Alheimurinn

Nýtt fyrirbrigði í geimnum: Sprengistjarna lifir af

Eftir að sprengistjarna springur umbreytist hún ýmist í svonefnda tifstörnu eða svarthol en megnið af efninu þeytist út í geiminn. Nú hefur stjarna lifað slíka sprengingu af og lýsir bjartar en nokkru sinni fyrr. Þessi uppgötvun getur breytt skilningi okkar á eðli sprengistjarna.

BIRT: 27/01/2023

Endalok sprengistjörnu (Supernova) eru meðal kraftmestu fyrirbrigða sem við þekkjum.

 

Þegar stjarna hefur brennt upp öllum vetnisbirgðum sínum, skortir hana afl til að hamla gegn eigin þyngd. Hún fellur þess vegna saman og springur síðan. Sprengingin losar ofboðslega orku.

 

Eftir sprenginguna er aðeins kjarni stjörnunnar eftir og hann ummyndast annað hvort í tifstjörnu eða svarthol. Annar efnismassi stjörnunnar þeytist út í geiminn og myndar gríðarlegt ryk- og gasský.

 

Sprengingin getur verið svo öflug að hún lýsi upp heila stjörnuþoku. Einkum eru það sprengingar svonefndra heitkjarna-sprengistjarna sem eru öflugar og eyðileggjandi. Það hefur alla vega verið álit stjörnufræðinga – þar til nú.

Sprengistjarnan SN 2012Z fannst í stjörnuþokunni NGC 1309 árið 2012.

Stjarnan sem lifði af sprenginuna

Hópur stjörnufræðinga hafði beðið spenntur eftir gögnum Hubble-sjónaukans frá sprengingu heitsprengistjörnunnar SN 2012Z en þegar gögnin birtust í tölvum stjörnufræðinganna urðu þeir alveg forviða.

 

Stjarnan reyndist hafa lifað sprenginguna af og nú lýsti hún meira að segja bjartar en fyrir sprenginguna.

 

„Við áttum von á að sjá annað hvort af tvennu, þegar við fengum síðustu gögnin frá Hubble,“ segir stjarneðlisfræðingurinn Curtis McCully. „Annað hvort yrði stjarnan horfin eða hún væri enn á sínum stað sem hefði þýtt að hún hefði ekki sprungið, heldur einhver önnur stjarna. Engum datt í hug að við myndum sjá stjörnu sem hefði lifað af og væri nú orðin ljóssterkari en fyrr. Þetta var afar torleyst ráðgáta.“

 

Heitkjarna-sprengistjörnur nefnast líka sprengistjörnur af gerð 1a og teljast til mikilvægustu viðmiða við fjarlægðarútreikninga í geimnum. Stjarneðlisfræðingar vita þó ekki með vissu hvað veldur því að þessar heitkjarnastjörnur springa. Menn eru þó sammála um að þetta séu hvítar dvergstjörnur, á stærð við jörðina en með massa á við sólina og þær eyðist í sprengingunni.

Til vinstri: Litmynd af stjörnuþokunni NGC 1309 fyrir sprengingu stjörnunnar 2012Z. Efsta miðmynd: SN 2012Z fyrir sprenginguna árið 2012. Efst til hægri: SN 2012Z árið 2013 við sprenginguna. Neðri miðmynd: SN 2012Z árið 2016 hefur lifað af. Neðst til hægri: SN 2012Z skín skærar en fyrir sprenginguna.

,,Misheppnuð sprengistjarna”

Ein kenningin er sú að heitkjarnastjörnur sogi til sín efni frá móðurstjörnu sinni og þegar hún verður of þung leiði hitavirkni í kjarnanum til sprengingar.

 

SN 2012Z telst til undirflokksins 1ax en þær stjörnur eru veikbyggðari en stjörnur af gerð 1a sem líka eru algengari.

 

Þar eð þessar stjörnur eru kraftminni og sprengingin hægari, hafa vísindamenn velt fyrir sér hvort þetta geti verið einhvers konar „misheppnaðar“ sprengistjörnur. Sú tilgáta gæti nú hafa verið staðfest.

 

Stjörnufræðingarnir álíta að ástæða þess að stjarnan er nú bjartari en áður sé sú að hún sé orðin þéttari. Þar eð sprengingin var ekki nógu öflug til að þeyta öllu efni burtu hefur hluti þess sogast aftur inn að stjörnunni.

 

Með tímanum vænta stjörnufræðingarnir þess að stjarnan muni smám saman komast aftur í fyrra ástand en verði þó stærri um sig og jafnframt massaminni. Þótt það virðist mótsagnakennt verða hvítir dvergar því stærri um sig sem efnismassinn er minni.

 

Eftir þessa uppgötvun munu stjörnufræðingar þurfa að endurskilgreina skilning sinn á sprengistjörnu og ástæður þess að þær springa eða gera það ekki.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: SØREN ROSENBERG PEDERSEN

© NASA, ESA, The Hubble Heritage Team (STSCI/AURA), and A. Riess (JHU/STSCI),© McCully et al.,

Maðurinn

Leiðbeiningar: Þannig „hökkum“ við eigin líkama

Náttúran

Hulinn kraftur verndar langlífasta spendýrið

Náttúran

Hulinn kraftur verndar langlífasta spendýrið

Maðurinn

Steinaldarfólk var kannski kynsegin

Maðurinn

Steinaldarfólk var kannski kynsegin

Maðurinn

7 áhrifaríkar aðferðir: Þannig sofnar þú fyrr

Jörðin

Vísindamenn ýta á hnappinn: Róttækar hugmyndir um að slökkva á sólinni

Maðurinn

Hvers vegna eru vöðvarnir aumir tveimur dögum eftir æfingu?

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Glæpir borga sig

Náttúran

Af hverju límist lím ekki við innra byrði túbunnar?

Maðurinn

Vísindamenn hafa komist að rót mannvonskunnar: Fræðist um verstu hliðar ykkar

Lifandi Saga

Refsiföngum í síðari heimsstyrjöldinni fórnað 

Maðurinn

Af hverju eiga karlmenn auðveldara með að fá fullnægingu en konur?

Maðurinn

Leiðbeiningar um uppeldi: Reiðilestur veldur niðurbroti í heila

Maðurinn

Hvernig er best að fara á klósettið?

Maðurinn

Auðmaður vill drekka úr æskubrunninum

Maðurinn

Þess vegna þyngist þú með aldrinum

Maðurinn

Íhugun getur breytt heila þínum

Náttúran

Glæpir borga sig

Náttúran

Af hverju límist lím ekki við innra byrði túbunnar?

Maðurinn

Vísindamenn hafa komist að rót mannvonskunnar: Fræðist um verstu hliðar ykkar

Lifandi Saga

Refsiföngum í síðari heimsstyrjöldinni fórnað 

Maðurinn

Af hverju eiga karlmenn auðveldara með að fá fullnægingu en konur?

Maðurinn

Leiðbeiningar um uppeldi: Reiðilestur veldur niðurbroti í heila

Maðurinn

Hvernig er best að fara á klósettið?

Maðurinn

Auðmaður vill drekka úr æskubrunninum

Maðurinn

Þess vegna þyngist þú með aldrinum

Maðurinn

Íhugun getur breytt heila þínum

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Náttúran

Hvaða dýr er hættulegast allra?

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Miðaldir voru ekki myrkar

Lifandi Saga

Humar var hundafæða

Heilsa

Vísindamenn finna óvænt samband milli tannholdsbólgu og tiltekins sjúkdóms

Náttúran

Hvernig er móteitur gert?

Læknisfræði

Pasteur bjargaði heiminum frá hundaæði

Vinsælast

1

Maðurinn

7 áhrifaríkar aðferðir: Þannig sofnar þú fyrr

2

Maðurinn

Þess vegna þyngist þú með aldrinum

3

Maðurinn

Af hverju eiga karlmenn auðveldara með að fá fullnægingu en konur?

4

Lifandi Saga

Fílamaðurinn vakti undrun og ótta allra 

5

Maðurinn

Hvernig er best að fara á klósettið?

6

Maðurinn

Vísindamenn hafa komist að rót mannvonskunnar: Fræðist um verstu hliðar ykkar

1

Maðurinn

7 áhrifaríkar aðferðir: Þannig sofnar þú fyrr

2

Maðurinn

Þess vegna þyngist þú með aldrinum

3

Maðurinn

Af hverju eiga karlmenn auðveldara með að fá fullnægingu en konur?

4

Lifandi Saga

Fílamaðurinn vakti undrun og ótta allra 

5

Maðurinn

Hvernig er best að fara á klósettið?

6

Maðurinn

Vísindamenn hafa komist að rót mannvonskunnar: Fræðist um verstu hliðar ykkar

Lifandi Saga

Hver lagði eld að Róm?

Maðurinn

Af hverju var Elísabet drottning grafin í blýkistu?

Alheimurinn

Er jörðin kúla?

Maðurinn

Táningar eru forritaðir til að hætta að hlusta á það sem mamma segir

Alheimurinn

Leifar af hulduefni finnast í Vetrarbrautinni.

Náttúran

Hve mikið súrefni framleiðir tré?

Maðurinn

Við hugsum ekki rökrétt

Lifandi Saga

„Hvað ætlarðu að vera þegar þú verður stór?“

Náttúran

5 fyrirbæri sem þróunin gleymdi

Maðurinn

Hvað er gyllinæð?

Náttúran

Kæfingarefni hrekur hákarlana á flótta

Alheimurinn

Það rignir í geimnum

Glæpir borga sig

Maurar ræna öðrum maurum, fuglar hræða og kræklingar gabba. Alls staðar leynast uppátækjasöm dýr sem beita einstökum ráðum til að tryggja sér sess í fæðukeðjunni.

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is