Maðurinn

Hugtökin vinstri og hægri stríða gegn eðli okkar

Einn af hverjum þremur á í basli með að greina í sundur hægri og vinstri og í rauninni er það ekki undarlegt. Þökk sé áttavita getum við ratað með hliðsjón af umhverfinu og höfuðáttunum í landslaginu en hins vegar stríðir það gegn eðli okkar að nota hugtökin hægri og vinstri.

BIRT: 28/02/2023

Við mannfólkið erum oft sjálfhverf. Ekki bara þegar við þurfum að taka ákvarðanir í lífinu, heldur einnig þegar við þurfum að rata í umhverfinu. Þannig er því að minnsta kosti farið í okkar vestrænu menningu þar sem við styðjumst við hugtök á borð við vinstri og hægri til að staðsetja okkur og segja til vegar.

 

Í þeim tilvikum miðum við ætíð við okkur sjálf og þetta getur auðveldlega alið af sér misskilning, t.d. ef við biðjum um kökuna í hægra horni í afgreiðsluborðinu í bakaríi. Hvaða hægra horn eigum við þá við, okkar eða afgreiðslustúlkunnar?

 

Margir foreldrar lenda að sama skapi í basli þegar þeir reyna að kenna börnum sínum muninn á hægri og vinstri og þetta getur reynst börnum erfitt að skilja. Margar svokallaðar frumstæðar þjóðir upplifa hins vegar aldrei þennan vanda. Þeir taka mið af óhagganlegum höfuðáttunum og segja sem dæmi: „Hnífurinn er austan megin við bálið“ eða „Gakktu stuttan spöl í norður“. Þannig eru hlutirnir ávallt skiljanlegir, óháð því hvar viðkomandi er staddur.

Börn, fullorðnir og apar undir smásjánni

Þessi aðferð við að gefa til kynna staðsetningu hefur verið nefnd umhverfismiðuð og segja má að hún einkennist af upprunalegri aðferð mannsins við að rata í umhverfinu, þó svo að nútímamanninum kunni að þykja aðferðin sérkennileg, segir þýski vísindamaðurinn Daniel Haun við Max-Planck mannfræðistofnunina í Leipzig.

 

Daniel Haun hefur rannsakað hvaða aðferðum ýmsar apategundir (górillur, simpansar, bonobo-simpansar og órangútanar) nota til að rata og hefur jafnframt rannsakað aðferðir fjögurra og átta ára gamalla þýskra barna og fullorðinna Hollendinga, svo og fullorðinna meðlima haillom-ættbálksins en um er að ræða veiðimanna- og safnarasamfélag í Namibíu.

 

Daniel Haun innti af hendi margvíslegar tilraunir og reyndist ein þeirra vera fremur einföld en þó einkar gagnleg:

 

Stjórnandi tilraunarinnar setti viðarbút undir nokkra bolla á borði á meðan þátttakendurnir fylgdust með. Þegar tilraunin var gerð með öpum voru reyndar sett vínber undir bollana en þau kunnu aparnir vel að meta.

 

Síðan var þátttakendunum snúið í 180 gráður og þeir leiddir að öðru borði þar sem bollunum var raðað á nákvæmlega sama hátt.

 

Þeir sem horft höfðu í vestur við fyrra borðið litu nú í austur. Spurningin var: Hvaða bolla velja þátttakendurnir á seinna borðinu til að finna viðarbútinn eða vínberið?

Þriðji hver á í erfiðleikum með að greina mun á hægri og vinstri.

Ef reynt er að rata með sjálfhverfum hætti, skiptir snúningurinn engu máli. Þá þarf hluturinn einvörðungu að vera staðsettur með sömu afstöðu til líkama viðkomandi þátttakanda.

 

Dæmi: Ef hluturinn var undir bollanum lengst til vinstri í fremri röð áður en einstaklingurinn sneri sér, þá ber honum að velja bollann lengst til vinstri í fremri röð eftir að hafa snúið sér.

 

Sé hins vegar beitt umhverfismiðaðri aðferð er ekki tekið tillit til staðsetningar líkamans í rýminu. Í þessu tilviki er aðeins um að ræða staðsetningu hlutarins með hliðsjón af umhverfinu, þ.e. höfuðáttunum.

 

Hafi hlutinn því verið að finna lengst til vinstri í fremri röð, þá ættu þeir umhverfismiðuðu að ákveða að velja bollann lengst til hægri í aftari röð eftir að hafa snúið sér. Sá bolli er staðsettur í suðvestur.

Menningarlegt kerfi

Margar af niðurstöðunum komu Daniel Haun alls ekki á óvart.

 

Átta ára gömlu þátttakendurnir og fullorðnu Hollendingarnir hugsuðu út frá sjálfum sér. Fólk af haillom-ættflokknum valdi bollann með hliðsjón af umhverfinu. Aparnir völdu einnig þá aðferð sem tók hliðsjón af höfuðáttunum.

 

Hins vegar kom það Haun og starfsbræðrum hans á óvart að fjögurra ára gömlu þýsku börnin staðsettu sig að sama skapi út frá umhverfinu.

 

Niðurstöðurnar benda til þess að „vinstri-hægri-aðferðin við að rata byggi á menningarkerfi sem foreldrar okkar hafi kennt okkur snemma á lífsleiðinni“, líkt og Haun segir.

 

Þróunarfræðilega hefur maðurinn fyrst staðsett sig og ratað með hliðsjón af umhverfinu og höfuðáttunum og það er einmitt ástæða þess hversu erfitt við eigum með að læra að aðgreina hægri og vinstri.

Við skynjum stefnurnar ólíkt

Sumir spjara sig vel án hægri og vinstri

 

Sjálfhverf rötun:  Í okkar vestrænu menningu beitum við líkamanum sem viðmiði til að staðsetja okkur og rata. Hægri og vinstri færast fyrir bragðið til þegar við snúum okkur. Þessa aðferð við að staðsetja sig nefna vísindamenn sjálfhverfa.

 

Umhverfismiðuð rötun: Margar frumstæðar þjóðir rata ekki með hliðsjón af eigin líkama, heldur miðað við umhverfið og höfuðáttirnar og segja sem dæmi að „hnífurinn sé austan við bálið“. Staðsetningin verður ætíð óbreytt óháð því hvernig líkaminn snýr. Þessa tegund af staðsetningar- og stefnuákvörðun nefna vísindamenn umhverfismiðaða.

Greinin kom fyrst út árið 2022

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: KLAUS WILHELM

Jeremy Yap, Shutterstock

Lifandi Saga

Dans indíána orsakaði blóðbaðið við Wounded Knee

Heilsa

Rannsókn: Tæp skeiðfylli af þessari fitutegund daglega dregur úr hættu á heilabilun

Heilsa

Rannsókn: Tæp skeiðfylli af þessari fitutegund daglega dregur úr hættu á heilabilun

Maðurinn

Er hollt að gefa blóð?

Maðurinn

Er hollt að gefa blóð?

Maðurinn

Úmamí – fimmta frumbragðtegundin

Maðurinn

Eru fingraför óhjákvæmilega ólík?

Maðurinn

Frestar þú leiðinlegum verkefnum? Samkvæmt vísindamönnum er það slæm hugmynd

NÝJASTA NÝTT

Tækni

Bílar svífa á methraða eftir nýrri grænni hraðbraut

Lifandi Saga

10 slæmar hugmyndir: Enginn þorði að mæla gegn einræðisherrunum

Heilsa

Vísindamenn hafa svarið: Hvers vegna eiga sumir auðvelt með að þyngjast?

Lifandi Saga

Nasismi skýtur rótum í BNA: Flughrap afhjúpar spilltan þingmann

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

Tækni

Ferðin að botni hafsins

Lifandi Saga

Hvernig urðu Hamas samtökin til?

Læknisfræði

Hvers vegna fáum við ofnæmi?

Tækni

Bílar svífa á methraða eftir nýrri grænni hraðbraut

Lifandi Saga

10 slæmar hugmyndir: Enginn þorði að mæla gegn einræðisherrunum

Heilsa

Vísindamenn hafa svarið: Hvers vegna eiga sumir auðvelt með að þyngjast?

Lifandi Saga

Nasismi skýtur rótum í BNA: Flughrap afhjúpar spilltan þingmann

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

Tækni

Ferðin að botni hafsins

Lifandi Saga

Hvernig urðu Hamas samtökin til?

Læknisfræði

Hvers vegna fáum við ofnæmi?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

Maðurinn

Ný rannsókn: Áhrif framhjálds á konur koma á óvart

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

Maðurinn

Hve lengi hefur krabbamein hrjáð mannkynið?

Maðurinn

Við getum lifað án heilastofns

Náttúran

Vísindamenn kortleggja nú heimshöfin

Heilsa

41 næringarríkustu fæðutegundir jarðar

Menning og saga

Leynirými í 4.400 ára gömlum egypskum pýramída

Vinsælast

1

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

2

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

3

Læknisfræði

Hvers vegna fáum við ofnæmi?

4

Tækni

Ferðin að botni hafsins

5

Maðurinn

Lamaður maður gengur fyrir eigin hugarafli

6

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

1

Náttúran

Vísindamenn leiða í ljós: Hundar geta orðið afbrýðisamir

2

Heilsa

Þessi tegund þjálfunar getur dregið úr hættu á snemmbúnum dauðdaga um allt að 20%

3

Tækni

Ferðin að botni hafsins

4

Lifandi Saga

Hvers vegna var kókaín í Coke?

5

Heilsa

Vísindamenn hafa svarið: Hvers vegna eiga sumir auðvelt með að þyngjast?

6

Lifandi Saga

Hvernig urðu Hamas samtökin til?

Lifandi Saga

Belgía biður Kongó afsökunar – með tönn

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Alheimurinn

Hvað er andefni?

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Lifandi Saga

Hve lengi höfum við fengið sumarfrí?

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Bílar svífa á methraða eftir nýrri grænni hraðbraut

Vísindamenn hyggjast byggja nýja hraðbraut sem getur fengið bíla til að svífa af stað á allt að 1.000 km/klst. – og á sama tíma flytja loftslagsvænt vetni og rafmagn fyrir grænt orkunet framtíðar. Tæknin er þegar til staðar.

Tækni

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is