Tækni

Hver uppgötvaði bakteríur fyrstur allra?

Árið 1676 gerði Hollendingurinn Anton van Leeuwenhoek uppgötvun sem öldum síðar átti eftir að leiða til þess að loks varð unnt að ráða niðurlögum sumra af þeim hættulegustu sjúkdómum sem hrjáðu mannkynið.

BIRT: 03/04/2024

Hollenski vísindamaðurinn Anton van Leeuwenhoek (1632-1723) gerði afar merka uppgötvun hinn 9. október 1676. Í áraraðir hafði hann gert tilraunir með að útbúa frumstæðar smásjár en nú gat hann fyrstur allra komið auga á ýmis „smádýr“ sem seinna urðu þekkt undir heitinu bakteríur eða gerlar.

 

Hollendingurinn lýsti því sem hann sá í bréfum til bresku vísindaakademíunnar, Royal Society en bréfin staðfestu, svo ekki varð um villst, að hann væri fremstur á sínu sviði. Anton van Leeuwenhoek var þar með orðinn „faðir örveranna“.

Myndband: Horfðu á myndband um uppgötvun Anton van Leeuwenhoek

Rómverjar vöruðu við „smáverum“

Þó svo að Anton van Leeuwenhoek hefði fyrstur allra fylgst með og lýst bakteríum var hann engan veginn sá eini sem vissi um tilvist þessara smásæju vera.

 

Strax á fornöld gátu lærðir menn sér til um að til væru örverur. Meðal þeirra var rómverski vísindamaðurinn Marcus Terentius Varro (116–27 f.Kr.), sem varaði Rómverja við því að setjast að í námunda við mýrar og flæðilendi:

 

„Þar þrífast örsmáar verur sem við fáum ekki séð með berum augum en sem fljúga gegnum loftið og finna sér leið inn í líkama okkar gegnum munn og nef og valda alvarlegum sjúkdómum“.

Þeir hófu baráttu gegn bakteríum

Þó svo að fyrstu bakteríurnar hafi sést strax á 17. öld vissu vísindamenn ekki mikið um þessar smásæju örverur fyrr en á 19. öld en þá hóf teymi vísindamanna að rannsaka og kortleggja hinn ósýnilega heim bakteríanna.

Ferdinand Cohn

Var uppi: 1828-1898

 

Þjóðerni: Þjóðverji

 

Þessi þýski líffræðingur var talinn einn fremsti gerlafræðingur síns tíma og var meðal þeirra fyrstu sem lögðu fyrir sig kerfisbundnar rannsóknir á gerlum.

 

Cohn þróaði kerfi þar sem bakteríur voru flokkaðar í ættkvíslir og tegundir en með því móti gerði hann komandi vísindamönnum auðveldara fyrir að rannsaka bakteríur á vísindalegri grunni en fyrr. Aðferð hans við að flokka bakteríur er enn notuð af vísindamönnum í dag.

Robert Koch

Var uppi: 1843-1910

 

Þjóðerni: Þjóðverji

 

Robert Koch einangraði fyrstur allra miltisbrandsbakteríuna sem gerði honum kleift að rannsaka lífsferil hennar og þar með gat hann jafnframt fyrstur allra sýnt fram á orsakasamhengi milli bakteríu og sjúkdóms.

 

Með sama móti átti Koch jafnframt stóran þátt í að opna augu manna fyrir hlutverki baktería hvað áhrærði m.a. berkla, kóleru og nautgripapest, auk þess sem rannsóknir hans mynduðu grunninn að meinafræði (sjúkdómsfræði) nútímans. Árið 1905 hlaut Koch Nóbelsverðlaunin í læknisfræði fyrir störf sín.

Louis Pasteur

Var uppi: 1822-1895

 

Þjóðerni: Frakki

 

Þessi franski vísindamaður fann upp marga grunnþætti tækninnar innan örverufræði og var einkar hagsýnn í rannsóknum sínum: Þekkingu skyldi breyta í lyfjameðferðir, bóluefni og lausnir á vandamálum.

 

Pasteur nýtti rannsóknir sínar m.a. til að aðstoða vínbændur við að vinna bug á bakteríum, auk þess að þróa bóluefni gegn miltisbrandi og hundaæði. Þá fann hann enn fremur upp gerilsneyðingu en með því er átt við hitameðhöndlun sem gert getur sjúkdómsvaldandi örverur óskaðlegar.

Bakteríur voru rannsakaðar á 19. öld

Sá skilningur á bakteríum sem við búum yfir í dag á rætur að rekja til framanverðrar 19. aldar en á þeim tíma lögðust ýmsir vísindamenn yfir rannsóknir á smásæjum örverum.

 

Meðal þeirra fremstu á þessu sviði voru Frakkinn Louis Pasteur og Þjóðverjinn Robert Koch sem sýndu fram á að örverur geta leitt af sér sýkingar. Þessi vitneskja leiddi m.a. til þróunar bóluefna gegn lífshættulegum sjúkdómum á borð við hundaæði, miltisbrand og berkla.

Leynivörn bakteríanna hefur verið afhjúpuð

Nýjar tilraunir afhjúpa fyrstu varnir bakteríanna gegn sýklalyfjum. Uppgötvunin getur leitt af sér öflugri vopn gegn sýkingum.

HÖFUNDUR: Bue Kindtler-Nielsen

© Rijksmuseum. © Bibliothèque interuniversitaire de santé. © Public Domain. © Ondra Havala.

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Náttúran

Topp 5: Hvaða dýr stunda lengsta mökun?

Lifandi Saga

Sósíaldarwinistarnir lýstu yfir stríði gegn fátækum

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Glæpir

Newton upprætti peningafölsun í Englandi

Lifandi Saga

5 ástæður þess að BNA er einungis með tvo flokka 

Lifandi Saga

Hvers vegna hættu karlar að ganga með hatt?

Lifandi Saga

Versti óvinur skógareldanna

Vinsælast

1

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

5

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

6

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

1

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

2

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

3

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

4

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

5

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

6

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Maðurinn

Göngutúr heldur heilanum heilbrigðum

Menning og saga

5 fornleifafundir sem raskað hafa sögu mannsins

Tækni

Allir vildu eiga pýramída

Maðurinn

Svo hættuleg er loftmengun fyrir lungun

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Lifandi Saga

Voru víkingarnir húðflúraðir?

Menning

Þess vegna verða konur þreyttar á (sumum) körlum

Náttúran

Í frysti frá dánarstund

Heilsa

Hinn týndi hlekkur milli krabbameins og mataræðis ef til vill fundinn

Heilsa

Vísindamenn: Miklir kostir þess að nota stigann frekar en lyftuna.

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Þegar ég skoða laufblöð trjáa tek ég eftir því hversu ólík þau eru í raun og veru. Er það tilviljun eða hefur lögun blaðsins hlutverk?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is