Fyrir 2,4 milljónum ára fóru fornmenn að búa til frumstæð verkfæri úr steini – og lengsta forsögulega tímabilið er því kennt við þá; steinöld.
Fornleifafræðingar hafa aðeins fundið sundurlaus ummerki um lífið eins og það var á þeim tíma.
Steinaldarfólk bjó ekki í þorpum, skrifaði ekkert niður og skildi aðeins eftir sig steina, bein og ösku.
Samt sem áður vitna fornleifafundir frá þessum tíma um ótrúlega tæknilega færni – allt frá snemmbúinni útgáfu af tveggja þátta lími til háþróaðrar veiðitækni sem menn sáu fyrst merki um úr flugvél árið 1927.
Götuðu stafirnir
Margir af þúsund ára gömlu beinstöfunum eru glansandi af sliti og skreyttir ígröfnum myndum af hestum og dádýrum.
Kenningar um götuðu stafina eru margar
Djúpt inni í kalksteinshellunum við Vézère-ána í suðvesturhluta Frakklands hefur tíminn staðið í stað.
Stöðugt hitastig, mikill raki og kolsvarta myrkur hafa varðveitt nokkur af nákvæmustu ummerkjum um líf steinaldarmannsins.
Meðal þeirra eru dularfullir stafir með kringlóttum götum gerðir úr hreindýrshorni sem franskir fornleifafræðingar fundu strax á sjöunda áratug 19. aldar.
Fornleifafræðingarnir kölluðu þá „bâtons de commandement“ (stafi stjórnandans) vegna þess að þeir töldu þá vera einhvers konar tákn um vald fyrir þá efstu í valdapíramída veiðisamfélagsins.
Síðari tíma fornleifafræðingar hafa hins vegar dregið þessa skýringu í efa, þar á meðal Bretinn John Coles.
Með því að nota eftirlíkingar af dádýrshorni sýndi hann fram á að hægt væri að rétta bognar örvar með því að hita þær og draga í gegnum gatið.
Slitmerki á upprunalegu fundunum gætu stutt þessa kenningu. Síðar kom fram önnur hugsanleg skýring: Að stangirnar hafi auðveldað mönnum að flétta reipi úr basti eða sinum.
Sum sýni hafa tvö mis stór göt sem gætu sýnt, ef þetta er rétt, að reipasmiðurinn gat búið til missver reipi.
Franskbrauðsskurðgoð
Leirtöflurnar eru á bilinu 4 til 10 cm og hafa útskorin tákn eða mynstur á annarri eða báðum hliðum.
„Franskbrauð“ úr leir ruglar vísindamenn
Þýskir fornleifafræðingar nefndu þau brotlaib – skurðgoð vegna þess að þau eru í laginu eins og brauð (brotlaib) – og skurðgoð í merkingunni „guðleg fígúra“ eða „heilagur hlutur“.
Nafnið festist og er notað yfir margar dularfullar, litlar leirtöflur sem hafa fundist, sérstaklega meðfram Dóná og í Pó-dalnum á Norður-Ítalíu.
Samtals hafa fundist um 400 eintök frá þeim tíma þegar bronsöld tók við af steinöld – fyrir um 4.000 árum síðan.
„Brauðin“ eru yfirleitt gerð úr leir og þakin merkjum.
Upphaflega töldu fornleifafræðingar að þau væru fórnarfígúrur eða helg tákn af einhverju tagi.
Þeir töldu einnig að merkin hlytu að vera eins konar fleygrúnuskrift sem hefði borist til Mið-Evrópu eftir verslunarleiðum frá þróaðri ríkjum í austri.
En merkin mynda ekki neinn ráðanlegan texta – þau skortir mállega uppbyggingu. Og hvaða hlutverki þau gegndu er enn í dag algerlega óvitað.
Á mörgum leirstykkjanna er greinileg lína í miðjunni sem veikir þau þannig að hægt er að brjóta þau í tvennt.
Það gæti bent til þess að þau hafi verið notuð sem eins konar kvittun.
Löngu áður en pappír og blek voru fundin upp gat annar helmingurinn fylgt hlut sem keyptur var en hinn orðið eftir hjá seljandanum.
Eyðimerkurdrekar
Leifar af „eyðimerkurdreka“ – manngerðum veiðistað í eyðimörk í Jórdaníu. Hér sést hvernig dýrin voru rekin á afgirt svæði.
Flugmenn fundu risavaxna flugdreka
Árið 1927 greindu breskir flugmenn frá undarlegum steinmynstrum íJórdaníueyðimörkinni.
Séð úr lofti líktust myndirnar flugdrekum með löngum hala og nafnið „eyðimerkurflugdrekar“ festist í sessi.
Síðan þá hafa fornleifafræðingar kortlagt nokkur þúsund þeirra allt frá Jórdaníu og Sýrlandi til Armeníu og Sádi-Arabíu.
Eyðimerkurflugdreki samanstendur af steingarði sem getur teygt sig allt að 3-5 km, liggur í hring og kemur saman í nokkurs konar trekt.
Fornleifafræðingar telja að drekarnir hafi verið notaðir við veiðar.
Veiðimennirnir hafi rekið hjörð villtra dýra eins og gasellur eða villiasna í gegn um trektina og inn í hringinn.
Þar beið þeirra hópur annarra veiðimanna, reiðubúinn til að drepa alla hjörðina í einu.
Í öðrum útgáfum mætti fallgildra dýrunum.
Sum elstu mannvirkin eru frá 8. árþúsundi f.Kr. Bygging eyðimerkurdreka krafðist skipulagningar og samvinnu nokkur hundruð manna.
En umbunin var gríðarleg: Ein vel heppnuð veiði gat séð heilli byggð fyrir kjöti í margar vikur.
Steinkúlurnar frá Orkneyjum
Hver steinkúla er einstök, slípuð og skreytt með mynstrum og hnöppum sem bera vitni um einstaka þekkingu á rúmfræði.
Fullkomnar steinkúlur voru sveinsstykki steinsmiðsins
Orkneyjar rísa hrjóstrugar og vindbarðar upp úr öldum Norður-Atlantshafsins.
Samt sem áður var þar blómlegt samfélag fyrir meira en 5.000 árum, þar sem fólk byggði hús, reisti steinhringi – og hjó út fullkomlega rúnnaðar steinkúlur.
Fornleifafræðingar hafa fundið um 400 þeirra – flestar í Aberdeen-skíri í norðausturhluta Skotlands og á Orkneyjum.
Sumar eru látlausar, aðrar eru þaktar skrauti.
Ein sérstök kúla frá Orkneyjum sem enn vekur aðdáun, er skreytt með ekki færri en 127 hnöppum sem mynda hárnákvæmt, samhverft mynstur.
Kúlurnar eru of ólíkar að stærð til að geta hafa verið lóð og þær sýna engin merki þess að hafa verið vopn.
Líklegasta skýringin er sú að þær hafi haft táknræna merkingu.
Skreytingin minnir á skreytingar á samtímagrafhýsum og steinhringjum, svo kannski voru kúlurnar eins konar lítil, færanleg útgáfa af táknræna heiminum.
Yngri kenning sem myndhöggvarinn Jeff Nisbet setti fram, leggur til að kúlurnar gætu hafa verið verk steinsmíðanema – prófskírteini sem sýndi fram á færni viðkomandi.
Lím úr birkisafa
Efnagreiningar sýna að forsögulegir handverksmenn blönduðu bývaxi og plöntukvoðu saman við birkitjöru til að gera límið sveigjanlegra.
Birkisafi og tjara héldu örvaroddinum á sínum stað
Hún lítur bara út eins og svartur, formlaus klumpur. En undir yfirborðinu leynist eitt af stærstu tækniundrum forsögulegs tíma.
Fornleifafræðingar fundu klumpinn á sjötta áratugnum þegar þeir voru að grafa upp steinaldarbyggð í Ölpunum.
Þegar hann var greindur kom í ljós að þetta var birkitjara – ein af þróuðustu uppfinningum steinaldarinnar.
Til að framleiða þessa hörðu, klístruðu tjöru þurftu veiðimennirnir að hita birkibörk í um 400 gráður í næstum súrefnislausu umhverfi – líklega í einhvers konar jarðofni.
Þar umbreyttist birkisafinn hægt í tjöru sem eftir kælingu virkaði sem lím.
Ferlið krafðist nákvæmni og þekkingar og birkitjörulím er talið fyrsta manngerða efnið í Evrópu.
Fornleifafræðingar hafa fundið tjörulím á handföngum steinaxa og örvaroddum víða í Evrópu – allt frá Þýskalandi og Sviss til Danmerkur.
Elsti fundurinn sem vitað er um var í Königsaue í Þýskalandi og er næstum 50.000 ára gamall sem þýðir að Neanderdalsmenn kunna að hafa náð tökum á þessari tækni.
Tréhjólin frá Zürich
Diskahjól frá steinöld voru smíðuð til að endast. Það var ekki fyrr en nokkrum þúsund árum síðar að handverksmenn fóru að búa til hjól með pílárum, sem voru léttari og gátu snúist hraðar.
Hjólið var fundið upp á nokkrum stöðum á sama tíma
Þorp við Zürichvatn fyrir meira en 5.000 árum.
Vagn fullur af eldiviði situr fastur í leðjunni og tveir menn þurfa að beita kröftunum.
Móðir og másandi ýta þeir vagninum áfram. Þessi mynd er ekki ímyndun.
Á áttunda áratugnum fundu fornleifafræðingar leifar af fjórum hjólum og öxli frá nýsteinöld í röku jarðlagi við bakka Zürichvatns.
Það elsta er frá um 3200 f.Kr. og er meðal elstu varðveittu hjóla í Evrópu.
Hjólin frá Zürich eru gerð úr plönkum úr hlynviði sem haldið er saman án málmhluta með útskornum trépinnum.
Öxulopið er ferkantað, þannig að hjóliðog öxullinn snúist saman.
Smíðin er traust en þung og hönnuð til að flytja eldivið, steina og uppskeru í mýrlendinu í kringum vatnið.
Á svipuðum tíma birtust svipuð hjól í Danmörku, Norður-Þýskalandi og Slóveníu en leirstyttur og myndir frá Mesópótamíu sýna fyrstu vagnana þar.
Þess vegna telja margir vísindamenn í dag að hjólið hafi verið fundið upp á nokkrum stöðum nánast samtímis.
Steinarnir í Carnac
Carnac-steinunum er raðað í þrjár myndanir. Í þeirri stærstu – sem kallast Ménec – standa yfir 1.100 steinar í beinni línu.
3.000 steinar standa í röðum og hringjum
Meðfram strönd Bretagne í vesturhluta Frakklands rísa svokölluð menhirs (langir steinar á bretónsku) í ýmsum myndunum.
3.000 standa enn nokkra kílómetra frá bænum Carnac og mynda stærsta safn í heimi af reistum steinum frá steinöld.
Elstu mannvirkin eru frá um 4500-3300 f.Kr. – mun eldri en Stonehenge á Englandi og píramídarnir í Egyptalandi.
Steinarnir sem eru höggnir úr graníti, eru allt að 4 m háir og vega allt að 15 tonn.
Fornleifafræðingar telja að risavöxnu steinblokkirnar hafi verið færðar til með trékeflum, reipum og sleðum og reistar með römpum úr mold og grjóti – risavaxið verkefni fyrir samfélag án málmverkfæra eða dráttardýra.
Fræðimenn eru þó bullandi ósammála um tilgang steinanna.
Sumir telja að Carnac hafi verið helgisiðamiðstöð forfeðradýrkunar og útfararathafna.
Aðrir telja að steinraðirnar hafi virkað sem skrúðgöngustígar, „heilög leið“ sem leiddi að grafhýsum eða samkomustöðum.
Enn aðrir nefna einhvers konar stjörnufræðilegt tímatal: Að raðir steina gefi til kynna stefnu sólar og tungls.
Hins vegar hefur engin þessara kenninga verið almennt viðurkennd og steinarnir eru því enn ráðgáta.
Lesið meira um leyndardóma steinaldar
- Megalith – Studies in Stone (ritstýrt af nokkrum höfundum), Wooden Books, 2019.
- Kenneth Feder: Frauds, Myths, and Mysteries – Science and Pseudoscience in Archaeology, Oxford University Press, 2025.
