Maðurinn

Sannleikurinn um heilabilun

Fjöldi fólks með heilabilun mun margfaldast um allan heim á næstu áratugum og leiða til gríðarmikilla útgjalda. Enn hefur ekki fundist nein lækning, aðeins meðferð sem dregur úr einkennum.

BIRT: 16/10/2022

JÁ - ALZHEIMER ER ALGENGASTA ÁSTÆÐAN

Enn vita vísindamenn ekki nóg um alzheimersjúkdóminn sem er algengasta orsök heilabilunar. En hægt er að draga úr hættunni á að fá sjúkdóminn.

 

Heilabilun eru samheiti yfir allmarga sjúkdóma sem allir einkennast af minni andlegri hæfni. Alzheimer er algengasti sjúkdómurinn og á sök á um 60% tilvika en líka má nefna æðakölkun og Lewy body-sjúkdóminn.

 

Um 200 sjúkdómar eru þekktir. Allt frá 1984 hafa grunsemdir beinst að uppsöfnun prótínsins beta-amyloids í holrúmum milli heilafrumna.

 

Vísindamenn telja að svonefnd sekretase-ensím kljúfi prótínið APP rangt.

 

Afleiðingin verður beta amyloid og þetta er þá galli í prótínameðferð líkamans. 

Þetta gerir alzheimer

1 – Holrými í heilanum vaxa og heilamassinn dregst saman.

 

2 –  Heiladrekinn sem helsta miðstöð minnisins, dregst saman.

 

3 –  Heilabörkurinn dregst saman en hann er í lykilhlutverki varðandi vitundina.

 

Þótt menn séu enn ekki vissir um orsakir alzheimers og þótt allar lækningatilraunir hafi mistekist eru vissir áhættuþættir vel þekktir.

 

Meðal þeirra má nefna sykursýki 2, háan blóðþrýsting og offitu. 2019 sýndu breskir vísindamenn hjá læknadeild Exeterháskóla fram á að heilbrigðir lífshættir dragi úr hættu á alzheimer um 35%.

 

Heilbrigða lífshætti skilgreina vísindamennirnir sem hreyfingu, fjölbreytt fæði, hóflega áfengisneyslu og algert reykingabindindi.

JÁ - BITNAR MEST Á ELDRA FÓLKI

98% allra sem greinast með heilabilun sem líka nefnist dementia eða kölkun, eru eldri en 65 ára og vegna þess að íbúar í æ fleiri heimshlutum verða sífellt langlífari, mun þessu fólki fjölga gríðarlega á næstu áratugum.

 

Árlega greinast 9,9 milljónir til viðbótar.

 

Þetta þýðir einfaldlega að fjöldinn muni tvöfaldast á hverjum 20 árum, miðað við töluna 50 milljónir árið 2017 og verða 132 milljónir árið 2050.

 

Jafnframt munu útgjöld samfélagsins margfaldast, m.a. vegna örorku fyrir ellialdur og svo auðvitað vegna aukins álags á heilbrigðiskerfi þjóðanna.

 

Þegar árið 2018 voru útgjöld vegna heilabilaðra sjúklinga orðin 1,18% af samanlagðri landsframleiðslu þjóða á hnettinum.

 

Þetta samsvarar meira en 125 þúsund milljörðum íslenskra króna en má líka orða svona: Ef við ímyndum okkur ríki með mannfjölda sem samsvaraði öllum þessum sjúklingum, væri það ríki 18. stærsta hagkerfis heims, með svipaða landsframleiðslu og Holland, Sádi-Arabía eða Tyrkland og talsvert umfangsmeira hagkerfi en á Norðurlöndunum tilsamans.

Skref fyrir skref: Alzheimer leggur heilann undir sig

 

– 1. Létt vitundarskerðing

Heilasvæði: Alzheimers verður vart um miðbik gagnaugablaðanna.

 

Einkenni: Væg skerðing skammtímaminnis.

 

Tímaskeið: Um 7 ár.

 

– 2. Mildur alzheimer

Heilasvæði: Sjúkdómurinn breiðist um gagnaugablöðin og upp í hvirfilbörkinn.

 

Viðbótareinkenni: Skert lestrarhæfni, stöðuskyn og erfiðara að þekkja fólk.

 

Tímaskeið: Um 2 ár.

 

– 3. Miðlungs alzheimer

Heilasvæði: Sjúkdómurinn breiðist út í ennisblaðið.

 

Viðbótareinkenni: Hvatvísi, skert athygli og skert dómgreind.

 

Tímaskeið: Um 2 ár.

 

– 4. Þungur alzheimer

Heilasvæði: Sjúkdómurinn berst í hnakkasvæði.

 

Viðbótareinkenni: Sjóntruflanir.

 

Tímaskeið: Um 3 ár (til andláts).

HEILABILUN ER ARFGENG - EKKERT BENDIR TIL ÞESS

Það er aðeins í litlu hlutfalli tilvika sem heilabilun gengur beinlínis í arf. Þó er fólki með tiltekin gen (t.d. APOE4-genið) hættara við heilabilunarsjúkdómi en öðrum.

 

Algengasti sjúkdómurinn, alzheimer gengur sjaldnast í arf, þótt sumir áhættuþættir geti gert það.

 

Einstöku sjúkdómar, svo sem Huntingtons-sjúkdómur, eru hins vegar beintengdir genum og geta því birst kynslóð fram af kynslóð.

 

Sé annað foreldra með gen sem kóðar fyrir heilabilunarsjúkdómi eru 50% líkur til að barnið fái sjúkdóminn. Nú er unnt að greina slík gen en sjúkdómarnir eru ólæknandi. Þá er aðeins hægt að milda og tefja.

Þetta arfgengur er sjúkdómurinn

Aðeins örlítið hlutfall heilabilunartilfella má rekja til erfða. Hér fyrir neðan eru mismunandi sjúkdómar sem geta leitt til heilabilunar.

Alzheimer: 62%

Aðeins 1-3% má rekja til erfða. Þegar sjúkdómurinn erfist, birtist hann fyrr.

Æðakölkun: 17%

Ekkert bendir til að heilabilun vegna æðakölkunar sé arfgeng.

Æðakölkun/Alzheimer: 10%

Ekkert bendir til að blendingsútgáfan erfist.

Lewy body-sjúkdómur: 4%

 Ekkert bendir til að sjúkdómurinn sé arfgengur.Ekkert bendir til að sjúkdómurinn sé arfgengur.

Kölkun í framheilaberki: 2%

Allt að 40% sjúkdómstilvika eru vegna erfða.

Parkinson: 2%

15% tilvika koma upp í fjölskyldum þar sem sjúkdómurinn er algengur og erfðir gætu skipt máli.

Annað: 3%

M.a. Huntingtons sjúkdómur sem er erfðabundinn en sjaldgæfur.

Svo arfgengur er sjúkdómurinn

Aðeins örlítið hlutfall heilabilunartilfella má rekja til erfða. Hér fyrir neðan eru mismunandi sjúkdómar sem geta leitt til heilabilunar.

Alzheimer: 62%

Aðeins 1-3% má rekja til erfða. Þegar sjúkdómurinn erfist, birtist hann fyrr.

Æðakölkun: 17%

Ekkert bendir til að heilabilun vegna æðakölkunar sé arfgeng.

Æðakölkun/Alzheimer: 10%

Ekkert bendir til að blendingsútgáfan erfist.

Lewy body-sjúkdómur: 4%

 Ekkert bendir til að sjúkdómurinn sé arfgengur.Ekkert bendir til að sjúkdómurinn sé arfgengur.

Kölkun í framheilaberki: 2%

Allt að 40% sjúkdómstilvika eru vegna erfða.

Parkinson: 2%

15% tilvika koma upp í fjölskyldum þar sem sjúkdómurinn er algengur og erfðir gætu skipt máli.

Annað: 3%

M.a. Huntingtons sjúkdómur sem er erfðabundinn en sjaldgæfur.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Niels Halfdan Hansen

Shutterstock,© Anders Bothmann,

Náttúran

Þannig sigruðu fuglaköngulærnar allan heiminn

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

Náttúran

Bakteríur örva ilminn af sumarregni

Heilsa

Óhefðbundin en áhrifarík meðferð geðraskana

Heilsa

Óhefðbundin en áhrifarík meðferð geðraskana

Læknisfræði

Þannig má vinna bug á ógleði

Náttúran

Horfðu á myndskeiðið: Ný tegund risaslöngu fannst í Amasonregnskóginum

Lifandi Saga

Hvenær eignuðumst við grasflatir?

NÝJASTA NÝTT

Heilsa

Rannsókn: Þekkt sætuefni sem m.a. er notað er í tannkrem getur aukið hættu á hjartasjúkdómum

Lifandi Saga

Ævilöng barátta Arthurs Conan Doyle við Sherlock Holmes

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

Náttúran

Lengri en strætisvagn: Slanga á Indlandi gæti hafa verið stærsta slanga heims

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

Náttúran

Af hverju sveigir bolti?

Heilsa

Rannsókn: Þekkt sætuefni sem m.a. er notað er í tannkrem getur aukið hættu á hjartasjúkdómum

Lifandi Saga

Ævilöng barátta Arthurs Conan Doyle við Sherlock Holmes

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

Náttúran

Lengri en strætisvagn: Slanga á Indlandi gæti hafa verið stærsta slanga heims

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

Náttúran

Af hverju sveigir bolti?

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Náttúran

Snjöll skordýr hafa fundið upp bestu brellur náttúrunnar

Náttúran

Snjöll skordýr hafa fundið upp bestu brellur náttúrunnar

Jörðin

Veðrið er hlaupið í baklás

Jörðin

Veðrið er hlaupið í baklás

Lifandi Saga

Hvaðan eru indíánar?

Menning

Muhammad Ali: Versti andstæðingur hans var BNA 

Tækni

Er gler í rauninni vökvi?

Lifandi Saga

Upphafsár slökkviflugvéla: Óttalausir flugmenn réðust gegn eldinum

Vinsælast

1

Lifandi Saga

Fótbolti: Sjálfsmark kostaði landsliðsmann lífið

2

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

3

Lifandi Saga

EM í fótbolta: Enginn nennti að verða Evrópumeistari

4

Maðurinn

Rannsókn: Hvernig færðu aðra til að líka vel við þig?

5

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

6

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

1

Náttúran

Af hverju stinga moskítóflugur mest á kvöldin?

2

Maðurinn

Hvaða áhrif hefur þungunarrof á heilsu kvenna?

3

Maðurinn

Er íþróttafólk í meiri hættu á að fá hjartastopp?

4

Náttúran

Lengri en strætisvagn: Slanga á Indlandi gæti hafa verið stærsta slanga heims

5

Náttúran

Tungan: Svissneskur vasahnífur dýraríkisins

6

Lifandi Saga

Ævilöng barátta Arthurs Conan Doyle við Sherlock Holmes

Heilsa

Vísindamenn hafa loksins leyst barnadauðaráðgátu.

Lifandi Saga

Hin voldugu turnskip Kínverja þoldu hvorki öldugang né vind 

Lifandi Saga

Hvers vegna hættum við að nota einglyrni?

Náttúran

Tungan kom lífinu upp á þurrlendið

Lifandi Saga

Hver var æpandi múmían?

Maðurinn

Er hægt að þreytast af fersku lofti?

Lifandi Saga

Hvers vegna lítur dagatal svona út?

Tækni

Óvinsæl flugsæti eru öruggust

Lifandi Saga

Búdda skapaði paradís – fyrir karla

Heilsa

Vísindamenn uppgötva óvænta orsök útbreiðslu krabbameins

Náttúran

Moskítóflugur: Hvað elska þær og hvað hata þær?

Maðurinn

Höfuðkúpan getur afhjúpað sjúkdóm

Rannsókn: Þekkt sætuefni sem m.a. er notað er í tannkrem getur aukið hættu á hjartasjúkdómum

Í ljós kom að einstaklingar með þetta sætuefnið í blóði sínu var í aukinni hættu að fá hjarta- og æðasjúkdóma.

Heilsa

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.