Náttúran

Þannig dregur þú úr sorpinu

Matur, föt og byggingarefni eru meðal þess sem mest áhrif hafa á loftslagið. Skoðaðu þær fjórar gerðir sorps sem losa mestan koltvísýring og hvernig þú getur dregið úr því sorpi sem berst frá þér.

BIRT: 15/12/2022

Þú kannast örugglega við þetta. Aftast í ísskápnum finnur þú hálfa sítrónu sem er orðin mygluð eða pakka af áleggi sem lyktar undarlega.

 

Eftir matinn hendir þú nokkur hundruð grömmum af mat, sem hefur verið afgangs. Allt endar þetta sem úrgangur, rétt eins og ódýru og fjöldaframleiddu fötin sem slitna hratt, mikið magn af plastúrgangi og aðrar vörur úr hversdagslífi okkar.

 

Þótt hluta af þessu rusli sé hægt að endurvinna eða breyta í nýjar vörur – til dæmis gosflöskur og bjórdósir – endar stærsti hluti úrgangs í Evrópu í dag í urðun eða brennslu.

 

En það þarf ekki að vera þannig.

Matarsorp

20% af öllum mjólkurvörum, 30% af kornvörum og allt að 45% af öllum ávöxtum og grænmeti fer beint í ruslið.

Þriðjungur af matvörum er aldrei nýttur

Einn stærsti loftslagsskaðvaldurinn felst í matvælum sem fleygt er. Á heimsvísu gildir það um þriðjung allrar matvælaframleiðslu.

 

Talsverðu fleygjum við sjálf á heimilinu en matvæli verða líka ónýt áður en þau komast í sölu og verslanir losa sig líka við útrunnin matvæli.

 

Rotnandi matvæli framleiða metangas sem er 25 sinnum skaðlegri gróðurhúsalofttegund en koltvísýringur.

 

Landbúnaðarvélar og flutningabílar losa líka koltvísýring.

 

Nautgriparækt veldur mikilli losun. Dýrin sjálf losa metan og þurfa bæði landrými og fóður. Skógar eru felldir vegna beitarþarfar og undir akra.

 

  • Sökin: Matvörur losa mikið af gróðurhúsalofti í framleiðslu, flutningum og á ruslahaugum.

 

  • Loftslagssporið: Um 8% af allri koltvísýringslosun.

 

  • Þannig minnkar þú losun: Taktu tillit til þess sem er í kæliskápnum þegar þú kaupir í matinn. Mundu að ýmis matvæli endast mun lengur en dagsetning segir til um en hafðu líka í huga að t.d. fiskur og kjöt getur skemmst.

Byggingasorp

Efni til nýbygginga valda losun í framleiðslu og mikið af þeim endar sem sorp.

Múrsteinar og gifs hafa áhrif á loftslagið

Ef þú hyggst byggja nýtt hús fremur en að kaupa gamalt hús og gera upp, ættirðu að hugsa þig um – alla vega frá loftslagssjónarmiði.

 

Byggingariðnaður er ábyrgur fyrir meira en 35% af úrgangi í ESB-ríkjum og rannsóknir sýna að það er mun loftslagsvænna að endurnýja gömul hús en byggja ný.

 

Úrgangur frá byggingum stafar m.a. af óvönduðum vinnubrögðum, oft vegna rangra útreikninga á efnisþörf en margt er líka óhjákvæmilegt, svo sem afgangar sem falla til við sögun og margt fleira.

 

  • Sökin: Mikill úrgangur fellur til við byggingar, m.a. múrsteinar, steypuklumpar og hlutar af gifsplötum.

 

  • Loftslagssporið: 11% af allri koltvísýringslosun.

 

  • Þannig minnkar þú losun: Endurnýjaðu fremur en að byggja nýtt. Veldu efni sem hafa minni loftslagsáhrif, svo sem timbur sem heldur í sér kolefni.

Textílefni

Á síðustu 20 árum höfum við keypt æ fleiri flíkur sem við notum æ sjaldnar.

Klæðaskápurinn þinn hefur margt á samviskunni

Á 15 árum hefur fataframleiðsla meira en tvöfaldast en á sama tíma höfum við stytt notkunartíma t.d. gallabuxna eða stuttermabola.

 

Heil 73% af fötunum sem við fleygjum lenda í urðun eða brennslu. Alls er talið að 92 milljónum tonna af fötum sé fleygt árlega.

 

Gallinn er sá að í hverri flík eru oft mismunandi efni, t.d. er bómull oft blönduð pólýesterþráðum. Við bætast svo rennilásar og hnappar og að samanlögðu getur verið illmögulegt að endurvinna flíkurnar.

 

  • Sökin: Föt eru fjöldaframleidd af ódýru vinnuafli en gæðin eru léleg. Þau er erfitt að endurvinna.

 

  • Loftslagssporið: 10% af allri koltvísýringslosun.

 

  • Þannig minnkar þú losun: Notaðu fötin lengur áður en þú fleygir þeim og kauptu sjaldnar ný föt. Þvoðu þau við lægri hita, t.d. 30 gráður fremur en 40.

Plast

Aðeins 9% plastúrgangs eru endurnýtt. Annað er brennt eða endar í sjó.

Flöskur og umbúðir á víð og dreif

Plast er notað í allt frá drykkjarflöskum upp í bíla og er að finna í mismunandi útgáfum þannig að plastið er ýmist hart eða mjúkt.

 

ABS-plast er hart og t.d. notað í legókubba en PET-plast er notað í flöskur.

 

Plast er í rauninni prýðilegt efni. Það er t.d. léttara en gler og brotnar ekki jafn auðveldlega sem þýðir að framleiðslan losar minni koltvísýring.

 

Samt stafa 4,5% af allri slíkri losun frá plastframleiðslu þar eð orkan til vinnslunnar kemur að mestu úr jarðefnaeldsneyti.

 

  • Sökin: Plast er allt í kringum okkur. Framleiðsla og flutningur losa koltvísýring.

 

  • Loftslagssporið: 4,5% af koltvísýringslosun á heimsvísu.

 

  • Þannig minnkar þú losun: Flokkaðu plast í endurvinnslu til að unnt sé að endurvinna það. Veldu vörur í endurvinnanlegum umbúðum.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Mikkel Meister,

Shutterstock,

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Lifandi Saga

Hve lengi höfum við fengið sumarfrí?

NÝJASTA NÝTT

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Menning

Hvers vegna varð kvikmyndin „Casablanca“ svona vinsæl?

Maðurinn

Einvígið: Er rafmagnstannbursti betri en venjulegur?

Maðurinn

Getur dáleiðslan komið í stað fyrir lyf? 

Maðurinn

Hvaða blóðflokkur er sjaldgæfastur?

Vinsælast

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

4

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

5

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

6

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

4

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

5

Maðurinn

Sársauki – Hvað er sársauki?

6

Alheimurinn

Hvað er andefni?

Lifandi Saga

Getur Rússland orðið uppiskroppa með hermenn? 

Lifandi Saga

Kjarnorkubrjálæðingar kalda stríðstímans

Náttúran

Þrisvar til tunglsins og til baka aftur

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

Heilsa

Kynin bregðast ekki eins við yfirvofandi áfalli

Maðurinn

Í fyrsta sinn: Vísindamenn leiða í ljós hvað gerist í heilanum þegar við deyjum

Lifandi Saga

Erfingi Napóleóns myrtur af Súlúmönnum

Menning og saga

Svona myndi kjarnorkustríð hafa áhrif á heiminn

Lifandi Saga

Flugmóðurskip úr sagi og ís átti að brjóta kafbáta Þjóðverjanna á bak aftur

Maðurinn

Er skaðlegt að halda aftur af hnerra?

Lifandi Saga

Samkynhneigður sjónvarpsleikari skáldaði upp sögur um eiginkonur

Maðurinn

Hvernig myndast krabbamein?

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

14 lög af efnisklæðum aðskilja líkama geimfarans gegn ægilegri geislun og hitastigsbreytingum sem nema 200 gráðum. Geimganga er eitt mest krefjandi starf í geimstöðinni, þar sem örsmáar rifur í hanska krefjast eldskjótra viðbragða.

Alheimurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is