun. Með því að stjórna andardrætti sínum gátu þeir haldið blóðstreymi heilans í jafnvægi.

 

Flestum reynist þó örðugt að halda ró sinni í slíkri lífshættu og því hafa fræðimenn hannað lítið tæki við björgunarvestið til að styðja við eðlilegan andardrátt.

 

Í gegnum munnstykki á þessu tæki andar maður að sér lofti með hækkuðum koltvísýringi til þess að koma í veg fyrir hið hættulega fall í koltvísýringsmagni blóðs.

 

Þessu má líkja við að anda í poka, þar sem maður andar að sér þeim koltvísýringi sem maður er rétt búinn að anda frá sér. Með þessu móti fellur sýrugildi blóðsins og æðarnar í heilanum víkka út til að taka til sín meira súrefni.

 

Þessu fylgir þó sú hættulega aukaverkun að maður fái ekki nægt súrefni en fræðimenn hafa tekið mið af þessu með því að auka súrefnismagn pokans.

 

Tilraunir með frumgerð af uppfinningunni sýna að þrátt fyrir oföndun fellur ekki blóðstreymi í heilanum. Það eykur verulegar líkur á að menn geti lifað af í köldum sjónum.

 
 

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Maðurinn

Sársauki – Hvað er sársauki?

Alheimurinn

Hvað er andefni?

NÝJASTA NÝTT

Læknisfræði

Soðnir kettir læknuðu nánast allt á miðöldum

Tækni

Eru eineggja tvíburar erfðafræðilega eins?

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Heilsa

10 matvæli með meira C-vítamín en appelsínur

Maðurinn

Þráhyggja tekur heilann í gíslingu

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Læknisfræði

Soðnir kettir læknuðu nánast allt á miðöldum

Tækni

Eru eineggja tvíburar erfðafræðilega eins?

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Heilsa

10 matvæli með meira C-vítamín en appelsínur

Maðurinn

Þráhyggja tekur heilann í gíslingu

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Lifandi Saga

Hve lengi höfum við fengið sumarfrí?

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Vinsælast

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

4

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

5

Maðurinn

Sársauki – Hvað er sársauki?

6

Tækni

Eru eineggja tvíburar erfðafræðilega eins?

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

3

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

4

Tækni

Eru eineggja tvíburar erfðafræðilega eins?

5

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

6

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Maðurinn

Einvígið: Er rafmagnstannbursti betri en venjulegur?

Maðurinn

Getur dáleiðslan komið í stað fyrir lyf? 

Maðurinn

Hvaða blóðflokkur er sjaldgæfastur?

Lifandi Saga

Gestapo: Leynilögregla Hitlers olli skelfingu í Evrópu

Náttúran

Loftslagsfyrirbrigði gæti aukið bráðnun í norðri

Maðurinn

Mjúki maðurinn gengur í arf

Maðurinn

Nátthrafnar deyja fyrr en morgunhanar. En ástæðan kemur á óvart.

Alheimurinn

NASA: 50 metra stór loftsteinn getur skollið á jörðina árið 2046

Heilsa

Kynin bregðast ekki eins við yfirvofandi áfalli

Maðurinn

Í fyrsta sinn: Vísindamenn leiða í ljós hvað gerist í heilanum þegar við deyjum

Lifandi Saga

Erfingi Napóleóns myrtur af Súlúmönnum

Menning og saga

Svona myndi kjarnorkustríð hafa áhrif á heiminn

Soðnir kettir læknuðu nánast allt á miðöldum

John frá Gaddesden gaf út viðamikið læknisfræðirit á 14. öld sem læknar í Englandi gátu stuðst við. Í lækningaskyni mælti hann m.a. með soðnum innyflum katta.

Læknisfræði

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is