„Fólk trúði því að jörðin væri flöt“

Það þarf bæði stærðfræði og rúmfræðilegt innsæi til að reikna lögun jarðar en Forn-Grikkir voru þó búnir að ákvarða formúluna. Fær það þá virkilega staðist að fólk hafi öldum saman staðið í þeirri trú að jörðin hlyti að vera flöt eins og pönnukaka?

BIRT: 19/06/2022

LESTÍMI:

3 mínútur
Share on facebook

Menn Kólumbusar óttuðust brúnina

Þessa sögn er m.a. að finna í kennslubókum. Hún á að hafa gerst haustið 1492 um borð í skipi Kólumbusar Santa Maria.

 

Á þilfarinu er Kristófer Kólumbus að skipa mönnum sínum fyrir. Hann ætlar að halda siglingunni áfram til vesturs en sjómennirnir malda í móinn.

 

„Þú gerir þér ljóst að við munum sigla út af brún jarðar og falla niður í tómið?“ segir sá kjarkmesti. Á þessum tíma virðast menn almennt álíta að jörðin sé flöt og að lífshættulegt sé að fara nálægt brúninni.

Fyrsta ferð Kólumbusar yfir hið óþekkta úthaf tók 70 sólarhringa.

Sagan skýrir ekki nánar hvernig Kólumbusi tókst að fá menn sína til að halda siglingunni áfram en þeir létu sér greinilega segjast. Santa Maria og hin skipin tvö, Nina og Pinta komust klakklaust yfir Atlantshafið og að eyjunum í Karíbahafi austur af Mið-Ameríku, eyjum sem Kólumbus áleit í fyrstu að hlytu að vera Japan.

 

Hvaðan þessi saga um ótta spænsku sjómannanna er komin, vita menn ekki. Sumt bendir til að hún sé ekki eldri en frá 19. öld. Okkur vantar sem sé alveg trausta heimild um þessa sögu.

Með og á móti: Munkur andmælir Biblíunni

Rökrétt hugsun

Þegar óupplýstir jarðarbúar ferðuðust almennt stuttar vegalengdir á miðöldum, virtist þeim jörðin einfaldlega flöt.

 

Kemur fram í Biblíunni

Í gamla testamentinu (Jesaja 40, 22) er talað um jörðina sem hringlaga. „Það er hann sem situr hátt yfir jarðarkringlunni,“ segir í nýjustu íslensku þýðingunni og er óbreytt frá eldri útgáfu.

 

Holberg notaði mýtuna

Danski gamanleikjahöfundurinn Ludvig Holberg vísaði til þessa álits í gamanleiknum Erasmus Montanus. Þar staðhæfir þorpsbúi að jörðin sé flöt. Þetta bendir til að sú skoðun hafi verið útbreidd á 18. öld.

Adam vissi betur

Á 11. öld fór þýski munkurinn Adam af Brimum í könnunarferð til Norðurlanda. Í frásögn sinni segir hann m.a. „Vegna kúlulögunar jarðar, þarf sólin auðvitað …“.

 

Áróður mótmælenda

Sumir sagnfræðingar leggja áherslu á að ekki sé talað um flata jörð fyrr en eftir siðaskiptin (1517). Mótmælendur gætu því hafa nýtt mýtuna til að sýna fram á staðnaða og myrka sýn kaþólsku kirkjunnar.

 

Tilgangur Holbergs

Einfeldnisleg lífssýn þorpsbúans sem segir „Jörðin er flöt,“ er því aðeins fyndin að áhorfendur hans á árinu 1747 hafi vitað að jörðin er kúlulaga.

Niðurstaða: Mýtan um flata jörð er útbreiddari í dag

Hugsuðir fornaldar höfðu strax um 400 f.Kr. reiknað út að jörðin hlyti að vera kúlulaga. Þessi vitneskja glataðist ekki við fall Rómarveldis og þegar „hinar myrku miðaldir“ grúfðu yfir Evrópu.

 

Beda prestur hinn enski skrifaði ritið „De temporum ratione“ um árið 700 og telur þar að jörðin hljóti að vera hnöttótt.

 

Í kennslubókinni „Elucidarium“ frá 12. öld segir að jörðin sé kúlulaga. Höfundurinn Honorius af Autun, skrifaði fremur alþýðlegan stíl og bókin dreifðist allt til fjarlægustu afkima Evrópu. Prestar þekktu hana og hafa trúlega lesið úr henni í prédikunum.

 

Það er fyrst á okkar dögum sem mýtan um flata jörð hefur náð einhverri útbreiðslu að ráði. Skoðanakönnun frá 2018 sýnir að sjötti hver Bandaríkjamaður efast um að jörðin sé hnöttótt og sú skoðun virðist fremur eflast en hitt.

BIRT: 19/06/2022

HÖFUNDUR: Torsten Weper

HÖFUNDARÉTTUR MYNDA: © Stock Montage/Getty Images, Shutterstock

vinsælustu greinarnar

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu með áskrifandi að blaðinu?

Áskrifendur geta fengið áskrift af vefnum hér

FÁÐU AÐGANG AÐ VÍSINDI.IS

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is