Frá um 11 ára aldri og fram á miðjan þrítugsaldur tekur heilinn miklum breytingum. Á þessu tímabili vex hann hratt og myndar mikilvægar taugatengingar sem skipta sköpum fyrir hugsun, nám og meðvitund.
Samfélagsmiðlar geta hins vegar haft skaðleg áhrif á þessa þróun.
Það segir Mitch Prinstein, sálfræðingur og sérfræðingur í taugavísindum við Háskólann í Norður-Karólínu í Bandaríkjunum, sem Lifandi vísindi ræddi við.
Prinstein hefur um árabil rannsakað hvernig notkun barna og unglinga á samfélagsmiðlum hefur áhrif á þroska heilans. Rannsóknir hans benda til þess að snjallsímar geti haft veruleg áhrif á heilastarfsemi á þessu viðkvæma þroskaskeiði.
„Það er ákveðið misræmi á milli þess hvernig heilinn hefur þróast í gegnum árþúsundir og þess umhverfis sem börn alast upp í í dag,“ segir hann.
Þess vegna fylgir Prinstein einfaldri reglu gagnvart sínum eigin börnum, sem eru 14 og 16 ára.
Jafnframt gefur hann foreldrum tvö skýr og hagnýt ráð um hvernig þeir geti dregið úr neikvæðum áhrifum samfélagsmiðla.
Þrennt veldur sálfræðingnum mestum áhyggjum
Samfélagsmiðlar hafa bæði áhrif á þroska heilans og starfsemi hans, segir Mitch Prinstein í viðtali við Lifandi vísindi.
Prinstein hefur rannsakað hegðun unglinga á samfélagsmiðlum um árabil. Að hans sögn benda fjölmargar rannsóknir til þess að samfélagsmiðlar geti haft neikvæð áhrif á heilann. Sumar sýna að aukinn skjátími tengist minni svefni en aðrar benda til þess að mikill skjátími geti tengst hægari þroska heilans.
„Það finnst mér vera verulega áhyggjuefni,“ segir Mitch Prinstein.
Hann telur að skýr tengsl séu á milli lakari heilaþroska og notkunar samfélagsmiðla.
Svefnskortur getur haft alvarlegar afleiðingar því þá dregur úr magni svokallaðs hvíts efnis í heilanum. Hvíta efnið gegnir lykilhlutverki í samskiptum milli ólíkra svæða heilans.
Hjá þeim sem nota samfélagsmiðla mikið verður jafnframt sá hluti heilans sem gerir okkur næm fyrir félagslegum samskiptum nánast ofvirkur, útskýrir Mitch Prinstein.
„Heilinn bregst of sterkt við, þótt eðlilegt væri að það drægi smám saman úr þessum viðbrögðum eftir því sem við eldumst.“
Mitch Prinstein hefur helgað rannsóknum á unglingum og félagslegri hegðun þeirra stóran hluta starfsævinnar. Samhliða rannsóknum á sálfræði og starfsemi heilans hefur hann skrifað nokkrar bækur um unglinga.
Unglingar sækjast eftir umbun
Frá um 10–11 ára aldri fara börn í auknum mæli að leita eftir samskiptum við jafnaldra fremur en foreldra sína. Þá verða einnig áberandi breytingar í heilanum.
Heilasvæði sem kallast kviðlægur rákakjarni (e. ventral striatum) þroskast og verður virkara. Svæðið er sérstaklega næmt fyrir félagslegri umbun og athygli frá jafnöldrum, sem skiptir unglinga miklu máli.
Afleiðingin er sú að mörg börn eiga erfitt með að leggja símann frá sér því þau sækjast stöðugt eftir þessari umbun.
„Gögn víðs vegar að úr heiminum sýna að um það bil annað hvert barn sýnir í dag merki um klíníska fíkn í samfélagsmiðla,“ segir Mitch Prinstein.
Umbun eykur losun dópamíns í heilanum
Væntingar, reynsla og umbun hafa mismunandi áhrif á losun dópamíns í heilanum.
Óvænt umbun vekur gleði
Ef umbunin reynist meiri en búist var við – eða kemur algjörlega á óvart, til dæmis ef færsla á Instagram fær mun fleiri „læk“ en reiknað var með – losnar mikið magn dópamíns í heilanum.
Væntingar taka völdin
Með tímanum fer heilinn að búast við ákveðinni umbun fyrir ákveðna hegðun. Þá er það ekki lengur umbunin sjálf sem kallar fram losun dópamíns, heldur væntingin um hana – til dæmis þegar Facebook er opnað.
Þegar umbunin bregst
Ef við fáum ekki þá umbun sem við væntum – til dæmis þegar við opnum app þar sem við eigum yfirleitt von á mörgum „lækum“ en fáum fáa eða enga – dregur úr losun dópamíns. Það eru skilaboð frá heilanum um að endurmeta hvort þessi venja sé þess virði að halda áfram.
Áður en farsímar og samfélagsmiðlar komu til sögunnar gátu börn komið heim úr skólanum og fengið hvíld frá því hvað bekkjarfélagarnir hugsuðu um þau. Í dag er slíkt hlé nánast horfið, segir Mitch Prinstein. Þess vegna telur hann að sumir eiginleikar samfélagsmiðla geti haft skaðleg áhrif á heila unglinga.
„Endalaust skrun, tilkynningar og fegrunarsíur. Allt þetta er hannað til að halda börnum virkum á miðlinum eins lengi og mögulegt er eða fá þau til að koma aftur og aftur. Um leið eykst löngunin til að sækjast eftir félagslegri umbun,“ segir hann.
Hann er þó með nokkur ráð handa foreldrum sem vilja draga úr hættunni á að börn þeirra þrói með sér fíkn í samfélagsmiðla.
Þegar táningar brjálast yfir einhverjum smámunum eða þegar ekki er hægt að draga þá út úr rúminu á morgnanna, þá er það eiginlega ekki þeim sjálfum að kenna. Margvísleg mikilvæg virkni í heilanum hefur ekki náð fullum þroska og það gerir táningana fúllynda, tillitslausa og kolruglaða:
Fræðimaðurinn með eina reglu heima
Mitch Prinstein á sjálfur tvo unglinga og heima hjá þeim gildir ein einföld regla: Þau mega alls ekki vera á samfélagsmiðlum. Hann hefur útskýrt fyrir þeim hvað gerist í heilanum þegar of miklum tíma er varið fyrir framan skjá og því virðast þau skilja ákvörðunina.
Ef foreldrum finnst algjört bann óraunhæft hefur rannsakandinn nokkur einföld ráð.
Hann mælir fyrst og fremst með því að foreldrar í sama bekk komi sér saman um að bíða með að leyfa börnunum að stofna aðgang að samfélagsmiðlum.
„Því lengur sem þið bíðið, því betra,“ segir Mitch Prinstein.
Í öðru lagi telur hann mikilvægt að börn kynnist tækni og öppum smám saman, til dæmis með því að takmarka aðgang að sumum öppum.
„Eftir því sem þau eldast fá þau smám saman meiri aðgang. Það hjálpar þeim að tileinka sér heilbrigðar venjur áður en þau freistast af öllum þeim brögðum sem notuð eru til að halda athygli þeirra lengur en heilsusamlegt er,“ segir Mitch Prinstein.
