Maðurinn

Tilfinningar eða rök: Ástæðan af hverju hræðsla við bólusetningar stjórnar heilanum

Ótti yfirtekur heilann og setur til hliðar rökhugsun. Áhrifin geta naglfest bóluefnamótstöðu í heilann.

BIRT: 23/01/2021

Hvað viltu gera?

Verða bólusettur og taka áhættuna á að fá heilahimnubólgu sem einn af hverjum 1.000.000 fá eftir bólusetningu.

 

Eða sleppa því að fá bólusetningu og taka áhættuna af því að smitast af mislingum en um einn af hverjum 1.000 fá heilahimnubólgu eftir að hafa veikst af mislingum. 2,6 milljónir barna létust árlega af völdum mislinga áður en farið var að bólusetja gegn sjúkdómnum árið 1963.

 

Vísindin eru ekki vafa um: Það er mun öruggara að fá bólusetningu en að sýkjast af sjúkdómnum sem er verið að bólusetja fyrir.

 

Þegar einhver hins vegar neitar að bólusetja sig og börnin sín er ástæðan oft frumeðlishvatir sem eru inngreyptar í heilakerfið.

LIFANDI VÍSINDI HALDA FRAM

 

Efasemdir eru af hinu góða! Allar rannsóknir byggja á efasemdum, staðreyndum og sönnunargögnum. Þannig ætti umræðan um hin nýju COVID-19 bóluefni einnig að vera.

 

Því miður heyrist stundum ekki jafn mikið í staðreyndum og skynsemi eins og ótta og tilfinningum og svo virðist sem lífshættulegar lygar og samsæriskenningar um bóluefnin eigi auðvelt með að dreifa sér.

 

Á næstunni reynum við að gera allt sem við getum til að veita svör við öllum þeim spurningum og áhyggjum sem þið – lesendur okkar – hafið um hin nýju bóluefni.

 

Orðið er laust. Sem betur fer. Við ráðleggjum þér þó að leyfa vísindunum að komast að.

Tilfinningar valta yfir staðreyndir í heilanum

Í umræðunni um bóluefni virðist vera að efasemdamenn séu í raun ekki illa upplýstir heldur er svo mikið um falsfréttir í dreifingu. Ástæðan er flókið samspil innri og ytri þátta eins og t.d. stjórnmálaskoðanir og skoðanamyndandi umræður á samfélagsmiðlum. Veigamikil ástæða er einnig hvernig heilinn fer að því að taka afstöðu.

 

Rannsóknir sýna nefnilega að sterkar tilfinningar eru oft drifkraftur viðhorfa okkar.

 

Þrátt fyrir að við ættum að nota rökhugsun til að taka ákvarðanir getur t.d. ótti haft mikla þýðingu fyrir hvaða ákvörðun við tökum á endanum. Óttinn tekur ekki tillit til raunverulegra þarfa og færir athyglina á aðsteðjandi ógn.

 

Sumir sálfræðingar vilja meina að öflug andstaða gegn bólusetningu sé í raun afleiðing af óttaviðbrögðum heilans.

 Heilasvæðið mandla (amygdala) stjórnar óttaviðbrögðum heilans en stjórnar einnig öðrum tilfinningum.

Heilastöðin mandla stjórnar óttaviðbrögðum okkar á meðan ennisblaðið – rödd skynseminnar í heilanum – greinir skilaboðin frá möndlunni.

 

Þegar mandlan virkjast vegna ógnar, losar hún um adrenalín sem gerir okkur kleift að bregðast hraðar við – en á sama tíma veikist sambandið við ennisblaðið.

 

Jafnvel falsógn, eins og mikil áhætta bólusetninga, getur skapað órökstuddan ótta sem ýtir rökum ennisblaðsins til hliðar.

 

Rannsóknir hafa t.d. sýnt að ef einstaklingur, með virka möndlu, les falsfréttir er mun erfiðara að sannfæra viðkomandi um að fréttin hafi verið uppspuni. 

Heilinn þinn ofmetur ógnir

Heilinn starfar þó mismunandi hjá hverjum einstaklingi.

 

Rannsókn hefur t.d. sýnt fram á að einstaklingar sem hafa efasemdir gagnvart bólusetningum ofmeta almennt áhættuna á sjaldgæfum og neikvæðum atburðum eins og umferðaróhöppum, flóðum og skoteldaóhöppum.

 

Samkvæmt vísindamönnum er sú almenna tilhneiging að ofmeta neikvæða atburði merki um að sumir einstaklingar vinna öðruvísi úr upplýsingum í heilanum.

 

T.d. geta sumir haft tilhneigingu til hinnar svokölluðu athyglis–hlutdrægni þar sem núverandi fókus yfirtekur alla athygli, án þess að meðtaka og yfirvega aðrar kringumstæður.

Heilinn sleppir blæbrigðum

 

Heilinn á erfitt verkefni fyrir höndum þegar hann þarf að taka afstöðu til vandamáls eins og t.d. kosti og galla bólusetningar. Til að leysa verkefnið einfaldar heilinn það með hjálp fimm flýtileiða. Niðurstaðan er að við tökum fljótar ákvarðanir en oft á vafasömum grunni.

 

Við trúum að sagan endurtaki sig

Heili þinn metur möguleikann á hvort einhver atburður endurtaki sig, ef hann hefur einu sinni gerst. Stelpa sem hefur upplifað aukaverkanir af bóluefni mun þannig ala á ótta um að það gerist aftur, jafnvel þó áhættan sé í raun lítil.

 

Við hoppum á vagninn

Við fylgjum ómeðvitað skoðunum annarra en heilinn tekur ekki afstöðu til röksemda þeirra. Ef margir eru áhyggjufullir af aukaverkunum bóluefna og við heyrum það stöðugt, eignum við okkur oft áhyggjur þeirra, gagnrýnislaust.

 

Ný þekking vegur þyngst

Heilinn einbeitir sér að því sem er auðveldast að muna á meðan eldri þekking vegur ekki eins mikið í ákvörðunarferlinu. Nýlegar sögur um aukaverkanir hafa því meira vægi en sú þekking sem er til um heildaráhættuna.

 

Afstaða okkur breytist sjaldan

Heili þinn hlustar á rök sem styrkja afstöðu okkar en heyrir ekki röksemdir er grafa undan henni. Ef þú hefur áhyggjur af Covid bólusetningunni er erfitt að róa heilann.

 

Stærri vandamálum skipt í smærri einingar

Heilinn hlutar oft niður stærri vandamál í minni einingar til að finna árangursríka lausn. Heilinn leysir t.d. vandamálið með aukaverkanir með því að útiloka algerlega bólusetningu, jafnvel þó sjúkdómurinn og smitin séu ennþá til staðar.

Bakteríur í blóði auka þyngdina

Vísindamenn hafa rannsakað þarmabakteríur og uppgötvað ákveðna virkni sem virðist hægja á fitubrennslu og auka hættu á sykursýki 2.

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Tækni

140.000 veirutegundir hafa fundist í þarmaflórunni

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Krabbar hafa farið sömu ferðina 17 sinnum

Maðurinn

Er veganmatur óhollur börnum?

Náttúran

Risaeðlubeinagrind seld fyrir meira en sex milljarða króna á uppboði.

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

Heilsa

Líkamleg snerting er mikilvæg milli föðurs og ungabarns

Maðurinn

Vísindamenn vara við langvarandi notkun á snuði

Lifandi Saga

Ísraelski vígamaðurinn: Vill lifa í friði með Palestínumönnum

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Heilsa

Hrotur geta verið vísbending um hjartasjúkdóm: Einn hópur er í sérstakri áhættu

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Náttúran

Krabbar hafa farið sömu ferðina 17 sinnum

Maðurinn

Er veganmatur óhollur börnum?

Náttúran

Risaeðlubeinagrind seld fyrir meira en sex milljarða króna á uppboði.

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

Heilsa

Líkamleg snerting er mikilvæg milli föðurs og ungabarns

Maðurinn

Vísindamenn vara við langvarandi notkun á snuði

Lifandi Saga

Ísraelski vígamaðurinn: Vill lifa í friði með Palestínumönnum

Maðurinn

Er hægt að verða gráhærður á einni nóttu?

Heilsa

Hrotur geta verið vísbending um hjartasjúkdóm: Einn hópur er í sérstakri áhættu

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Lifandi Saga

Af hverju er rússneskur bær í Noregi?

Jörðin

Leiða loftslagsbreytingar til fleiri jarðskjálfta?

Maðurinn

Heilsa okkar ræðst af blóðinu

Náttúran

Topp 5: Hvaða dýr stunda lengsta mökun?

Vinsælast

1

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

2

Maðurinn

Vísindamenn vara við langvarandi notkun á snuði

3

Maðurinn

Er veganmatur óhollur börnum?

4

Heilsa

Líkamleg snerting er mikilvæg milli föðurs og ungabarns

5

Náttúran

Krabbar hafa farið sömu ferðina 17 sinnum

6

Náttúran

Risaeðlubeinagrind seld fyrir meira en sex milljarða króna á uppboði.

1

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

2

Maðurinn

Er veganmatur óhollur börnum?

3

Heilsa

Líkamleg snerting er mikilvæg milli föðurs og ungabarns

4

Náttúran

Krabbar hafa farið sömu ferðina 17 sinnum

5

Náttúran

Risaeðlubeinagrind seld fyrir meira en sex milljarða króna á uppboði.

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

Lifandi Saga

Bretar knúðu fram frjálsa verslun með fallbyssum

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Læknisfræði

Hversu gamalt er Viagra?

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

Maðurinn

Við getum lifað án heilastofns

Náttúran

Vísindamenn kortleggja nú heimshöfin

Heilsa

41 næringarríkustu fæðutegundir jarðar

Menning og saga

Leynirými í 4.400 ára gömlum egypskum pýramída

Heilsa

Vísindamenn hafa fundið mikilvægan eiginleika sem er sameiginlegur öllum sem náð hafa 100 ára aldri.

Krabbar hafa farið sömu ferðina 17 sinnum

Krabbinn er sannkallaður brautryðjandi þegar kemur að því að leggja undir sig ný landsvæði.

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is