Náttúran

Vetrardvali tryggir lífsskilyrði dýra

Vetrarkuldar, þurrkar og skortur á fæðu veldur því að oft er erfitt að lifa af í náttúrunni. Margar tegundir sofa þessi vandamál einfaldlega af sér með því að leggjast í dvala, alveg – eða næstum því – án næringar. Þessi hæfni er vísindamönnum enn nokkur ráðgáta.

BIRT: 07/03/2023

Broddgeltir gera þetta, birnir gera þetta og slöngur líka. Mörgum dýrategundum er ógerlegt að lifa af vetrarkulda enda geta kuldinn og sulturinn gengið af dýrinu dauðu.

 

Þess vegna hafa sum dýr þá furðulegu hæfni að geta sett líkamann í hægagang og lagst í dvala eða dvalakennt ástand. Í dvala komast dýrin ýmist af alveg án fæðu eða því sem næst.

LESTU EINNIG

Dvalasvefninn er misdjúpur. Broddgeltir leggjast í djúpan dvala. Líkamshitinn lækkar mikið, öndun hægist og það er erfitt að vekja dýrin. Íkornar láta sér hins vegar nægja að sofa mun lengur meðan kalt er.

 

Flókin lífefnaferli sjá til þess að birnir komist gegnum vetrardvalann án verulegrar vöðvarýrnunar eða annars skaða.

 

Meðal bjarna er þó ekki um raunverulegan dásvefn að ræða, því þeir þurfa lítið til að vakna enda lækkar líkamshitinn einungis lítið. Birnir leggjast í híði, er sagt.

 

Fyrir vetrarsvefninn éta birnirnir mikið og safna upp fitu. Mánuði áður en þeir leggjast í híði er þó matarlystin orðin lítil og þeir þá reiðubúnir að lifa án fæðu í 6-7 mánuði.

Híði bjarnarins – Smelltu á tölurnar
1

Höfuðið

Björninn kælist í vetrarsvefninum, einkum á trýni og enni. En hann leggur höfuðið inn að kviðnum og kuldinn bitnar því einkum á þykkum feldi.

2

Súrefni

Heilinn minnkar súrefnistöku sína um því sem næst 50% yfir veturinn. Svo virðist sem sérstakt hormón geri heilanum kleift að lifa á svo litlu súrefni.

3

Þyngdin

Í híðinu léttist björninn um 15-30% en það er einkum fitan sem tærist. Vöðvamassinn heldur sér og björninn er því fullhraustur þegar hann vaknar. Karldýr stærstu tegunda geta vegið allt að heilu tonni, en kvendýrin eru nokkru léttari.

4

Hjartað

Venjulega slær bjarnarhjarta 50-60 slög á mínútu. Á híðistímanum fer hjartslátturinn niður í 8-10 slög á mínútu.

5

Líkamshiti

Öfugt við dýr sem liggja raunverulega í dái lækkar líkhamshiti bjarnarins aðeins lítillega, fer niður í 32-35 gráður.

6

Úrgangsefni

Björninn þarf hvorki að losa saur né þvag í híðinu. Við venjulegar aðstæður myndar skógarbjörn þó allt að 15 lítra af þvagi á sólarhring en í vetrarsvefninum dregur nánast alveg úr þvagmyndun. Það litla þvag sem myndast er brotið niður í líkamanum og breytt í prótín sem kemur í veg fyrir rýrnun vöðva.

Spendýr vilja helst vera vakandi

Almennt ætti vetrardvali að henta spendýrum illa. Dásvefn veldur töluverðu álagi á líffærin. Þau dýr sem ekki þurfa að kljást við alvarlegan fæðuskort og hafa feld sem þolir kuldann halda þess vegna vöku sinni allt árið. Hvorki hérar né hirtir leggjast í dvala svo dæmi séu tekin.

Mestu svefnpurkurnar

Flest dýr sem leggjast í dásvefn eða híði sofa frá hausti og þar til vorið kemur, sem sagt í 5-7 mánuði.

8 mánuðir: Múrmeldýr

Leggst í dvala í greni.

 

Léttist um 1-2 kíló í dvalanum.

7 mánuðir: Skógarbirnir

Leggjast í híði í helli eða holrými.

 

Vakna við truflun.

 

Líkamshitinn lækkar lítið.

6 mánuðir: Broddgeltir

Hringa sig saman í hreiðri úr laufum.

 

Stöðva andardrátt í nokkra tíma.  

 

Gera hlé á dvalanum.

6 mánuðir: Leðurblökur

Hanga í hellum

 

Nota 1% af hefðbundinni orku.

 

Líkamshiti lækkar mikið.

5 mánuðir: Grassnákar

Í dvala undir stórum steinum eða í litlum holum.

 

Leggjast í dvala í stórum hópum.

En fyrir mörg skriðdýr, ekki síst froskdýr og slöngur, er dvalinn aftur á móti bein nauðsyn. Þessi dýr hafa misheitt blóð og eru því háð sólarhitanum. Þurrkar geta líka komið dýrum til að hægja á líkamsstarfseminni.

 

Vestur-afrískur lungnafiskur getur t.d. lifað af mánuðum saman í botni uppþurrkaðs stöðuvatns meðan hann bíður næsta regntímabils.

Bessadýr – stórmeistararnir

Þau eru ekki nema millimetri að lengd. Samt hafa bessadýrin, sem eru meðal allra smávöxnustu fjölfrumunga, ótrúlega hæfni til að lifa af.

 

Þessar smásæju skepnur lifa alls staðar þar sem raka er að finna og á þurrkatímum falla þau í svo djúpan dásvefn að þau lifa af við ótrúlegustu aðstæður. Þau þola 150 stiga hita og 270 stiga frost.

 

Dásvefninn getur staðið í mörg ár. T.d. tókst líffræðingum að vekja til lífsins bessadýr sem fannst í a.m.k. 120 ára gömlum leirklumpi á plöntusafni.

 

Bessadýr hafa jafnvel lifað af 14 daga geimferð án nokkurra varna gegn geimgeislun, sem orðið hefði öllum öðrum lífverum að bana.

Geimfarar í dvala

Gætu menn lagst í dvala myndi það opna alveg nýja möguleika, svo sem á ferðum til svo fjarlægra hnatta að ferðin tæki mörg ár.

 

Tilraunir hafa sýnt að líffæri dýra sem leggjast í dvala haldast ósködduð í mjög langan tíma. Þetta gætu læknar nýtt sér við líffæraígræðslur.

 

Dvali dýra er mikið rannsakaður en fyrirbrigðið er svo flókið að draumarnir um dásvefn manna rætast væntanlega ekki fyrr en í fjarlægri framtíð.

LESTU EINNIG

HÖFUNDUR: Ritstjórn

Shutterstock,© Steven Kazlowski/Getty, © MICROFIELD SCIENTIFIC LTD/SCIENCE PHOTO LIBRARY

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Náttúran

Að klóna risaeðlur: Er hægt að vekja risaeðlur til lífsins?

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

Maðurinn

Er það skaðlegt að plokka nefhárin?

Lifandi Saga

Hve lengi höfum við fengið sumarfrí?

NÝJASTA NÝTT

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Alheimurinn

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

Náttúran

Kisulóra er villiköttur

Lifandi Saga

Greitt fyrir Pepsi-Cola með sovéskum kafbátum

Saga

Af hverju ráða Bandaríkin yfir Guantanamo?

Maðurinn

Af hverju sjá sumir drauga en aðrir ekki?

Náttúran

Hvaða rándýr étur flest fólk?

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

Náttúran

Hvernig veit fræ að það eigi að spíra? 

Maðurinn

Með skönnun má spá fyrir um þunglyndi

Lifandi Saga

Robert the Bruce var hinn sanni Braveheart Skotanna

Fáðu aðgang að vÍSINDI.IS

Ókeypis í 2 vikur!

 

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

 

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Maðurinn

Ást er eintóm efnafræði

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Náttúran

Hjarta steypireyðar slær bara tvisvar á mínútu

Menning

Hvers vegna varð kvikmyndin „Casablanca“ svona vinsæl?

Maðurinn

Einvígið: Er rafmagnstannbursti betri en venjulegur?

Maðurinn

Getur dáleiðslan komið í stað fyrir lyf? 

Maðurinn

Hvaða blóðflokkur er sjaldgæfastur?

Vinsælast

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Maðurinn

Heilann þyrstir í fitu

4

Jörðin

Vísindamenn greina vaxtarverki: Fæðuhringur eldfjallsins

5

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

6

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

1

Heilsa

Breytingarnar á líkamsþyngd geta leitt í ljós hættu á heilabilun

2

Maðurinn

Þess vegna tekur ástarsorg svona mikið á okkur

3

Náttúran

8 uppfinningar sem þú getur þakkað Einstein fyrir

4

Heilsa

Er flotsaur til marks um góða heilsu?

5

Maðurinn

Sársauki – Hvað er sársauki?

6

Alheimurinn

Hvað er andefni?

Lifandi Saga

Getur Rússland orðið uppiskroppa með hermenn? 

Lifandi Saga

Kjarnorkubrjálæðingar kalda stríðstímans

Náttúran

Þrisvar til tunglsins og til baka aftur

Alheimurinn

Fullt tungl 2024 – Hvenær er tunglið fullt?

Heilsa

Kynin bregðast ekki eins við yfirvofandi áfalli

Maðurinn

Í fyrsta sinn: Vísindamenn leiða í ljós hvað gerist í heilanum þegar við deyjum

Lifandi Saga

Erfingi Napóleóns myrtur af Súlúmönnum

Menning og saga

Svona myndi kjarnorkustríð hafa áhrif á heiminn

Lifandi Saga

Flugmóðurskip úr sagi og ís átti að brjóta kafbáta Þjóðverjanna á bak aftur

Maðurinn

Er skaðlegt að halda aftur af hnerra?

Lifandi Saga

Samkynhneigður sjónvarpsleikari skáldaði upp sögur um eiginkonur

Maðurinn

Hvernig myndast krabbamein?

Mistök geta verið banvæn fyrir geimfara 

14 lög af efnisklæðum aðskilja líkama geimfarans gegn ægilegri geislun og hitastigsbreytingum sem nema 200 gráðum. Geimganga er eitt mest krefjandi starf í geimstöðinni, þar sem örsmáar rifur í hanska krefjast eldskjótra viðbragða.

Alheimurinn

ÁSKRIFT AÐ VÍSINDI.IS

Prófaðu í 14 daga ókeypis!

  • Fullur aðgangur að vefnum okkar með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Lifandi vísindi/Lifandi saga í rafrænni útgáfu á vefnum,
  • Aðeins 1.690 krónur á mánuði.
  • Engin skuldbinding – Þú getur hætt hvenær sem er.

ÁSKRIFT AÐ TÍMARITINU

Þrjú tölublöð + gjöf: Skemmtilegur sjónauki
  • Þrjú næstu tölublöð Lifandi vísinda/Lifandi sögu – sent heim til þín – eins færðu lítinn og vandaðan sjónauka að gjöf.
  • Fullur aðgangur að vefnum okkar – visindi.is – með tæplega 3000 skemmtilegum og spennandi greinum um allt milli himins og jarðar á sviði vísinda og sögu.
  • Spennandi greinar og flottar myndir sem svala forvitni þinni.
  • Þú getur hætt eftir tilboðið en ef þú heldur áfram skuldbindur þú þig aðeins þrjú tölublöð í einu og þú getur sagt upp hvenær sem sem og klárar þá tímabilið sem er hafið.
  • Venjuleg áskrift – þrjú tölublöð – kostar aðeins 7.590 kr

Sjónauki og þriggja blaða áskrift – Alls 3.800 kr.

Lifandi vísindi

Lyf

Lifandi saga

Search

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Innskráning

Ertu áskrifandi að tímaritinu?

Áskrifendur að tímaritinu geta fengið frían aðgang að vefnum hér.

Viltu lesa greinina?

Fáðu aðgang að visindi.is

Ókeypis í 2 vikur!

Eftir það kostar eingöngu 1.390 kr. á mánuði og enginn uppsagnarfrestur.

Innifalið er aðgangur að öllum greinum á vefnum ásamt rafræna útgáfu af nýjustu tölublöðunum.

  • Fullur aðgangur að visindi.is
  • Frábærar myndir og myndbönd
  • Aðgengilegt í öllum snjalltækjum
  • Fullur aðgangur að gríðarlegu magni eldri greina
  • Nýjustu tölublöðin í rafrænu formi

Núverandi áskrifendur að tímaritinu fá að sjálfsögðu ókeypis aðgang að vefnum og þurfa bara að virkja aðgang sinn hér.

Ef þú ert þegar áskrifandi að visindi.is