Menning og saga

Hver var fyrsti einræðisherra sögunnar? 

Rómverjar settu fyrsta einræðisherra sögunnar inn í embætti fyrir um 2.500 árum en ólíkt mörgum af einræðisherrum nútímans varð hann að sætta sig við nokkrar strangar reglur.

BIRT: 07/01/2023

Nú til dags notum við orðið einræðisherra sem neikvæða merkingu um ríkisleiðtoga sem stýrir þjóð sinni með harðri hendi. En hugtakið vísaði upprunalega í embættismann í rómverska lýðveldinu sem á vissu tímaskeiði fékk vald til þess að taka einn ákvarðanir.

 

Hugmyndin var sú að leiðtogi með ótakmörkuð völd væri nauðsynlegur í knýjandi aðstæðum þar sem taka þurfti ákvarðanir hratt og örugglega – t.d. þegar uppreisn braust út og ógnaði öryggi ríkisins. Í slíkum tilvikum gat annar af tveimur kosnum konsúlum sem stýrðu Róm verið útnefndur „diktator“.

Sagan er full af ofbeldisfullum einræðisherrum

Fyrstu einræðisherrarnir voru rómverskir embættismenn sem unnu í þjónustu Rómar. Núna lýsir hugtakið fremur einvöldum – oft ofbeldisfullum – foringjum.

Leopold 2.

Land: Belgía
Ár: 1865 – 1909
Fórnarlömb: Allt að 15 milljónir.

 

Leopold 2. konungur Belgíu ríkti með harðri hendi í nýlenduveldinu í Kongó sem var 14 sinnum stærra en Belgía. Innfæddir þar voru hnepptir í þrældóm og voru misnotaðir, pyntaðir og teknir af lífi af einkaher Leopolds, ef þeir frömdu þá ekki sjálfsmorð sjálfir.

Adolf Hitler

Land: Þýskaland
Ár: 1934 – 1945
Fórnarlömb: Um 17 milljónir.

 

Eftir andlát Paul von Hindenburgs forseta árið 1934 hrifsaði ríkiskanslarinn Adolf Hitler öll pólitísk völd til sín og varð einræðisherra í Þýskalandi nasista. Völdin notaði hann til að kasta heiminum út í blóðugt stríð og hann innleiddi kerfisbundin fjöldadráp á gyðingum og öðrum hópum sem pössuðu ekki inn í hugmyndafræði nasistanna.

Joseph Stalín

Land: Sovétríkin
Ár: 1924 – 1953
Fórnarlömb: Um 23 milljónir.

 

Stalín ríkti með vægðarlausum járnhnefa í Sovétríkjunum í næstum þrjá áratugi og útrýmdi sérhverjum sem stóð í vegi hans. Auk þess stóð hann fyrir fjölmörgum misheppnuðum endurbótum sem áttu að gera Sovétríkin að stórveldi en leiddu þess í stað til hungursneyðar sem kostaði milljónir mannslífa.

Maó Zedong

Land: Kína
Ár: 1949 – 1976
Fórnarlömb: Allt að 78 milljónir.

 

Maó stofnaði kommúnistaflokk Kína árið 1949 og stóð fyrir miklum hreinsunum og misheppnuðum efnahagsumbótum sem og menningarbyltingu sem kostaði milljónir manna lífið. Erfitt er að gera grein fyrir fjölda fórnarlamba en margir telja að þau hafi verið milli 49 og 78 milljón manns sem dóu vegna ákvarðana hans.

Einræðisherrann fékk sex mánuði

Þessi einræðisherra var jafnan með afmarkað verkefni – t.d. að stýra her eða bæla niður uppreisn. Einræðisherrann var með neitunarvald gegn öðrum rómverskum stjórnmálamönnum og gat breytt lögum taldi hann slíkt nauðsynlegt. Á móti kom að hann mátti ekki yfirgefa Ítalíu og eins mátti hann einungis nota þá opinberu miðla sem öldungaráðið veitti honum.

 

Yfirleitt sagði einræðisherrann af sér þegar hann hafði leyst verkefni sín, jafnvel þó að hálfu ári síðar væri ekki séð fyrir endann á þeim. Títus Larcíus var samkvæmt sögunni fyrsti maðurinn sem var útnefndur diktator. Hann fékk það verkefni að verja Róm þegar nágrannaættbálkar Rómverja ógnuðu ríkinu.

 

Margir sagnfræðingar líta í dag á Napóleón sem fyrsta einræðisherrann í nútímalegri skilningi. Hann var vinsæll hershöfðingi sem kleif metorðastigann þar til hann gat breytt stjórnarskránni, leyst upp öldungaráðið og krýnt sjálfan sig, fyrst sem konsúl ævilangt og síðan einvalda keisara árið 1804.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Emrah Sütcü

Pegamom Museum,© Library of Congress,© Bundesarchiv,© Nationaal Archief,© The People's Republic of China Printing Office

Alheimurinn

Er jörðin kúla?

Maðurinn

Táningar eru forritaðir til að hætta að hlusta á það sem mamma segir

Maðurinn

Táningar eru forritaðir til að hætta að hlusta á það sem mamma segir

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Tækni

Einvígi: Hvort krefst minni orku –einfalt uppvask eða uppþvottavél?

Menning og saga

Frjálslyndar konur Egyptalands hneyksluðu alla

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

Jörðin

Parísarsamkomulagið dautt: Það sýður upp úr hnettinum

NÝJASTA NÝTT

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

Grimmsævintýri: Bönnuð börnum

Lifandi Saga

Grimmsævintýri: Bönnuð börnum

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

Heilsa

Blóðflokkur þinn kann að hafa áhrif á hvort þú færð heilablóðfall snemma á lífsleiðinni

Lifandi Saga

Víkingarnir voru kynþokkafullir kvennabósar

Lifandi Saga

Úkraínska og rússneska – hver er munurinn?

Maðurinn

Svona mikið vatn ættir þú að drekka á dag

Náttúran

Fólk fer oft ekki rétt að köttunum sínum

Vinsælast

1

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

2

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

3

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

4

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

5

Maðurinn

Rautt ljós getur leitt af sér betri sjón

6

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

1

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

2

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

3

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

4

Maðurinn

Vísindamenn leggja fram ný gögn: Hversu skaðlegt sjónvarpsgláp getur verið fyrir börn

5

Maðurinn

Líffærin hafa mjög náið samstarf

6

Lifandi Saga

Áður en til fangelsisrefsingar kom hljóðaði dómurinn upp á: Kvalir og niðurlægingu

Náttúran

Af hverju velta hundar sér í blautu rusli?

Maðurinn

Hversu margt tónlistarfólk þjáist af heyrnarskerðingu?

Læknisfræði

Hvenær byrjuðu læknar að nota eter?

Náttúran

Risavaxin sjávarskrímsli vakin til lífs slá öll met. 

Náttúran

Greindustu hundarnir og þeir heimskustu

Lifandi Saga

Þýsku kjarneðlisfræðingarnir voru hikandi: Bomba Hitlers

Læknisfræði

Uppréttur eða liggjandi? Hvernig á að fá sem mest út úr pillunum þínum

Náttúran

Hvað er glertæring?

Maðurinn

Þarmabakteríurnar  lækka líkamshitann

Heilsa

Lífsnauðsynlegt næringarefni sem lítið er vitað um

Maðurinn

Krullað hár kælir höfuðið

Tækni

Hvernig virkar C14-greining?

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

Ég tók verulega á því í ræktinni í fyrradag og núna tveimur dögum síðar eru vöðvarnir stífir og aumir. Hvers vegna finn ég meira fyrir vöðvunum í dag en strax eftir æfinguna?

Maðurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is