Tækni

Hvernig virkar C14-greining?

Aldursgreining með kolefninu C14 hefur allt síðan á sjötta áratugnum hjálpað fornleifafræðingum við að tímasetja fornleifar sem geta verið allt að 50.000 ára gamlar.

BIRT: 01/02/2024

Kolefnisgreining

Allar lífverur taka til sín kolefnisísótópið C14 á líftíma sínum en inntakan stöðvast þegar lífveran deyr. Með því að mæla magnið sem eftir er í líkamsleifum má reikna út hve gamlar þær eru.

 

Með kolefnisaðferðinni geta vísindamenn aldursákvarðað leifar bæði plantna og dýra allt að 50.000 ár aftur í tímann eða svo.

 

Ísótópið C14 er geislavirkt efni sem myndast í andrúmslofti vegna áhrifa geimgeislunar á köfnunarefni.

 

Þetta geislavirka kolefni er hluti af lífefnahringrásinni á jörðinni og plöntur jafnt sem dýr og menn taka það til sín. Þegar lífveran deyr, stöðvast inntaka C14 og við tekur sundurfall efnisins. Það dregur sem sagt úr magni þess með tímanum.

Með því að mæla magn kolefnisísótópsins C14 í t.d. gömlu beini og bera saman við sýni úr nútímabeini má greina aldur beinaleifanna.

Í kolefnisfrumeindum eru yfirleitt sex róteindir og sex nifteindir og venjulegt kolefni kallast því C12. Í þessu þyngra ísótópi, C14, eru hins vegar átta nifteindir.

 

Nú til dags þarf aðeins þúsundasta hluta úr grammi til að ákvarða aldur leifa af lífveru. Sýnið er sett í hraðal sem á sem einföldustu máli má segja að geti greint hið þunga C14 frá hinu venjulega C12.

 

Kolefnisaðferðin er ekki alveg nákvæm

Svonefndur helmingunartími kolefnis-14 er 5.730 ár en að þeim tíma liðnum er aðeins helmingur upprunalegs magns eftir.

 

Og eftir tvöfaldan helmingunartíma eru aðeins 25% eftir af upphaflegu magni C14.

 

Mælingaraðferðin er þó ekki fyllilega nákvæm vegna þess að C14-innihald andrúmsloftsins er ekki alveg stöðugt, heldur breytist ár frá ári vegna breytinga á segulsviði bæði jarðar og sólar.

 

Óvissubilið er +/-40 í leifum frá miðöldum og +/-100 ár í leifum frá steinöld.

 

Fiskur getur líka valdið skekkjum við aldursákvarðanir, t.d. á búsetuleifum frá steinöld. Fiskar hafa nefnilega í sér fremur lítið af C14 og hafi steinaldarmenn matbúið fisk í leirkerjum sínum gætu mögulega fengist niðurstöður þar sem skeikaði mörg þúsund árum.

 

Þetta kom reyndar ekki í ljós að fullu fyrr en eftir danska rannsókn árið 2013, þegar vísindamenn matreiddu nýveiddan fisk í leirkerjum og aldursgreindu hann síðan með C14-aðferðinni.

 

Niðurstöðurnar sýndu að nýveiddur fiskur væri 2.000 ára gamall og leirkerin sjálf virtust líka miklu eldri en þau voru í raun og veru.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: STINE OVERBYE

Shutterstock,

Alheimurinn

Hvað er andefni?

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Menning

Hvers vegna varð kvikmyndin „Casablanca“ svona vinsæl?

NÝJASTA NÝTT

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Maðurinn

Samfélagsmiðlar ógna samkenndinni

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Maðurinn

Samfélagsmiðlar ógna samkenndinni

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Getur dáleiðslan komið í stað fyrir lyf? 

Maðurinn

Getur dáleiðslan komið í stað fyrir lyf? 

Maðurinn

Hvaða blóðflokkur er sjaldgæfastur?

Maðurinn

Hvaða blóðflokkur er sjaldgæfastur?

Lifandi Saga

Gestapo: Leynilögregla Hitlers olli skelfingu í Evrópu

Lifandi Saga

Getur Rússland orðið uppiskroppa með hermenn? 

Lifandi Saga

Kjarnorkubrjálæðingar kalda stríðstímans

Náttúran

Þrisvar til tunglsins og til baka aftur

Vinsælast

1

Maðurinn

Einvígið: Er rafmagnstannbursti betri en venjulegur?

2

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

3

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

4

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

5

Maðurinn

Hvaða blóðflokkur er sjaldgæfastur?

6

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

4

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

5

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

6

Maðurinn

Sársauki – Hvað er sársauki?

Jörðin

Hversu mikið menga leikföng?

Maðurinn

Af hverju þessi ást á áfengi?

Heilsa

Er hægt að sofa of mikið?

Lifandi Saga

Hver fann upp á „kalda stríðinu“?

Lifandi Saga

Flugmóðurskip úr sagi og ís átti að brjóta kafbáta Þjóðverjanna á bak aftur

Maðurinn

Er skaðlegt að halda aftur af hnerra?

Lifandi Saga

Samkynhneigður sjónvarpsleikari skáldaði upp sögur um eiginkonur

Maðurinn

Hvernig myndast krabbamein?

Alheimurinn

Þrisvar sinnum stærra en Everestfjall: Goshalastjarna gæti brátt sést á himni í fyrsta sinn í 70 ár

Tækni

Dulkóðaður gjaldmiðill: 7 atriði sem þú ættir að vita um rafmynt 

Menning

Af hverju fengu inúítar ekki skyrbjúg?

Lifandi Saga

Fjórir kvillar sem bóluefni hafa knésett

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Sumt fólk sem ég þekki fullyrðir að hafa séð drauga. Ég hef aldrei upplifað neitt yfirnáttúrulegt. Er einhver skýring á þessu?

Maðurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.