Maðurinn

Tilfinningar eða rök: Ástæðan af hverju hræðsla við bólusetningar stjórnar heilanum

Ótti yfirtekur heilann og setur til hliðar rökhugsun. Áhrifin geta naglfest bóluefnamótstöðu í heilann.

BIRT: 23/01/2021

LYF – HEILSA

 

Lestími: 6 mínútur

 

 

Hvað viltu gera?

Verða bólusettur og taka áhættuna á að fá heilahimnubólgu sem einn af hverjum 1.000.000 fá eftir bólusetningu.

 

Eða sleppa því að fá bólusetningu og taka áhættuna af því að smitast af mislingum en um einn af hverjum 1.000 fá heilahimnubólgu eftir að hafa veikst af mislingum. 2,6 milljónir barna létust árlega af völdum mislinga áður en farið var að bólusetja gegn sjúkdómnum árið 1963.

 

Vísindin eru ekki vafa um: Það er mun öruggara að fá bólusetningu en að sýkjast af sjúkdómnum sem er verið að bólusetja fyrir.

 

Þegar einhver hins vegar neitar að bólusetja sig og börnin sín er ástæðan oft frumeðlishvatir sem eru inngreyptar í heilakerfið.

LIFANDI VÍSINDI HALDA FRAM

 

Efasemdir eru af hinu góða! Allar rannsóknir byggja á efasemdum, staðreyndum og sönnunargögnum. Þannig ætti umræðan um hin nýju COVID-19 bóluefni einnig að vera.

 

Því miður heyrist stundum ekki jafn mikið í staðreyndum og skynsemi eins og ótta og tilfinningum og svo virðist sem lífshættulegar lygar og samsæriskenningar um bóluefnin eigi auðvelt með að dreifa sér.

 

Á næstunni reynum við að gera allt sem við getum til að veita svör við öllum þeim spurningum og áhyggjum sem þið – lesendur okkar – hafið um hin nýju bóluefni.

 

Orðið er laust. Sem betur fer. Við ráðleggjum þér þó að leyfa vísindunum að komast að.

Tilfinningar valta yfir staðreyndir í heilanum

Í umræðunni um bóluefni virðist vera að efasemdamenn séu í raun ekki illa upplýstir heldur er svo mikið um falsfréttir í dreifingu. Ástæðan er flókið samspil innri og ytri þátta eins og t.d. stjórnmálaskoðanir og skoðanamyndandi umræður á samfélagsmiðlum. Veigamikil ástæða er einnig hvernig heilinn fer að því að taka afstöðu.

 

Rannsóknir sýna nefnilega að sterkar tilfinningar eru oft drifkraftur viðhorfa okkar.

 

Þrátt fyrir að við ættum að nota rökhugsun til að taka ákvarðanir getur t.d. ótti haft mikla þýðingu fyrir hvaða ákvörðun við tökum á endanum. Óttinn tekur ekki tillit til raunverulegra þarfa og færir athyglina á aðsteðjandi ógn.

 

Sumir sálfræðingar vilja meina að öflug andstaða gegn bólusetningu sé í raun afleiðing af óttaviðbrögðum heilans.

 Heilasvæðið mandla (amygdala) stjórnar óttaviðbrögðum heilans en stjórnar einnig öðrum tilfinningum.

Heilastöðin mandla stjórnar óttaviðbrögðum okkar á meðan ennisblaðið – rödd skynseminnar í heilanum – greinir skilaboðin frá möndlunni.

 

Þegar mandlan virkjast vegna ógnar, losar hún um adrenalín sem gerir okkur kleift að bregðast hraðar við – en á sama tíma veikist sambandið við ennisblaðið.

 

Jafnvel falsógn, eins og mikil áhætta bólusetninga, getur skapað órökstuddan ótta sem ýtir rökum ennisblaðsins til hliðar.

 

Rannsóknir hafa t.d. sýnt að ef einstaklingur, með virka möndlu, les falsfréttir er mun erfiðara að sannfæra viðkomandi um að fréttin hafi verið uppspuni. 

Heilinn þinn ofmetur ógnir

Heilinn starfar þó mismunandi hjá hverjum einstaklingi.

 

Rannsókn hefur t.d. sýnt fram á að einstaklingar sem hafa efasemdir gagnvart bólusetningum ofmeta almennt áhættuna á sjaldgæfum og neikvæðum atburðum eins og umferðaróhöppum, flóðum og skoteldaóhöppum.

 

Samkvæmt vísindamönnum er sú almenna tilhneiging að ofmeta neikvæða atburði merki um að sumir einstaklingar vinna öðruvísi úr upplýsingum í heilanum.

 

T.d. geta sumir haft tilhneigingu til hinnar svokölluðu athyglis–hlutdrægni þar sem núverandi fókus yfirtekur alla athygli, án þess að meðtaka og yfirvega aðrar kringumstæður.

Heilinn sleppir blæbrigðum

 

Heilinn á erfitt verkefni fyrir höndum þegar hann þarf að taka afstöðu til vandamáls eins og t.d. kosti og galla bólusetningar. Til að leysa verkefnið einfaldar heilinn það með hjálp fimm flýtileiða. Niðurstaðan er að við tökum fljótar ákvarðanir en oft á vafasömum grunni.

 

Við trúum að sagan endurtaki sig

Heili þinn metur möguleikann á hvort einhver atburður endurtaki sig, ef hann hefur einu sinni gerst. Stelpa sem hefur upplifað aukaverkanir af bóluefni mun þannig ala á ótta um að það gerist aftur, jafnvel þó áhættan sé í raun lítil.

 

Við hoppum á vagninn

Við fylgjum ómeðvitað skoðunum annarra en heilinn tekur ekki afstöðu til röksemda þeirra. Ef margir eru áhyggjufullir af aukaverkunum bóluefna og við heyrum það stöðugt, eignum við okkur oft áhyggjur þeirra, gagnrýnislaust.

 

Ný þekking vegur þyngst

Heilinn einbeitir sér að því sem er auðveldast að muna á meðan eldri þekking vegur ekki eins mikið í ákvörðunarferlinu. Nýlegar sögur um aukaverkanir hafa því meira vægi en sú þekking sem er til um heildaráhættuna.

 

Afstaða okkur breytist sjaldan

Heili þinn hlustar á rök sem styrkja afstöðu okkar en heyrir ekki röksemdir er grafa undan henni. Ef þú hefur áhyggjur af Covid bólusetningunni er erfitt að róa heilann.

 

Stærri vandamálum skipt í smærri einingar

Heilinn hlutar oft niður stærri vandamál í minni einingar til að finna árangursríka lausn. Heilinn leysir t.d. vandamálið með aukaverkanir með því að útiloka algerlega bólusetningu, jafnvel þó sjúkdómurinn og smitin séu ennþá til staðar.

 

 

 

 

TEXTI: JEPPE WOJCIK

Jörðin

Hnattræn hlýnun veldur meiri ókyrrð í lofti

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Tækni

Rafhlaða sem má innbyrða

Tækni

Rafhlaða sem má innbyrða

Lifandi Saga

Áhugamenn finna ótrúlega fjársjóði

Heilsa

Heilaboðin að baki langvinnum sársauka ráðin

Náttúran

Frostið skapar listaverk í náttúrunni

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

Maðurinn

Mannfólkið hefur kysst í 4.500 ár

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

Læknisfræði

Ný tækni græðir sár þrefalt hraðar

Alheimurinn

Nú eru tungl Satúrnusar 146

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

Maðurinn

Mannfólkið hefur kysst í 4.500 ár

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

Læknisfræði

Ný tækni græðir sár þrefalt hraðar

Alheimurinn

Nú eru tungl Satúrnusar 146

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Náttúran

Nærri önnur hver dýrategund í hættu

Náttúran

Nærri önnur hver dýrategund í hættu

Náttúran

Hvað er þungt vatn?

Náttúran

Hvað er þungt vatn?

Lifandi Saga

Umdeilt starf dóttur nasista

Lifandi Saga

Sameinuðu þjóðirnar risu upp úr ösku seinni heimstyrjaldarinnar

Lifandi Saga

Hvenær hafa fiskikvótar leitt til stríðs? 

Maðurinn

Hvernig starfar minnið?

Vinsælast

1

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

2

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

3

Læknisfræði

D-vítamín ver gegn sjálfsofnæmissjúkdómum

4

Heilsa

Gull afhjúpar krabbamein

5

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

6

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

1

Lifandi Saga

Ótrúlegur dagur í flugstjórnarklefanum: Flugmaðurinn sogaðist út um gluggann

2

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

3

Heilsa

Gull afhjúpar krabbamein

4

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

5

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

6

Lifandi Saga

Allir sötruðu þeir kaffi í Vínarborg árið 1913

Menning

Hvers vegna hefur talan sjö svona töfrandi merkingu?

Heilsa

Er lausasölulyf þitt hrein lyfleysa? Fræðimenn efast

Náttúran

Hafa plöntur skilningarvit?

Alheimurinn

Svarthol rekið á flótta

Maðurinn

Verða konur hrukkóttari en karlar?

Jörðin

Sveiflur háloftastrauma gætu drekkt Skandinavíu

Lifandi Saga

Hvenær hættum við að nota brjóstmæður? 

Lifandi Saga

Agatha Christie hverfur sporlaust

Jörðin

Eldfjöll þöktu jörðina kvikasilfri

Lifandi Saga

Fyrsta bólusetningin vakti skelfingu meðal Breta

Jörðin

Fjallgöngumenn í lífsháska: Háskaför á Everest

Lifandi Saga

Hvernig voru skildir víkinga?

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Hundurinn minn veltir sér upp úr alls kyns rusli, olíu sem hellst hefur niður, fiskúrgangi eða dýraskít. Hver er ástæðan?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.