Alheimurinn

Risastjarna stríðir stjörnufræðingum

Risastjarnan Betelgás er ekki í þann veginn að springa eins og stjörnufræðingar töldu sig hafa séð fyrir. Aftur á móti er hún miklu nær okkur en nokkurn óraði fyrir.

BIRT: 10/05/2022

Ástralskir vísindamenn hafa skýrt hvernig risastjörnunni hefur tekist að rugla stjörnufræðinga í ríminu síðustu ár.

 

Stjarnan dró að sér athygli árið 2019 þegar birta hennar snarminnkaði.

 

Sveiflan var miklu stærri en þær sveiflur sem sjást hjá stjörnum með breytilegt birtustig og á stærð við Betelgás. Stjörnufræðingar þóttust líka sjá merki þess að stjarnan væri að því komin að brenna út og myndi því innan skamms enda ævina sem sprengistjarna.

Í lok árs 2019 féll ljósstyrkur stjörnunnar héðan séð. Til vinstri sést ljósið í janúar 2019 og til hægri sést það í desember 2019. Líklega hefur þetta stafað af stóru plasmagosi sem kólnaði í rykský sem skyggði á birtuna.

En á næstu mánuðum jókst birta stjörnunnar á ný og því þurfti að leita annarra skýringa. Ein þeirra reyndist sú að rykský hefði borið fyrir stjörnuna.

 

Áströlsku vísindamennirnir hafa nú greint ljós og birtusveiflur stjörnunnar síðan 2019 og borið niðurstöðurnar saman við reiknilíkön sem gætu veitt skýringar.

 

Niðurstaða þeirra er nú sú að stjarnan sé alls ekki útbrunnin, heldur sé hún enn á næstsíðasta æviskeiði sínu og sé að brenna helíum í kjarnanum.

Betelgás á enn eldsneyti

Rauðar risastjörnur eins og Betelgás halda tilveru sinni áfram þótt allt vetni sé á þrotum. Þess í stað fer stjarnan að brenna helíum og enn þyngri frumefnum.

1. Vetni er brennt fyrst

Eins og aðrar stjörnur bræddi Betelgás saman vetnisfrumeindir í helíum á löngum hluta æviskeiðsins. Samruninn verður í kjarnanum (gult). Enginn samruni verður í ytri lögum.

2. Helíumsamruni tekur við

Í næsta fasa tekur stjarnan að bræða saman helíum í kolefni í kjarnanum (blátt). Vetnissamruni heldur áfram í þunnu lagi yst í kjarnanum. Betelgás er í þessum fasa.

3. Samruni þyngri frumefna

Í síðasta fasanum sem aðeins tekur nokkur hundruð þúsund ár, stöðvast vetnissamruni alveg en innst í kjarnanum bræðir stjarnan fyrst saman kolefni og svo þyngri frumefni (grátt), þar sem járn er þyngst.

Hefðbundnar sveiflur í birtu stjörnunnar stafa af því að efni flyst upp og niður milli laga. Þetta veldur þrýstibylgjum sem hafa áhrif á ljósið í tveimur fösum. Annar stendur yfir í 185 daga en hinn í 400 daga.

 

Birtufallið 2019 telja þeir vissulega hafa stafað af rykskýi

Risastjarna í grenndinni

  • Nafn: Betelgás.

 

  • Gerð: Breytileg rauð risastjarna.

 

  • Massi: Milli 16,5 og 19 sólmassar.

 

  • Þvermál: 750 þvermál sólar.

 

  • Fjarlægð frá jörðu: 530 ljósár.

 

Greiningarnar sýna líka að Betelgás er minni en áður var talið. Hún er um 750 sinnum stærri en sólin en ekki 1.100 sinnum.

 

Aftur á móti sýna greiningarnar að fjarlægðin til Betelgásar héðan er um 530 ljósár en ekki 750. Það er þó næg fjarlægð til þess að lífi á jörðinni mun ekki stafa hætta af því þegar hún springur sem í fyrsta lagi verður eftir 100.000 ár.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Jens E. Matthiesen

ESA/NASA,© M. Montargès et al./ESO & E. Wheatley (STScl)/ESA/NASA, © Ken Ikeda Madsen & Shutterstock, © Claus Lunau/SPL,

Maðurinn

Kornabörn þekkja móðurmálið sitt

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Alheimurinn

Tvíburi Vetrarbrautarinnar finnst í útjaðri alheimsins

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Lifandi Saga

Hvers vegna klæddust fangar röndóttum búningum í gamla daga?

Náttúran

Topp 5: Hvaða dýr stunda lengsta mökun?

Lifandi Saga

Sósíaldarwinistarnir lýstu yfir stríði gegn fátækum

Lifandi Saga

BNA á barmi borgarastyrjaldar: Nasista-prestur vildi bylta lýðræðinu

NÝJASTA NÝTT

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

Heilsa

Læknar hafa grætt heilt auga í mann

Maðurinn

Nú geta vísindamenn ráðskast með drauma okkar

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistaveiðar meðal óvina 

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Lifandi Saga

Nasistar leituðu arísks menningarheims í Tíbet

Glæpir

Newton upprætti peningafölsun í Englandi

Lifandi Saga

5 ástæður þess að BNA er einungis með tvo flokka 

Lifandi Saga

Hvers vegna hættu karlar að ganga með hatt?

Lifandi Saga

Versti óvinur skógareldanna

Vinsælast

1

Heilsa

Lækning gegn útbreiddum meltingartruflunum finnst í flestum eldhúsum.

2

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

3

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

4

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

5

Náttúran

Jörðin eftir manninn: Svona munu leifar siðmenningar okkar hverfa

6

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

1

Maðurinn

Gæludýr koma í veg fyrir offitu og ofnæmi meðal barna

2

Maðurinn

Munnvatnið er fullt af eitri

3

Heilsa

Er mikið um kyrrsetu hjá þér í vinnunni? Þá getur kaffi lengt líf þitt samkvæmt stórri rannsókn.

4

Jörðin

99 stórborgir eru að sökkva

5

Náttúran

Hvernig bárust kettir til Ameríku?

6

Náttúran

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Maðurinn

Göngutúr heldur heilanum heilbrigðum

Menning og saga

5 fornleifafundir sem raskað hafa sögu mannsins

Tækni

Allir vildu eiga pýramída

Maðurinn

Svo hættuleg er loftmengun fyrir lungun

Lifandi Saga

Af hvaða kynstofni var Kleópatra?

Lifandi Saga

Kitty var Kim Kardashian 18. aldar

Heilsa

Bakteríurnar þrífast vel í handklæðinu þínu

Lifandi Saga

Voru víkingarnir húðflúraðir?

Menning

Þess vegna verða konur þreyttar á (sumum) körlum

Náttúran

Í frysti frá dánarstund

Heilsa

Hinn týndi hlekkur milli krabbameins og mataræðis ef til vill fundinn

Heilsa

Vísindamenn: Miklir kostir þess að nota stigann frekar en lyftuna.

Af hverju eru lauf trjáa með mismunandi lögun?

Þegar ég skoða laufblöð trjáa tek ég eftir því hversu ólík þau eru í raun og veru. Er það tilviljun eða hefur lögun blaðsins hlutverk?

Náttúran

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is