Lifandi Saga

Steinolíulampinn lýsti upp nóttina

Flöktandi tólgarljós og ósandi olíulampar sem slökknaði á við minnsta vindgust – í árþúsundir lifðu menn í hálfgerðu myrkri. Það var fyrst árið 1880 sem heimurinn sá ljósið þegar ný uppfinning kom á markað.

BIRT: 10/03/2023

Upp úr 1840 fundu frumkvöðlar olíuvinnslunnar upp á því að vinna steinolíu úr hráolíu.

 

Allt í einu var mannkyn komið með eldfiman og ódýran vökva sem veitti bjartan, gulan loga. Í samanburði við ljós frá gamaldags olíulampa var steinolían sannkallað framfaraskref.

 

Enn batnaði það þegar steinolíulampinn var fundinn upp. Hann samanstóð af geymi og brennandi kveik sem var varinn með háu glerröri.

 

Lampinn lýsti vel innanhúss en var óheppilegur þegar farið var utandyra því glerrörið gat dottið auðveldlega af.  Auk þess var loginn veikur og það slökknaði auðveldlega á honum við minnsta gust.

Módel:  Dietz steinolíulampi
Fyrst framleiddur: 1880
Brunatími: 11 tímar

Fyrst árið 1862 þegar uppfinningamaðurinn John Erwin fékk einkaleyfi á steinolíulampa úr formpressuðu blikki breyttist ljósið fyrir alvöru um heimsbyggðina.

 

Loft sogaðist inn í gegnum grind lampans til kveiksins á meðan notað loft fór út í gegnum op á toppnum.

 

Með þessum hætti nýtti lampinn eldsneytið afar vel og loginn var mjög stöðugur. Þegar loginn var lokaður inni í gleri lýsti lampinn jafnvel í stormi.

 

Svona virkar steinolíulampinn

Toppurinn leiðir loftið inn og út

Efsti hluti steinolíulampans hefur tvenns konar virkni – sem strompur og loftinntak.

 

Þar er loftið leitt út og ferskt loft dregið inn til að næra logann.

Loft streymir í gegnum grindina

Ferskt loft er leitt niður í gegnum grindina sem er hol að innan. Rörin tryggja að utanaðkomandi vindur hafi ekki mikil áhrif, því gusturinn kemur úr báðum áttum þegar hann nær til logans.

Skrúfa stýrir ljósmagninu

Skrúfubúnaður gerir mönnum kleift að stýra styrk ljóssins. Kveikurinn er flatur og þetta form eykur loftflæðið í kringum logann og bætir þannig brunann.

Glerið skermar af logann

Fjaðrabúnaður heldur glerinu föstu á sínum stað.

 

Glerið tryggir hreinan bruna og eins að ekki er hægt að slökkva á loganum.

 

Þegar það er annars gert er glerinu lyft upp og þá má blása á logann.

Steinolía heldur loganum lifandi tímunum saman.

Lampinn er búinn til úr blikki.

 

Stærð eldsneytisgeymisins er breytileg eftir gerðum. Fullur staðaltankur inniheldur 0,24 l af steinolíu – nóg til að halda loganum lifandi í minnst 11 tíma.

Toppurinn leiðir loftið inn og út

Efsti hluti steinolíulampans hefur tvenns konar virkni – sem strompur og loftinntak.

 

Þar er loftið leitt út og ferskt loft dregið inn til að næra logann.

Loft streymir í gegnum grindina

Ferskt loft er leitt niður í gegnum grindina sem er hol að innan.

 

Rörin tryggja að utanaðkomandi vindur hafi ekki mikil áhrif, því gusturinn kemur úr báðum áttum þegar hann nær til logans.

Skrúfa stýrir ljósmagninu

Skrúfubúnaður gerir mönnum kleift að stýra styrk ljóssins.

 

Kveikurinn er flatur og þetta form eykur loftflæðið í kringum logann og bætir þannig brunann.

Glerið skermar af logann

Fjaðrabúnaður heldur glerinu föstu á sínum stað.

 

Glerið tryggir hreinan bruna og eins að ekki er hægt að slökkva á loganum.

 

Þegar það er annars gert er glerinu lyft upp og þá má blása á logann.

Steinolía heldur loganum lifandi tímunum saman.

Lampinn er búinn til úr blikki.

 

Stærð eldsneytisgeymisins er breytileg eftir gerðum. Fullur staðaltankur inniheldur 0,24 l af steinolíu – nóg til að halda loganum lifandi í minnst 11 tíma.

Lampinn var framleiddur af hinum bandaríska Robert Edwin Dietz. Fjöldaframleiðsla á þessum örugga lampa tryggði að flestir íbúar fengu nú möguleika á að ferðast um í myrkri í hvers konar veðri.

 

Lampinn varð vitanlega skjótt ákaflega vinsæll og sem dæmi má nefna að bandarísku járnbrautarfyrirtækin voru dyggir viðskiptavinir Dietz.

 

Bændur vildu líka eignast lampann, t.d. til að veiða leðurblökur sem gátu dreift hundaæði. Lampinn er því kallaður leðurblökulampinn á nokkrum tungumálum.

 

Dietz lampinn er ennþá í framleiðslu og er útbreiddur í löndum þar sem íbúar hafa ekki aðgang að rafmagni.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: ELSE CHRISTENSEN

Imageslect,

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Alheimurinn

Er jörðin kúla?

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Hulinn kraftur verndar langlífasta spendýrið

Maðurinn

Steinaldarfólk var kannski kynsegin

Lifandi Saga

Fílamaðurinn vakti undrun og ótta allra 

Lifandi Saga

Loðvík 14 og Versalir:  Í glæsihöllinni ríkti fnykur

Náttúran

Af hverju kemur búmerang til baka?

Læknisfræði

Búðu þig undir næsta faraldur: Sveppirnir koma – Ekki tilbúið

Maðurinn

7 áhrifaríkar aðferðir: Þannig sofnar þú fyrr

Jörðin

Vísindamenn ýta á hnappinn: Róttækar hugmyndir um að slökkva á sólinni

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Náttúran

Hulinn kraftur verndar langlífasta spendýrið

Maðurinn

Steinaldarfólk var kannski kynsegin

Lifandi Saga

Fílamaðurinn vakti undrun og ótta allra 

Lifandi Saga

Loðvík 14 og Versalir:  Í glæsihöllinni ríkti fnykur

Náttúran

Af hverju kemur búmerang til baka?

Læknisfræði

Búðu þig undir næsta faraldur: Sveppirnir koma – Ekki tilbúið

Maðurinn

7 áhrifaríkar aðferðir: Þannig sofnar þú fyrr

Jörðin

Vísindamenn ýta á hnappinn: Róttækar hugmyndir um að slökkva á sólinni

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Valda börn hraðari öldrun foreldranna?

Maðurinn

Af hverju eru karlar líkamlega sterkari en konur?

Menning og saga

Frjálslyndar konur Egyptalands hneyksluðu alla

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

Vinsælast

1

Maðurinn

7 áhrifaríkar aðferðir: Þannig sofnar þú fyrr

2

Lifandi Saga

Fílamaðurinn vakti undrun og ótta allra 

3

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

4

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

5

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

6

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

1

Maðurinn

7 áhrifaríkar aðferðir: Þannig sofnar þú fyrr

2

Lifandi Saga

Fílamaðurinn vakti undrun og ótta allra 

3

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

4

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

5

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

6

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Lifandi Saga

Hafnarborg í Texas lyftist upp um fimm metra 

Lifandi Saga

Grimmsævintýri: Bönnuð börnum

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

Lifandi Saga

Víkingarnir voru kynþokkafullir kvennabósar

Náttúran

Banvænasti sveppurinn fjölgar sér með nýrri aðferð

Alheimurinn

Togsegl fjarlægir geimrusl

Lifandi Saga

Hver var starfi geisjunnar?

Náttúran

Eru hýenur skyldar köttum?

Læknisfræði

Ofvirkni í heilastöð veldur stami

Alheimurinn

Stjarna sem blikkar gegnum ský

Náttúran

Breiðnefurinn er sannkallað furðudýr

Maðurinn

Hvers vegna er líkamshitinn nákvæmlega 37 gráður?

Hulinn kraftur verndar langlífasta spendýrið

Vísindamenn vita nú meira um sérstaka hæfni hvalsins til að gera við skemmt erfðaefni.

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is