Alheimurinn

Af hverju eru plánetur og sólir alltaf kúlulaga?

Á myndum af plánetum, tunglum og stjörnur eru þessir himinhnettir alltaf kúlulaga. En hvernig stendur á því? Mætti hugsa sér plánetu með allt annarri lögun?

BIRT: 07/09/2022

Himinhnettir á borð við stjörnur og plánetur eru svo þungar að þyngdaraflið vinnur sigur á öllum öðrum kröftum og gerir þær kúlulaga. 

 

Þyngdaraflið dregur t.d. berg í plánetu og gas í stjörnu eins þétt inn að miðjunni og framast er mögulegt. Miðja himinhnattarins er jafnframt massamiðja hans og þar með þungamiðja. Niðurstaðan verður kúlulögun rétt eins og ef við ímyndum okkur að við þrýstum jafnfast á leirklump frá öllum áttum.

 

Aðeins stærstu tunglin eru kringlótt

Himinhnettir á borð við lítil tungl eða loftsteina geta haft aðra lögun. Meðal þeirra eru það einungis þau stærstu sem verða kúlulaga en minni smástirni eru óreglubundin að lögun. 

Plánetur þurfa að vera kúlulaga

Samkvæmt samþykktum alþjóðaráðs stjörnufræðinga getur himinhnöttur því aðeins kallast pláneta að þyngdaraflið hafi gert hann kúlulaga.

1. Ida er geimkartafla

Loftsteinninn Ida er 58 km langur. Þyngdarkrafturinn er því alltof lítill til gera þetta smástirni kúlulaga. Þess í stað heldur Ida þessari lögun sem minnir talsvert á kartöflu.

2. Vesta er næstum kúla

Vesta er með stærstu loftsteinum í sólkerfinu, 578 km að lengd. Það vantar örlítið upp á að þyngdaraflið hafi náð að skapa algera kúlulögun.

3. Ceres uppfyllir kröfuna

Stærsta smástirnið í loftsteinabeltinu er Ceres sem bæði er loftsteinn og dvergpláneta. Þvermálið 940 km og Ceres er hnattlaga en örlítið þaninn vegna snúningsins.

Stjarneðlisfræðingar hjá Þjóðarháskóla Ástralíu hafa reiknað út að mörkin milli kúlulögunar og óreglubundins forms liggi við nálægt 600 km þvermál. Smástirni sem gert er úr bergi verður þannig alltaf kúlulaga ef þvermálið er meira en 600 km. 

 

Sé t.d. tungl að mestu úr ís liggja mörkin við um 400 km þvermál, þar sem ísinn á auðveldara með að þjappast saman en berg.

 

Þótt allar stjörnur og plánetur séu kúlulaga er ekki þar með sagt að þær myndi fullkomna kúlu. Yfirborð plánetu getur sem best verið mishæðótt og þegar hnöttur snýst um sjálfan sig veldur miðflóttaaflið því að hann verður aðeins gildari um miðjuna. 

Miðflóttaaflið gerir kúlulaga hnetti oft örlítið sporöskjulaga vegna snúningsins. Stjarnan Vega er óvenjuþanin um miðbaug.

Yfirborð plánetu getur sem best verið mishæðótt og þegar hnöttur snýst um sjálfan sig veldur miðflóttaaflið því að hann verður aðeins gildari um miðjuna. Fjarlægð miðju jarðar frá miðbaug er 6.378 km en aðeins 6.357 frá pólunum.

 

 Skýrasta dæmið um þetta er stjarnan Vega en þvermál hennar er 23% lengra við miðbaug en gegnum pólana.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Ritstjórnin

© NASA.

Menning og saga

Frjálslyndar konur Egyptalands hneyksluðu alla

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

Jörðin

Parísarsamkomulagið dautt: Það sýður upp úr hnettinum

Jörðin

Parísarsamkomulagið dautt: Það sýður upp úr hnettinum

Lifandi Saga

Víkingarnir voru kynþokkafullir kvennabósar

Lifandi Saga

Úkraínska og rússneska – hver er munurinn?

Maðurinn

Svona mikið vatn ættir þú að drekka á dag

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Alheimurinn

Er jörðin kúla?

Maðurinn

Táningar eru forritaðir til að hætta að hlusta á það sem mamma segir

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Valda börn hraðari öldrun foreldranna?

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Alheimurinn

Er jörðin kúla?

Maðurinn

Táningar eru forritaðir til að hætta að hlusta á það sem mamma segir

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

Maðurinn

Valda börn hraðari öldrun foreldranna?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Af hverju borðum við ekki gras?

Maðurinn

Af hverju borðum við ekki gras?

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Lifandi Saga

Frelsisstyttan átti að hrópa til borgaranna

Vinsælast

1

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

2

Náttúran

Fólk fer oft ekki rétt að köttunum sínum

3

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

4

Maðurinn

Svona mikið vatn ættir þú að drekka á dag

5

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

6

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

1

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

2

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

3

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

4

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

5

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

6

Maðurinn

Af hverju eru karlar líkamlega sterkari en konur?

Maðurinn

Mannfólkið hefur kysst í 4.500 ár

Lifandi Saga

Hvaða land hefur oftast farið í stríð?

Læknisfræði

Ný tækni græðir sár þrefalt hraðar

Alheimurinn

Nú eru tungl Satúrnusar 146

Maðurinn

Krullað hár kælir höfuðið

Tækni

Hvernig virkar C14-greining?

Tækni

Framtíðin séð í baksýnisspegli 

Menning og saga

Ólíkar þjóðir í Evrópu á ísöld

Náttúran

Hunangsfluguna skortir flugtækni

Tækni

Græna afleysingin fyrir Concorde 2025

Maðurinn

Vísindamenn hafa fundið hinn fullkomna svefntíma

Maðurinn

Líkaminn og heilinn líða fyrir félagslega einangrun

Hvernig er móteitur gert?

Slöngubit getur verið banvænt ef móteitur er ekki gefið strax. En hvaðan fá læknarnir móteitrið og úr hverju er það?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.