Alheimurinn

Hversu langt í burtu er James Webb geimsjónaukinn á sporbraut?

Ég hef heyrt að nýi James Webb sjónaukinn sé ekki á braut um jörðina eins og Hubble sjónaukinn heldur miklu lengra í burtu. Hver er ástæðan fyrir því?

BIRT: 05/04/2023

Nýi James Webb geimsjónaukinn, sem skotið var á loft 25. desember 2021, hefur fengið sérstakan sess í geimnum: 1,5 milljón kílómetra frá jörðu – í gagnstæða átt frá sólu. Hann snýst um svokallaðan Lagrange punkt, nánar tiltekið L2.

 

Það sérstaka við Lagrange punkta er að það er jafnvægi á milli þyngdaráhrifa frá sólu og jörðu. Þetta þýðir að tiltölulega léttum hlut eins og vefsjónauka er hægt að koma fyrir þar og halda stöðu sinni án þess að eyða mikilli orku í að stilla hann.

Lagrange punkturinn L2, sem Webb sjónaukinn snýst um, er næstum fjórum sinnum lengra í burtu en tunglið.

Gangverkið milli hreyfinga sólar og jarðar skapar samtals fimm Lagrange punkta. Þrír þeirra liggja á línunni sem liggur í gegnum miðju bæði sólar og jarðar, en tveir síðustu eru á sporbraut jarðar, fyrir framan og aftan hnöttinn okkar.

 

Á sama hátt eru einnig fimm Lagrange punktar í öðrum kerfum þar sem tvö þung fyrirbæri svífa hvert um annað – til dæmis sólin og Júpíter eða jörðin og tunglið.

 

Sjónaukinn snýr baki í okkur

Fyrir vefsjónaukann er staðsetningin í L2 ákjósanleg. Sjónaukinn er búinn stórum, verndandi sólarskildi, sem snýr bæði að jörðinni og sólinni. Þannig getur sjónaukinn við L2 stöðugt „snúið baki við“ varmageisluninni sem kemur frá sólinni og jörðinni og myndi annars trufla athuganir sem sjónaukinn gerir á fjarlægari himintunglum.

Jafnvægi skapar fimm hentug stæði í geimnum

Með fimm Lagrange punkta er jafnvægi á milli þyngdaráhrifa frá sólu og jörðu. Það gefur okkur stöðuga staði sem hægt er að nota fyrir gervihnetti.

L1 og L2 eru vinsælastir

Lagrange punktarnir L1 og L2 hafa verið mikið notaðir til að staðsetja gervihnetti. L1 veitir stöðuga sýn á sólina en L2 gefur hins vegar frjálsa og ótruflaða sýn á fjarlægan alheiminn.

L3 verður alltaf laus

Punktur L3 verður líklega aldrei notaður fyrir gervihnetti. Staðsetningin býður ekki upp á það vegna þess að bein samskipti við gervitungl eru ómöguleg vegna þess að sólin skyggir á það svæði.

L4 og L5 geta komið við sögu

Gervihnettir við L4 og L5 gætu í framtíðinni gefið okkur betra útsýni á sólina. Sérstaklega getur útsýnið frá L4, sem er á undan sporbraut jarðar, varað við væntanlegum sólstormum.

Staðsetningin við L2 hefur áður verið notuð af gervitunglunum WMAP og Planck sem kortlögðu bakgrunnsgeislun alheimsins.

 

Hinum megin jarðar, við Lagrange punkt L1, hafa aðrir gervihnettir verið staðsettir. Hér er stöðugt útsýni yfir sólina sem m.a. hefur verið kostur fyrir sólarstjörnustöðina SOHO.

Þetta hefur verið vitað í 250 ár

Þrír af Lagrange punktunum – L1, L2 og L3 – fundust árið 1760 af svissneska stærðfræðingnum Leonhard Euler. Síðustu tveir punktarnir, L4 og L5, voru skilgreindir árið 1773 af ítalskættaða stjörnufræðingnum og stærðfræðingnum Joseph Louis Lagrange, sem síðan gaf öllum fimm punktunum nöfn.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: JENS E. MATTHIESEN

Shutterstock,© ESA,© Shutterstock & Lotte Fredslund

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Maðurinn

Sársauki – Hvað er sársauki?

Alheimurinn

Hvað er andefni?

NÝJASTA NÝTT

Læknisfræði

Soðnir kettir læknuðu nánast allt á miðöldum

Tækni

Eru eineggja tvíburar erfðafræðilega eins?

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Heilsa

10 matvæli með meira C-vítamín en appelsínur

Maðurinn

Þráhyggja tekur heilann í gíslingu

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Læknisfræði

Soðnir kettir læknuðu nánast allt á miðöldum

Tækni

Eru eineggja tvíburar erfðafræðilega eins?

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Heilsa

10 matvæli með meira C-vítamín en appelsínur

Maðurinn

Þráhyggja tekur heilann í gíslingu

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Lifandi Saga

Hve lengi höfum við fengið sumarfrí?

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Vinsælast

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

4

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

5

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

6

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

4

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

5

Maðurinn

Sársauki – Hvað er sársauki?

6

Tækni

Eru eineggja tvíburar erfðafræðilega eins?

Maðurinn

Einvígið: Er rafmagnstannbursti betri en venjulegur?

Maðurinn

Getur dáleiðslan komið í stað fyrir lyf? 

Maðurinn

Hvaða blóðflokkur er sjaldgæfastur?

Lifandi Saga

Gestapo: Leynilögregla Hitlers olli skelfingu í Evrópu

Náttúran

Loftslagsfyrirbrigði gæti aukið bráðnun í norðri

Maðurinn

Mjúki maðurinn gengur í arf

Maðurinn

Nátthrafnar deyja fyrr en morgunhanar. En ástæðan kemur á óvart.

Alheimurinn

NASA: 50 metra stór loftsteinn getur skollið á jörðina árið 2046

Heilsa

Kynin bregðast ekki eins við yfirvofandi áfalli

Maðurinn

Í fyrsta sinn: Vísindamenn leiða í ljós hvað gerist í heilanum þegar við deyjum

Lifandi Saga

Erfingi Napóleóns myrtur af Súlúmönnum

Menning og saga

Svona myndi kjarnorkustríð hafa áhrif á heiminn

Soðnir kettir læknuðu nánast allt á miðöldum

John frá Gaddesden gaf út viðamikið læknisfræðirit á 14. öld sem læknar í Englandi gátu stuðst við. Í lækningaskyni mælti hann m.a. með soðnum innyflum katta.

Læknisfræði

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is