Skipbrot og ævareiðir risar, eineygðar mannætur og tælandi dísir.
Frásögnin af hetjukonunginum Ódysseifi og hin tíu ára hættulega ferð hans frá Tróju heim til konungsríkisins Íþöku hefur heillað lesendur um árþúsundir.
Og nánast jafn lengi hafa sagnfræðingar og landfræðingar reynt að kortleggja þetta ótrúlega ferðalag.
Hvar á Miðjarðarhafssvæðinu lét Hómer hann heyra söng sírenanna og hvar barðist hann við kýklópann?
Stærsta ráðgátan er þó ekki hvert Ódysseifur sigldi – heldur hver það var sem sagði frá ferð hans.
Ýmislegt bendir nefnilega til þess að Hómer, höfundur þessarar stórkostlegu sögu, hafi aldrei verið til.
Ferð Ódysseifs hefur heillað fólk í þúsundir ára – en sannleikurinn um ævintýri hans er dularfyllri en nokkur stórmynd. Kafaðu ofan í ráðgátuna áður en þú sérð kvikmyndaútgáfu Ódysseifskviðu eftir Christopher Nolan.
BLÁA BÓKIN
- Nafn: Ódysseifur
- Þekktur fyrir: Að vera hetjan í „Ódysseifskviðu“, forngrísku hetjukvæði sem segir frá tíu ára ferðalagi hans frá Tróju heim til konungsríkisins Íþöku.
- Vissir þú að: Ódysseifur var meðal þeirra Grikkja sem földu sig inni í trójuhestinum? Sú herbragðslist veitti Grikkjum aðgang að Tróju og tryggði þeim sigur í stríðinu sem stóð í tíu ár.
Hin þrjú þúsund ára gamla saga um Ódysseif lifnar á ný í kvikmynd Christophers Nolans, „The Odyssey“, þar sem Matt Damon fer með hlutverk hetjunnar.
Hver skrifaði „Ódysseifskviðu“?
Frá fornu fari hefur nafnið Hómer verið tengt „Ilíonskviðu“ og „Ódysseifskviðu“, tveimur hetjukvæðum sem talin eru ort um 700 f.Kr.
Sagnfræðingar vita þó næsta lítið um manninn Hómer og hvort kvæðin tvö séu eftir sama höfund er, að mati bókmenntafræðinga, afar óvíst.
Verkin eru nefnilega mjög ólík að gerð og grundvallartóni.
„Ilíonskviða“ er tiltölulega einföld frásögn af afrekum grísku hetjunnar Akkillesar í stríði Grikkja gegn borgríkinu Tróju.
„Ódysseifskviða“ er hins vegar mun flóknari frásögn.
Hún skiptist í 24 „söngva“ eða þætti sem hver um sig stendur sem sjálfstæður hluti af heildarsögunni.
Kvæðið fylgir hetjukonunginum Ódysseifi á löngu og viðburðaríku ferðalagi hans heim til eyjarinnar Íþöku að loknu Trójustríðinu og lýsir þeim hindrunum sem hann þarf að yfirstíga áður en hann kemst heim.
Hómer orti tvær „metsölubækur“ fornaldar, „Ilíonskviðu“ og „Ódysseifskviðu“. Eða hvað? Fræðimenn grunar að Hómer kunni í raun að vera safnheiti yfir fleiri höfunda frá ólíkum tímum.
Frásögnin fléttar saman ólíkum atburðarásum; til dæmis eru fyrstu þrjú ár ferðarinnar sögð í röð endurlita, þar sem horft er til baka.
Um leið ber „Ódysseifskviða“ með sér bjartari undirtón. Bjartsýnin er í andstæðu við „Ilíonskviðu“ sem einkennist af dimmum og stríðshrjáðum blæ.
Munurinn á kvæðunum tveimur og sú staðreynd að „Ódysseifskviða“ er að öllum líkindum ort 20-30 árum síðar en „Ilíonskviða“ hefur orðið til þess að sumir bókmenntasagnfræðingar draga í efa að Hómer sé höfundur „Ódysseifskviðu“.
Aðrir telja jafnframt að bæði verkin séu samsett úr verkum fleiri höfunda og að efniviðurinn eigi rætur í eldri munnmælahefð, í goðsögum og þjóðsögum sem gengu manna á milli löngu áður en þær voru festar á blað.
Þrátt fyrir þessar vangaveltur stendur nafn Hómers á titilsíðu allra útgáfa „Ódysseifskviðu“. Til einföldunar verður hann hér, eins og endranær, talinn höfundur „Ódysseifskviðu.
Hvert var samband Grikkja við guðina?
Í „Ódysseifskviðu“ knýr samspil guða og manna framvindu sögunnar.
Það endurspeglar hina forngrísku sýn á heim guðanna.
Guðirnir voru á sama tíma upphafnir og óskeikulir – en gátu þó ekki stillt sig um að skipta sér af lífi manna. Til dæmis grípur Aþena, gyðja visku og hernaðar, inn í og talar máli Ódysseifs.
Fyrir hennar milligöngu ákveður Seifur að hjálpa honum að sleppa af eyju dísarinnar Kalipsó svo hann geti haldið áfram siglingunni heim á leið.
Gyðjan Aþena ber hlýjan hug til Ódysseifs og kemur honum oftar en einu sinni til hjálpar. Meðal annars breytir hún útliti hans þannig að hann geti farið óþekktur um meðal óvina sinna.
Þótt guðirnir séu opnir fyrir samningum og jafnvel mútum, til dæmis í formi fórna, bregðast þeir hart við ef mennirnir verða of djarfir.
Ofmetnað sem Grikkir kölluðu hybris, var jafnan refsað fyrir af Nemesis, gyðju réttlætisins.
Það kemur fyrir Ódysseif þegar hann, eftir að hafa blindað hinn illvíga kýklóp og sloppið úr klóm hans, gortar um það og upplýsir um nafn sitt sem hann hafði fram að því haldið leyndu.
Refsingin lætur ekki á sér standa. Dauðlegir menn skulu sýna guðunum virðingu og Seifur leyfir nú sjávarguðinum Póseidon – föður kýklópsins – að láta ógæfuna dynja yfir Ódysseif á heimleiðinni.
Örlög hans verða að reika um hafið í tíu ár.
Aþenska lýðræðið var alfarið fyrir karla. Bak við veggi heimilanna ríkti einræði þar sem konur voru sem fangar í eigin húsum. Aþenskir menn voru nefnilega sannfærðir um að konur væru bölvun send frá guðunum:
Þótt Ódysseifur reyni að blíðka Seif með því að færa honum hrút að fórn ber það engan árangur.
„Ég slátraði honum niðri á ströndinni og brenndi lærin handa Seifi, safnara þrumuskýjanna sem ræður yfir öllum heimi. En hann tók ekki við fórn minni,“ segir í níunda söng „Ódysseifskviðu“.
Að reika verður hlutskipti Ódysseifs. Og gagnvart örlögunum – sem kölluð voru moira – stendur maðurinn ráðalaus. Þau eru nefnilega ákveðin allt frá fæðingu.
Hvaða verk veittu „Ódysseifskviðu“ innblástur?
„Ódysseifskviða“ er meðal elstu varðveittu bókmenntaverka heims.
Hetjukvæðið var þó ekki hið fyrsta sinnar tegundar.
Nokkrum öldum fyrr, um 2000 f.Kr., risti óþekktur höfundur kvæðið „Gilgames“ á leirtöflu í Mesópótamíu með fleygrúnaletri. Kvæðið er talið elsta þekkta bókmenntaverk heims og segir frá eirðarlausri leit konungsins Gilgamesar að ódauðleika.
„Gilgames“ og „Ódysseifskviða“ eiga ýmislegt sameiginlegt. Í báðum verkum er konungur í aðalhlutverki og báðir þurfa að gangast undir margvíslegar raunir áður en friður kemst á að nýju.
Á meðan Ódysseifur þarf að sigra illvígan kýklóp, galdrakonur og sírenur, tekst Gilgames á við meðal annars tröllaveruna Humbaba og hinn ógurlega himinsnaut.
Gilgames er gjarnan sýndur með ljón í fanginu til að undirstrika styrk hans. Hið fjögur þúsund ára gamla hetjukvæði um súmerska hálfguðinn kann að hafa veitt „Ódysseifskviðu“ innblástur.
Sumir bókmenntasagnfræðingar telja að Hómer hafi beinlínis sótt innblástur til „Gilgamesar“. Þeir benda til dæmis á að kýklópurinn kunni að hafa verið mótaður með Humbaba sem fyrirmynd.
Báðar sögurnar bera þó einnig einkenni þjóðsagna, þar sem hetjan leggur upp í hættuför sem leiðir hana að lokum til öryggis og visku.
Því er mögulegt að bæði verkin eigi rætur í munnmælahefð sem byggist á sameiginlegum lífsskilyrðum þvert á menningarheima.
Víst er þó að „Ódysseifskviða“ sker sig verulega úr í samanburði við verk hins mikla gríska skálds frá um 700 f.Kr., Hesíódosar.
Í kvæðum hans eru meðal annars taldar upp ættir guða og ættartölur í löngum upptalningum, auk siðferðilegra áminninga og hagnýtra ráða.
Hómer fer aðra leið. Hann mótar efnið sem samfellda frásögn með samhliða atburðarásum, dramatískum endurlitum þar sem hetjan sjálf segir frá og smám saman opinberun upplýsinga sem heldur spennunni á lofti frá einum þætti til annars – frásagnartækni sem margir Hómerfræðingar telja furðu nútímalega.
Hvernig var sá heimur sem Ódysseifur ferðaðist um?
Frá fornu fari hafa fræðimenn reynt að kortleggja ferð Ódysseifs út frá lýsingum kvæðisins.
Þar á meðal var grísk-rómverski landfræðingurinn Strabon.
Í verki sínu „Geographica“ frá 7 f.Kr. hélt hann því meðal annars fram að kýklópurinn hefði búið á suðurströnd Sikileyjar en að tælandi söngur sírenanna hefði lokkað Ódysseif frá eyjaklasa undan ströndum þess sem nú er Napólí á Ítalíu.
Aðrir fræðimenn á fornöld töldu sig vita að dísin Kalipsó sem hélt Ódysseifi föngnum í sjö ár, hefði búið þar sem nú er Túnis.
Franskur landfræðingur sendi Ódysseif í langferð
Margir hafa reynt að rekja ferðalag Ódysseifs. Landfræðingurinn Victor Bérard taldi að Hómer hefði látið hetjuna fylgja siglingaleiðum Fönikíumanna – allt til Gíbraltarsunds – áður en hann komst heim.
Trója, norðvesturhluti Tyrklands
Eftir stríðið um Tróju sigla Ódysseifur og menn hans heim á leið en stormur hrekur þá af leið.
Djerba, Túnis
Menn Ódysseifs borða lótusblóm og gleyma heimþránni. Ódysseifur neyðist til að draga þá aftur um borð.
Gíbraltarsund, Suður-Spánn/Marokkó
Ódysseifur dvelur í sjö ár hjá dísinni Kalypsó, uns guðirnir frelsa hann.
Sorrento, Suður-Ítalía
Ódysseifur lætur binda sig við mastrið svo hann þoli söng sírenanna. Menn hans setja vax í eyrun.
Íþaka, Íónahaf, Grikkland
Að loknu tíu ára ferðalagi snýr Ódysseifur loks heim og sameinast Penelópu á ný.
Franskur landfræðingur sendi Ódysseif í langferð
Margir hafa reynt að rekja ferðalag Ódysseifs. Landfræðingurinn Victor Bérard taldi að Hómer hefði látið hetjuna fylgja siglingaleiðum Fönikíumanna – allt til Gíbraltarsunds – áður en hann komst heim.
Trója, norðvesturhluti Tyrklands
Eftir stríðið um Tróju sigla Ódysseifur og menn hans heim á leið en stormur hrekur þá af leið.
Djerba, Túnis
Menn Ódysseifs borða lótusblóm og gleyma heimþránni. Ódysseifur neyðist til að draga þá aftur um borð.
Gíbraltarsund, Suður-Spánn/Marokkó
Ódysseifur dvelur í sjö ár hjá dísinni Kalypsó, uns guðirnir frelsa hann.
Sorrento, Suður-Ítalía
Ódysseifur lætur binda sig við mastrið svo hann þoli söng sírenanna. Menn hans setja vax í eyrun.
Íþaka, Íónahaf, Grikkland
Að loknu tíu ára ferðalagi snýr Ódysseifur loks heim og sameinast Penelópu á ný.
Fræðimenn á síðari tímum hafa einnig sett fram sínar eigin tilgátur um ferðalagið.
Franski málfræðingurinn og stjórnarerindrekinn Victor Bérard (1864–1931) var sannfærður um að hægt væri að teikna ferð Ódysseifs inn á raunverulegt landakort.
Í upphafi tuttugustu aldar ferðaðist hann vítt og breitt um Miðjarðarhafið og gaf út verkið „Les Phéniciens et l’Odyssée“, þar sem hann hélt því fram að „Ódysseifskviða“ byggðist á fönískum sjókortum og raunverulegri landfræðilegri þekkingu.
Leið hans var síðar reynd í verki af ævintýramanninum Tim Severin sem sigldi þessa leið á endurgerðum bát frá bronsöld.
Ein af hugmyndaríkari kenningunum kemur frá ítalska rithöfundinum Felice Vinci.
Hann heldur því fram að ferð Ódysseifs hafi í raun átt sér stað á Eystrasalti. Kenningu sína styður hann meðal annars við þá fullyrðingu að persónurnar í kvæðinu „borði mikið af kjöti (…) líkt og víkingar“.
Fæstir fræðimenn telja þó að Hómer hafi verið að lýsa raunverulegum landfræðilegum stöðum.
Líklegra er að hann hafi ort upp úr frásögnum sem hann hafði heyrt um fjarlægar slóðir.
Hvernig var að sigla á tímum Ódysseifs?
Þegar „Ódysseifskviða“ var ort var mikil skipaumferð um Miðjarðarhafið og Grikkir ásamt öðrum Miðjarðarhafsþjóðum voru víðförlir.
Uppgangur sjósiglinga hófst um 1200 f.Kr., þegar Fönikíumenn settust að í austanverðu Miðjarðarhafi. Þeir voru færir kaupmenn og sigldu brátt frá strönd til strandar á hraðskreiðum kaupskipum sínum.
Í „Ódysseifskviðu“ er ítrekað minnst á hraða skipanna. Hómer lýsir þeim einnig sem „ávölum“ eða – í ljóðrænni mynd – „hliðarsveigðum“, vísun til rúmgóðra skipskrokka samtímans sem gátu tekið mikinn varning.
Á tímum Ódysseifs réðu Fönikíumenn höfunum. Skip þeirra voru allt að 30 metra löng og sex til sjö metra breið. Stærstu skipin gátu flutt allt að 50 tonn af varningi og hentuðu því vel til langferða.
Kvæðið geymir jafnframt fyrstu lýsingu í grískum bókmenntum á siglingum eftir stjörnum.
Sæfarendur sigldu helst aðeins að degi til og með land í augsýn.
Þegar Ódysseifur ratar hins vegar út á opið haf neyðist hann til að treysta á stjörnurnar á nóttunni og sólina á daginn.
„Fagnandi blænum lét Ódysseifur rásegl sitt fyllast meðvindi og stýrði af kunnáttu með stýrisárinni í hendi þar sem hann sat á skutnum. Með vökulum augum fylgdist hann bæði með stjörnum í Sjöstirninu og Hjarðmanninum sem sekkur svo seint,“ segir í fimmta söng.
Sjöstirnið er skær stjörnuþyrping og Hjarðmaðurinn er gríska heitið á stjörnumerkinu sem á latínu kallast Boötes.
Hvers vegna tók það Ódysseif tíu ár að komast heim?
Fönískt langskip gat siglt allt að 150 kílómetra á dag og flestir eru því sammála um að tíu ár sé langur tími til að komast leiðar sinnar um Miðjarðarhafið – jafnvel þótt nákvæm siglingaleið Ódysseifs sé óþekkt.
Hinn langi ferðatími skýrist þó af þeim fjölmörgu hindrunum sem verða á vegi hans.
Skömmu eftir að Ódysseifur yfirgefur Tróju að loknu stríðinu fer allt úrskeiðis.
Ofsaveður hrindir flota hetjunnar, tólf skipum að tölu, af leið og þar hefst hin epíska för.
Fimm hápunktar úr ferð Ódysseifs
Frá mannæturisum til ástsjúkra galdrakvenna:
Ævintýri Ódysseifs eru bæði grípandi saga og táknræn ferð um freistingar mannsins og myrku hliðar hans.
Fögur dís heldur Ódysseifi föngnum í sjö ár
Eftir eitt af skipbrotum sínum rekur Ódysseif á eyju hinnar fögru dísar Kalypsó, Ógygíu. Þar heldur hún honum föngnum og sem kynlífsþræl í sjö ár, uns honum tekst að sleppa fyrir milligöngu gyðjunnar Aþenu.
Kýklópurinn Pólýfemos bölvar Ódysseifi
Á dvöl sinni á eyju kýklópanna gleypir kýklópurinn Pólýfemos nokkra af mönnum hans. Ódysseifur sleppur sjálfur undan en í ofdrambi hrópar hann nafn sitt sem hann hafði fram að því haldið leyndu. Við það fær Pólýfemos tækifæri til að leggja á hann bölvun og hetjan verður að reika um hafið.
Ódysseifur mætir Skyllu og Karybdísi
Á leið sinni þarf Ódysseifur að stýra skipi sínu um þröngt sund. Öðrum megin þess leynist sæskrímslið Skylla og hinum megin Karybdís, banvænn iðuhylur sem gleypir allt sem of nærri kemur. Þegar skipið siglir í gegnum sundið rænir Skylla sex mönnum Ódysseifs.
Seiðkerlingin breytir mönnum í svín
Á eyju einni hittir Ódysseifur seiðkerlinguna Kirku sem breytir mönnum hans í svín. Til að rjúfa álögin og fá þá aftur í mannlegt form verður Ódysseifur að gerast elskhugi Kirku í heilt ár.
Risar mölva skip
Ódysseifur mætir einnig þjóð mannæturisanna, svonefndir laistrygónum. Aðeins hann og áhöfn hans sleppa lífs af úr viðureigninni. Öll hin skip flota hans eru brotin í spón af risunum.
Á næstu þremur árum gengst Ódysseifur undir hverja raunina á fætur annarri.
Hann verður ítrekað fyrir skipbroti og margir menn hans láta lífið.
Á einum stað eru sæfararnir tældir til að eta af lótusplöntunni sem gerir þá sljóa og áhugalausa og fær þá til að gleyma skyldum sínum og markmiðum. Þegar Ódysseifi tekst loks að halda aftur til hafs lendir hann hjá kýklópi sem gleypir nokkra af mönnum hans.
Ekki fyrr en hann hefur farið um undirheima Hadesar og dvalið sjö ár sem fangi hinnar fögru dísar Kalipsó fær Ódysseifur loks snúið aftur heim til Íþöku.
Hvaða hlutverki gegnir sonurinn Telemakkos?
Fyrstu fjórir söngvar „Ódysseifskviðu“ fjalla um það óreiðuástand sem fjarvera Ódysseifs hefur skapað í ríki hans.
Þar er hann talinn af og hvorki fleiri né færri en 108 biðlar hafa komið til Íþöku – raunverulegrar eyjar í Jónahafi – í þeirri von að kvænast ekkjunni Penelópu.
Hún heldur hinum ágengu biðlum í skefjum með því að segjast ekki munu velja sér nýjan eiginmann fyrr en hún hafi lokið við að vefa líkklæði handa Ódysseifi.
Á daginn vinnur hún ötullega við vefinn en á næturnar rekur hún allt upp á ný.
Í miðju uppnáminu reynir Telemakkos, sonur Ódysseifs, að minna á sig og krefjast þeirrar virðingar sem erfingi krúnunnar.
Biðlarnir hæðast þó að hinum unga prins.
Fyrir hvatningu gyðjunnar Aþenu leggur hann loks upp í ferð til að leita föður síns sem enginn veit hvar er.
Á ferð sinni þroskast hann og verður að framtakssömum ungum manni – umbreyting sem er svo fyrirferðarmikil að fyrri hluti „Ódysseifskviðu“ er jafnan nefndur „Telemakkosþættirnir“.
Engum er þyrmt þegar Ódysseifur snýr heim. Vonbiðlarnir eru felldir hver af öðrum af mikilli grimmd og ambáttirnar sem höfðu hjálpað þeim eru hengdar á staðnum.
Þegar Telemakkos snýr aftur úr ferð sinni er Ódysseifur þegar kominn heim.
Hann kemur þó tímanlega til að aðstoða föður sinn við að bana biðlunum og styður hann síðan við að endurheimta völd sín í ríkinu.
Með þessum hætti sér lesandinn að ferðalagið hefur þroskað hinn unga konungsson og að hann er nú tilbúinn að taka sinn réttmæta sess í ríkinu.
Hvenær gerist „Ódysseifskviða“?
Ævintýri Ódysseifs gerast skömmu eftir lok Trójustríðsins.
Þá atburði geta sagnfræðingar með nokkurri vissu tengt við raunverulegan tíma.
Rústir sem grafnar voru upp á nítjándu öld í Hisarlik í Tyrklandi og eru tímasettar til áranna 1300–1190 f.Kr. eru að öllum líkindum leifar Tróju.
Sú tímasetning fellur að því tímabili sem Forn-Grikkir töldu að Trójustríðið hefði átt sér stað.
Margt bendir þó til þess að „Ódysseifskviða“ lýsi fremur heiminum eins og hann var þegar verkið var ort – það er um 700 f.Kr.
Á þessum tíma vék konungsvaldið fyrir stjórnarháttum þar sem valdið var í höndum margra staðbundinna höfðingja.
Sú skipan þróaðist víða í einveldi (tyranny), þar sem einn maður fór með völdin, eða í fámennisstjórn (oligarchy), þar sem fáir réðu ríkjum.
Samkvæmt Hómeri var Ódysseifur einn þeirra hermanna sem leyndust inni í Trójuhestinum. Hin raunverulega Trója féll um 1200–1300 f.Kr., mörgum öldum áður en Ódysseifskviða var skráð á bókfell.
Þessi valdabarátta endurspeglast í „Ódysseifskviðu“, þar sem konungar eru dregnir upp sem góðir og réttlátir stjórnendur.
Það á til dæmis við um Nestor í Pýlos og Menelás, konung Spörtu sem báðir taka vel á móti Telemakkosi þegar hann leitar föður síns.
Höfðingjarnir – til dæmis biðlar Penelópu – eru hins vegar sýndir sem siðlausir og gráðugir menn.
Smáatriði í frásögninni benda einnig til þess að atburðirnir séu færðir nær tíma höfundarins.
Hómer nefnir til dæmis musterisbyggingar. Fyrstu grísku hofin risu þó ekki fyrr en á áttundu öld f.Kr., löngu eftir að Trójustríðinu lauk.
